Кіріспе

Нигериядағы мұсылмандар діні – Нигериядағы ірі діндердің бірі ислам, және ел Африкадағы ең көп мұсылман халқына ие. 2018 жылы ЦРУ-дың Дүниежүзілік фактілер кітабы Нигерия халқының 53,5%-ы мұсылман деп есептеді. Ислам көбінесе елдің солтүстік жартысында шоғырланған, ал оңтүстік аймақта маңызды мұсылман азшылығы бар. Солтүстік Нигерияның көп бөлігі шариғат заңдарымен, ал елдің қалған бөлігі зайырлы заңдармен басқарылады. 11 ғасырда Солтүстік Африка мен Сенегал алқабынан келген саудагерлер қазіргі Нигерияға ислам дінін әкелді, және ол Нигерияға келген алғашқы монотеистік Ыбырайым діні болды. Нигерияның солтүстік жартысы тарихи түрде Қанем-Борну империясы, Мали империясы, Сонгай империясы және Хауса патшалықтары сияқты түрлі ислам мемлекеттері мен империяларының билігінде болды. Фула ислам ғалымы Усман дан Фодио құрған Сокото халифаты 19 ғасырдағы Фула джихады кезінде солтүстік Нигерияны басып алды, бірақ 1903 жылы Британ империясының құрамына қосылды. Португал миссионерлері 15 ғасырда Нигерияның оңтүстік жартысына христиан дінін енгізді, ал 19 ғасырдың соңында басталған британдық отарлау кезінде исламмен бірге христиан діні де Нигерияда басым дінге айналды. Нигериядағы мұсылмандардың көп бөлігі – Малики мектебінің сунниттері. Дегенмен, Кадуна, Кано, Кацина, Осун, Квара, Йобе және Сокото штаттарында (Нигериядағы шиялар туралы қараңыз) маңызды шия азшылығы бар. Атап айтқанда, 2008 жылғы Pew Forum-ның діни әртүрлілік туралы сауалнамасы Нигерия мұсылмандарының 5%-ы шииттер екенін көрсетті. Ахмадия қозғалысы да елде белсенді өкілдік етеді.

Солтүстік Нигериядағы ислам

Ислам 11 ғасырда Нигерияға екі географиялық бағыт арқылы келді: Солтүстік Африка және Сенегал алқабы. Ислам Солтүстік-Шығыс Нигерияда, әсіресе Канем империясында, 11 ғасырда Канем мен Солтүстік Африканың Феззан, Египет және Киренаика аймақтары арасындағы сауданың нәтижесінде кеңірек таралды. Алума елде исламды дамытуға ислам соттарын енгізу, мешіттер салу және Меккеде – ислам қажылығының орталығында – канурилер үшін жатақхана ашу арқылы үлес қосты. Хаусаландта, әсіресе Канода, ислам 14 ғасырда Батыс Африка саудагерлері арқылы келгені белгілі, олар Сенегал алқабынан шыққан мұсылман және Мали империясының мұсылман саудагерлері болды. Мұхаммед Румфа (1463–1499) Хаусаландта ислам дінін қабылдаған алғашқы билеуші болды. 16 ғасырға қарай ол елдің солтүстік бөлігіндегі ірі қалаларға тарады, содан кейін ауылдық жерлерге және Орталық белдеудің жоталы аймақтарына қарай жылжыды. Дегенмен, одан да ертерек келгені туралы да мәлімдемелер бар. Нигерияда туған мұсылман ғалымы, шейх доктор Абу Абдулла Абдул Фаттах Аделабу исламның Хижраның 1 ғасырында, араб басып алушысы Укба ибн әл-Нафия (622–683) тұсында мұсылман саудагерлері мен жорықтары арқылы Сахара төменгі Африкаға, соның ішінде Нигерияға жеткенін айтады. Оның Омейяд әулеті тұсында, Муавия мен Язид билік еткен кездегі исламдық басып алулары Солтүстік Африканың барлық аймақтарына, яғни Магриб Аль-Арабиге (қазіргі Алжир, Тунис, Ливия және Марокко) тарады.

Фуландар соғысы

XIX ғасырдың басында ислам ғалымы Усман дан Фодио Солтүстік Нигерияның Хауса мемлекеттеріне қарсы джихад жариялады, бұл Фулани соғысы ретінде танылды. Ол жеңіске жетіп, Сокото қаласын орталық еткен Фулани империясын құрды.

Сокото халифаты

1803 жылы Усман дан Фодио Сокото халифатын құрды. Оның ізбасарлары Усман дан Фодионды «Сенімділердің басшысы» деп сайлады. Сокото халифаты Африкадағы ең ірі империялардың біріне айналып, қазіргі Буркина-Фасодан Камерунға дейін, сондай-ақ Нигерияның солтүстігі мен Нигердің оңтүстігінің көп бөлігін қамтыды. Өркендеген шағында Сокото мемлекеті саяси құрылымына 30-нан астам әмірліктерді біріктірді. Халифат 19 ғасырдың көп бөлігінде билік етті, бірақ 1903 жылғы 29 шілдеде өткен екінші Бурми шайқасы британдық және неміс әскерлерінің күшімен таратылды.

Нигерияның оңтүстік-батысындағы ислам

Мали империясы кезінде ислам оңтүстік-батыс йоруба тілінде сөйлейтін аймақтарға да келді. Шейх доктор Абу Абдулла Аделабу «Исламның империялар мен патшалықтарға қарсы қозғалыстары» атты еңбегінде араб антропологы Абдуху Бадавидің сөздерін келтіре отырып, Нигерияның оңтүстік-батысына исламның ерте келгендігі туралы пікірін қолдады. Оның сөзінше, Оңтүстік Мысырдың Куш мемлекетінің құлауы және Африкадағы саяси тұрғыдан әртүрлі Аббасид кезеңінің гүлденуі құрлықта бірнеше көші-қон толқындарын тудырды, олар 9 ғасырдың ортасында Батыс Сахараға қарай жылжыды. Аделабудың айтуынша, Аббасид әулетінің танымалдығы мен ықпалы, «халифа» атағын иеленген билеушілердің екінші ұлы әулеті, Нилден Нигерге дейінгі мәдениеттер аралық мұсылмандардың және араб саудагерлерінің жайылымдарды бейбіт және табысты іздеуіне мүмкіндік берді. Бұл 647–709 жылдар аралығында Ислам Омейяд халифатының Солтүстік Африканы жаулап алуы Африкадағы католицизмді бірнеше ғасырға тоқтатып, тарихи көзқарасты растады. Ежелгі йоруба тілінде ислам «Эсин Имале» деп аталады, халықтық этимология бойынша бұл сөз «Мали» сөзінен шыққан. Діннің бұл аймаққа ең алғашқы танысуы 14 ғасырда Малидің көшпелі саудагерлері (Вангара саудагерлері) арқылы болды. Исламды кеңінен қабылдау 18-19 ғасырларда орын алды. Йорубалар Мали империясының Манса Канкан Мусаның тұсында 14 ғасырда исламмен танысты. Әл-Алуридің мәліметінше, алғашқы мешіт 1550 жылы Ọyọ Ile қаласында салынған, бірақ онда йоруба мұсылмандары болмаған, мешіт тек Ọyọ қаласында тұратын шетелдік мұсылмандардың рухани қажеттіліктерін қанағаттандырды. Бірте-бірте ислам йоруба жеріне келді, мұсылмандар мешіттер салуды бастады: Иво қаласында 1655 жылы салынған алғашқы мешіт, одан кейін 1760 жылы Ịṣẹyin, 1774 жылы Лагос, 1790 жылы Ṣaki және 1889 жылы Oṣogbo. Уақыт өте келе ислам Ойоға (Ойода алғашқы исламды қабылдаған – Солагберу), Ибадан, Абеокута, Ịjẹbu Ode, Икирун және Ẹdẹ сияқты басқа қалаларға 19 ғасырдың Сокото джихадынан бұрын тарады. 19 ғасырдың ортасына қарай исламның йоруба жерінде өркендеуіне бірнеше фактор ықпал етті. Ойо құлдыраудан бұрын оның төңірегіндегі бірнеше қалаларда үлкен мұсылман қауымдастықтары болды. Ойо жойылғанда бұл мұсылмандар (йорубалар мен көшпендер) жаңадан құрылған қалалар мен ауылдарға көшіп, исламның негізгі жақтаушылары болды. Екіншіден, осы кезеңде йоруба жеріне көптеген адамдар қоныс аударды, олардың көпшілігі мұсылмандар болды және олар өздерінің жаңа қоныстарында исламды таратты. Эйдстің сөзінше, дін «тартымдылығымен ерекшеленді» және «көп әйел алуға рұқсат бергендіктен йорубаның әлеуметтік құрылымына жақсы бейімделді». (Ịjẹbu жеріндегі Серики Куку сияқты) ықпалды йорубалар көп ұзамай мұсылмандарға айналды, бұл олардың жергілікті халыққа оң әсерін тигізді. Ислам Лагосқа басқа йоруба қалаларымен бірдей уақытта келді, бірақ ол Ẹpẹ жер аударылысынан оралғаннан кейін Ọba Kosọkọ-дан патшалық қолдау алды. Гбадамошидің (1972; 1978, Эйдс, 1980) мәліметінше, ислам көп ұзамай басқа йоруба қалаларына тарады, әсіресе тайпааралық соғыстар кезінде ислам мұғалімдеріне сұраныс жоғары болды. Олар йоруба сарбаздарына Құранды оқытумен қатар, амулеттер жасаушылар ретінде де танылды. Ислам, христиан діні сияқты, Жоғары Күшке сенетін жергілікті халықпен ортақ тіл тапты. Кейбір келіспеушіліктер болғанымен, ислам мұғалімдері тыңдаушыларына жалған құдайларға табынудан бас тартып, Алланы қабылдау қажеттігін түсіндірді. Ислам ғалымдары мен жергілікті имамдар араб және ислам оқуларын оқыту үшін Құран орталықтарын ашты, кейін жаңа мұсылмандарды оқыту және исламды тарату үшін дәстүрлі мектептер құрылды. Йорубаның ірі қалалары мен қалаларындағы дәстүрлі ғибадатханалар мен қасиетті орындар орталық мешіттермен алмастырылды.

Маитацин

Мұхаммед Марва Маитасинин бастаған маргиналды және еретикалық топ 1970 жылдардың соңында Кано қаласында пайда болып, 1980 жылдар бойында қызмет етті. Маитасин (қазір қайтыс болған) Камеруннан шыққан және ислам пайғамбары Мұхаммедке келген уахилардан артық құдайлық уахи алғанын мәлімдеді. Өздеріне тән мешіттері мен, орнықты исламдық және қоғамдық басшылыққа қарсы тұратын діни ілімдерімен, бұл топтың басты күші шеттетілген, кедейлікпен күресіп жатқан қалаға көшіп келгендерге тиесілі болды. Қаланың беделді топтары тарапынан қабылдамауы осы діни оппозицияны күшейтті. Осы наразылық білдірген жақтастары ақырында дәстүрлі мешіттер мен қауымдарға шабуыл жасап, солтүстіктегі бірнеше қалада зорлық оқиғаларына себеп болды.

Құран оқырмандары

Нигерияда хадистің атымен жүрмейтін, секталық емес мұсылмандар да кездеседі, олар Құраншылар, Құраниюн немесе 'Ян Кала Като' деп аталады. 'Ян Кала Като' көбінесе Мухаммаду Марва құрған, олармен ешқандай қатысы жоқ 'Ян Татсине' (сондай-ақ Маитатсине деп белгілі) деп аталатын радикалды топпен шатастырылады. Марва 1980 жылы қаза тапты. Марваның ізбасары Муса Маканики 2004 жылы тұтқындалып, 2006 жылы сотталды, бірақ кейін босатылды. Ал 2009 жылы 'Ян Татсине' тобының тағы бір жетекшісі Малам Бадамаси қаза тапты. Белгілі нигериялық Құраншылардың қатарында ислам ғалымы Малам Салех Идрис Белло бар.

Нигерия қоғамындағы ислам

Солтүстік Нигерияда ислам діні қоғамда маңызды рөл атқарады. Исламның бес тірегі, оның ішінде жыл сайынғы қажылық және күнделікті намаз мұсылмандардың маңызды парызы саналады. Отбасылық құқық және жеке мінез-құлыққа қатысты діни көзқарастарды реттейтін шариғат құқықтық жүйесін қолдауға қоғамда қолдау бар. 2010 жылы Pew Research Center зерттеу орталығының мәліметінше, Нигериядағы мұсылмандардың басым бөлігі исламның саясатта үлкен рөл атқаруын жақтайды. Нигериядағы мұсылмандардың көпшілігі неке бұзғандарды таспен атқылау және/немесе қамшымен соғу, ұрлық немесе қарақорлық сияқты қылмыстар үшін қол кесу және исламнан бас тартқандарға өлім жазасын қолдауға ниетті. Шейх Аделабу Нигериядағы исламның ықпалымен пайда болған мәдениеттің басқа да аспектілерін атап өтті. Ол Нигерия тілдерінде, әсіресе йоруба және хауса тілдерінде қолданылатын араб сөздерін мысалға келтірді, мысалы, сейсенбі күніне Atalata (әр. Ath Thulatha الثلاثاء), сәрсенбі күніне Alaruba (әр. Al Arbi'a الأربعاء), бейсенбі күніне Alamisi (әр. Al Khamis الخميس) және жұма күніне Jimoh (әр. Al Jum'ah الجمعة) сияқты атаулар. Олардың ішінде Odjo Jimoh ең көп қолданылады. Мен әдетте жұма күніне қатысты йоруба тіліндегі «Eti» деген жағымсыз сөзді ұнатпайтынмын, себебі ол «жетіспеушілік», «жалқаулық» немесе «тастап кету» деген мағынаны білдіреді. Шейх Аделабу ислам діні мен дәстүрінің кеңінен қабылдануы Нигерияның жазба және ауызша тілдеріне әсер еткенін айтты. Ол хауса және фула тілдеріндегі техникалық терминдер мен мәдени қолданыстардың көп бөлігі исламдық мұрадан алынғанын, араб тілінен ауысқан хауса сөздерінің көптеген мысалдарын келтірді. Өз сөздерін растау үшін Шейх Аделабу йоруба тіліндегі араб сөздерінен туындаған мынадай сөздерді атады:
Alaafia, яғни «жақсы», «сау» – Al Aafiah (әр. العافية) сөзінен алынған;
Baale, яғни «ер», «жұбай» – Ba'al (әр. بعل) сөзінен туындаған;
Sanma, яғни «көк», «аспан» – Samaa` (әр. السماء) сөзінен алынған;
Alubarika, яғни «береке» – Al Barakah (әр. البركة) сөзінен алынған;
Wakati, яғни «сағат», «уақыт» – Waqt (әр. وقت) сөзінен алынған;
Asiri, яғни «құпия», «жасырын» – As Sirr (әр. السرّ) сөзінен туындаған.

Шариғат заңы

2008 жылы Нигерияның солтүстігіндегі он екі штат шариғат заңын толыққанды енгізді. Нигерияның солтүстігіндегі осы он екі штаттың халқының көп бөлігі мұсылман дінін ұстанады. 2014 жылы гомосексуалистер «Хисба» діни полициясының назарына ілікті. Шариғат комиссиясының бір мүшесі гомосексуалистерді таспен атқылау, дарға асу немесе биік жерден құлатып өлтіру керек деді. Нигериядағы федералды заң гомосексуалды мінез-құлқыны қылмыс деп есептейді, бірақ шариғат заңын қолданатын штаттарда өлім жазасы қарастырылған.

Мәдениетке әсер ету

Тарихи тұрғыдан алғанда, ислам Солтүстік Африка мен Батыс Африка арасындағы сауда қатынастарын дамытты. Рустамидтер дәуірінде Тиареттен келген бербер саудагерлер Аудугастпен сауда-саттық жасады. Бұл сауда жолдары оңтүстікке қарай Нигерияның Канури және Хауса мемлекеттеріне дейін жетті. Ислам діні бүкіл аймаққа тараған кезде шариғат Солтүстік Нигерияға да енгізілді. Заң мен саудадан басқа, ислам киім, тіл және есімдерді таңдауға да әсер етті. Батыс Африкадағы агбада киімдері көбінесе мұсылмандармен және малламдармен байланысты, иборун (мойынды жабатын киім) Оңтүстік Нигериядағы көптеген мұсылмандар намаз оқығанда киеді, ал тоқымадан жасалған бас киімдерді бұрын көбінесе қажылыққа барған мұсылмандар киетін. Хауса және йоруба тілдеріндегі кейбір сөздер мен тіркестер араб тілінен, яғни Құран тілінен әсер алған. «Ассаламу алейкум» – мұсылмандардың арасында кең таралған сәлемдесу амалы, ал «Аллаху акбар» – намазға шақыру үшін қолданылады. Мұсылман балаларына Мохаммед, Ибрагим, Юнуса, Ламиди, Алиу және Сулейман сияқты есімдер жиі қойылады. Дегенмен, мектептерде, қоғамдық орындарда және жұмыс орындарында мұсылман әйелдері мен қыздарына хиджаб киюге рұқсат беру мәселесі бойынша әлі де даулы пікірлер бар. Соңғы жылдары хиджаб және басқа да киім түрлерін, соның ішінде бетін жабатын киімдерді киетін мұсылман әйелдері мен қыздары білім беру және жұмыс салаларында тұрақты қысым мен кемсітушілікке ұшырап отыр. 2014 жылдың 17 қазанында Лагос штатының бастауыш және орта мектептерінде хиджаб киюге тыйым салған сот шешімі күшіне енді. Бірақ екі жыл өткен соң, 2016 жылдың 21 шілдесінде сот шешімі жойылды, соның нәтижесінде «мемлекеттік мектептерде хиджаб киюге тыйым салу мұсылман оқушыларына қатысты кемсітушілік тудырады» деген қаулы қабылданды. Лагос штатының үкіметі 2017 жылдың ақпан айында тыйымды қайта енгізуге тағы бір әрекет жасады, бірақ ол тоқтатылды, бұл хиджаб кию құқығын қорғау шешімін бекітті. Ал кейбіреулер алмаджири жүйесі жас ұлдарды ізгілікке, жақсы мінезге және қоғамға пайдалы болуға үйретеді деп санайды.

Экстремизм

Нигерияда Pew Research мұсылмандардың экстремистік ұйымдарға қатысты пікірлерін зерттеді. 45% Хезболла ұйымын, 49% Хамас ұйымын және 49% Әл-Қайда ұйымын қолдады. Басқа мұсылман елдерінен өзгеше, Нигерияда мұсылмандар Әл-Қайдаға жағымды көзқарас білдірген жалғыз ел болды.

Боко Харам

Боко Харам – террористік ұйым. Оның алғашқы шабуылы 2009 жылы Баучи түрмесіне жасалған. 2014 жылдың 14-15 сәуір түнінде Нигерияның Борно штатындағы Чибок қаласындағы мемлекеттік орта мектептен 276 қыз студент ұрланды. Бұл ұрлыққа Боко Харам жауапкершілікті мойнына алды, ол Нигерияның солтүстік-шығысында орналасқан экстремистік террористік ұйым. Келесі бірнеше айда мектеп қыздарының 57-сі қашуға үлкерді. 2014 жылдың 5-6 мамыр түнінде Боко Харам жасақтары Нигерияның Борно штатындағы Гамбору және Нгала қалаларына шабуыл жасады. 12 сағаттық шабуылда шамамен 310 тұрғын қаза тапты, ал қала көбінесе қиратылды.

Нигерия ислам ұйымы

Сааду Абубакар, Сокотоның 20-шы сұлтаны, Нигерия мұсылмандарының рухани көшбасшысы деп есептеледі. Nasfat, MPAC Нигерия және Мұсылман құқықтары жөніндегі алаңдаушылық сияқты бірнеше мұсылман ұйымдары, лоббилері және қысым топтары бар.