Кіріспе

Топырақтың тұздылығы және құрғақ жерлердің тұздылығы – Австралияның қоршаған ортасын нашарлататын екі мәселе. Тұздылық көптеген штаттарда алаңдатады, бірақ әсіресе Батыс Австралияның оңтүстік-батысындағы жағдай нашар. Батыс Австралияның Шығыс Малли және Батыс Малли аймақтары тұздылыққа бейім, ал проблеманы түзетуге көтерілген шаралар өте аз. Брайд көліне, Шығыс Брайд көліне және Дэмблюнг көліне жақын жерлер де зардап шекті. Мюррей өзені аңғарында суару тұздылық мәселелерін тудырды. Викторияның солтүстік-батысындағы Верримулл қаласын қоршаған жерлер жерді тазалау салдарынан тұздылықтан зардап шекті.

Процесс

Австралия топырағында мыңдаған жылдар бойы жинақталған тұз бар. Бұл тұз, мұхит тұзын әкелетін желдер, ішкі теңіздердің булануы және ыдыраған тау жыныстарынан пайда болуы мүмкін. Жер асты сулары жер бетіне жақындағанда, осы тұз да бірге көтеріледі. Су буланып кеткенде, барлық шоғырланған тұз қалды, нәтижесінде топырақ тұзды болады. Бұл гидрологиялық циклдың тепе-теңсіздігінен немесе суарудан туындауы мүмкін. 1788 жылы британдықтар келгенге дейін жер асты суларының деңгейі тепе-теңдікте болған. Маусымдық толықтылу және терең тамырлы жергілікті өсімдіктердің жыл бойы жер асты суларын пайдалануы жер асты сулары деңгейінің тұрақты болуын қамтамасыз еткен. Австралиядағы жерді тазалау жергілікті өсімдіктердің жоғалуына әкелді, олардың орнына көбінесе егіншілік және жайылымдық дақылдар пайда болды. Бұл көбінесе беткей тамырлы, бір жылдық өсімдіктер болып табылады, олар жиналған және көтерілген жер асты суларын ұстап алып, жеткілікті мөлшерде сіңіре алмайды. Бұл гидрологиялық циклдың тепе-теңдігін бұзады және құрғақ жерлерде тұздылыққа әкеледі. Тұздылық – топырақ немесе су сияқты заттардағы еріген тұздың мөлшері. Тұздылық егін мен басқа өсімдіктердің өсуіне кедергі келтіріп, жерді бос қалдыруы мүмкін. Суару да тұздылыққа себепші. Біріншіден, суару жаңбырға ұқсас әсер етеді, егер тиісті деңгейде қолданылмаса, судың деңгейінің артуына және су кестесінің көтерілуіне әкелуі мүмкін. Екіншіден, суару суының өзінде тұз болуы мүмкін, ол қолданылған кезде топыраққа түседі. Бұл тұздың мөлшері жылына гектарына 0,5-2 тоннаға жетеді және табиғи тұз деңгейін едәуір арттыра алады.

Тиімділіктері мен әсерлері

Уақыт өте келе бұл процесс топырақтың жұқа жоғарғы қабаттарының қайта орналаспайтын тұздануына және енді ауыл шаруашылығына жарамсыз болуына әкелді. 1999 жылға қарай еуропалық шаруашылық әдістері енгізілгеннен бері шамамен 2,5 миллион гектар жер тұзданып кеткен. Қазіргі уақытта 5,7 миллион гектар жер тұздануға «жоғары бейімділік» көрсетіп тұр, ал 2050 жылға қарай бұл көрсеткіш 17 миллион гектарға жетеді деп күтілуде. Топырақтағы тұздың жоғары деңгейі өсімдіктердің тамыр аймақтарына, соның ішінде жергілікті өсімдіктерге, ауыл шаруашылығы және жайылымдық егістерге, табиғи батқылықтарға және оларды қоршаған су жолдарына айқын әсер етеді. Тұздың көбеюі өсімдіктердің тамырлары арқылы осмос процесі арқылы суды сіңіру қабілетін азайтады, натрий мен хлорид деңгейінің артуынан жапырақтардың күюіне және некрозына себеп болады, сондай-ақ қоректік заттар мен иондық теңгерімсіздіктерді тудырып, өсімдіктің нашар өсуіне және өлуіне әкеледі. Тұздану тотығу арқылы жолдар, ғимараттар, жер асты құбырлары мен кабельдер сияқты инфрақұрылымға да зиян келтіруі мүмкін. Қазіргі суармалы жердің 15%-ы зардап шегуде, ал 30%-ға дейін қауіп төндіреді. Қазіргі уақытта Виктория үшін шығын жылына 50 миллион долларға бағаланады. Бұл көрсеткіш айтарлықтай өседі деп күтілуде, себебі ауыл шаруашылығы жерлеріне, батқылықтарға және инфрақұрылымға тиетін әсерлер күшейеді, әсіресе 2050 жылға қарай тұз деңгейінің 10 есеге өсуі күтілуде. Су құстарының 75%-ы төмендеп барады, жабық жолдардың қызмет ету мерзімі 75%-ға қысқарды, ал $400 миллионға тең пайда жоғалды. Бұл мемлекетке жылына шамамен 47 миллион доллар ауыл шаруашылығынан түсетін пайданың жоғалтылуына әкелуі мүмкін, сондай-ақ жер асты суларының 20%-дан астамы адамдарға қолдану үшін қауіпсіз деңгейден асып түсуі мүмкін.

Үкімет бастамалары

Австралия үкіметтері басқарудың әртүрлі деңгейлерін мақсат ету үшін біріктірілген тәсіл қабылдады. Бұл тәсіл тұздылық мәселесін ұлттық, аймақтық және штаттық деңгейде, тіпті жергілікті және жеке шаруалар деңгейіне дейін шешуге бағытталған. 1983 жылдан бері Австралия үкіметтері Ұлттық топырақ сақтау бағдарламасын, Ұлттық жерді қорғау бағдарламасын, Табиғи мұра қорын, Тұздылық және су жөніндегі Ұлттық іс-қимыл жоспарын және «Елімізге қамқорлық жасау» бағдарламасын іске қосты. Ұлттық жерді қорғау бағдарламасы шаруашылық және жергілікті деңгейдегі ресурстарды басқару және тәжірибелерді жақсартуға бағытталған. Ұлттық құрғақ жерлердің тұздылығы бағдарламасы (1993-2004) кең ауқымды ғылыми-зерттеу және даму жұмыстарын қаржыландырып, одан кейін мемлекеттік бағдарламаларды іске қосуға мүмкіндік берді. Ұлттық тұздылық және су сапасы жөніндегі іс-қимыл жоспары (NAPSWQ) 2000 жылдан 2008 жылға дейін Табиғи мұра қоры (NHT) бағдарламасымен бірге іске асырылды. NAPSWQ Австралияның орталық үкіметі, штаттары мен территориялары арасындағы үкіметаралық келісім арқылы қабылданды. Жоспардың мақсаты – зиян шеккен су алаптарындағы жерді басқарушылар мен жергілікті қауымдастықтарға қолдау көрсету және олардың бастамаларын ынталандыру болды. Жоспарды аймақтық табиғи ресурстарды басқару ұйымдары (ТҚБ) жүзеге асырды. Үкіметтер тұздылық мәселесін шешу үшін жеті жыл ішінде 1,4 миллиард доллар бөлді. Жоспарға үкімет, қауымдастық, жергілікті бизнес және жерді басқарушылар қатысты. NAPSWQ Австралияның 21 аймағына басымдық берді, олар қауіптілікті бағалау және құрғақ жерлердегі тұздылық қауіптері арқылы тұздылық және су мәселелерінен ең көп зардап шегетіні анықталды. NAPSWQ-ның мақсаты – аймақтық қауымдастықтарды тұздылықтың алдын алуға, тұрақтандыруға және кері динамиканы тоқтатуға ынталандыру және оларға мүмкіндік беру, су сапасын жақсарту және адамдар, өнеркәсіп және қоршаған орта үшін сенімді су беруді қамтамасыз ету болды. NHT-ның басты мақсаттары – биологиялық әртүрлілікті сақтау, табиғи ресурстарды тұрақты пайдалану, қауымдастықтың әлеуетін арттыру және институционалдық өзгерістерді жүзеге асыру еді. 2008 жылы тоқтатылған Ұлттық іс-қимыл жоспарының орнына «Елімізге қамқорлық жасау» бастамасы іске қосылды. Бұл Австралия үкіметінің бастамасы NAPSWQ аясында жасалған жұмысты дамытуға бағытталған, бұл ретте мақсатты активтерге негізделген тәсілге және экологиялық жауапкершілік сезімін қалыптастыруға баса назар аударады.

Қоғамдық негіздегі басқару стратегиялары

Аустралиядағы көптеген аймақтық тұздылықты басқару бағдарламаларының маңызды ерекшелігі – қоғамдық қатысуға негізделген тәсілдер. Бұл, ең алдымен, Үкіметтің ұлттық бастамаларына жауап ретінде пайда болды, атап айтқанда: 1989 жылғы Ұлттық жерді қорғау бағдарламасы, 1997 жылғы Табиғи мұра қоры және 2000 жылғы Тұздылық пен су сапасы жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспары. Бұл тәсіл көп жағдайда тұздылықты басқару шараларын табысты енгізуге қажетті әлеуметтік жағдайды қамтамасыз етеді. Дегенмен, тұздылықты басқарудың тиімді техникалық және экономикалық шешімдерін әзірлеу үшін қажетті ғылыми білім мен терең талдау көбінесе жетіспейді. Төменде Австралияда қазіргі уақытта іске асырылып жатқан қоғамдық бағдарламалардың мысалдары мен олардың тұздылықты басқаруға қосқан үлесі келтірілген.

Жерді күту

Жерді қорғау топтары жергілікті тұрғындар мен жер иелерінің ерікті түрде бірігіп, жерді басқару тәжірибесін жақсартуға бағытталған жұмысына қатысуын қамтамасыз етеді. Тұздылықты басқару саласында бұл топтар тиімді болып табылды: құрғақ жерлердегі тұздылық туралы хабардарлықты арттыру және тұрғындарды біліммен қамту; жергілікті білім мен ақпаратты бөлісіп, тиімді басқару жоспарларын жасауға мүмкіндік беру; дағдыларды дамыту, қабілетін арттыру және тұздылық мәселелерін шешуге қауымдастықтарды дайындау.

Климаттың өзгеруі және оның тұздылыққа әсері

Климаттың өзгеруінің Австралиядағы тұздылыққа тигізер әсері туралы әртүрлі болжамдар бар. Климаттың өзгеруі кейбір жағдайларда Австралиядағы тұздылықты жақсартуы мүмкін, бірақ басқа жағдайларда оның зиянды әсерлері болуы ықтимал. Болжамдарға сәйкес, кейбір жағдайларда климаттың өзгеруі жылдық жауын-шашын мөлшерінің азаюына алып келеді, нәтижесінде құрғақ және жылы климат орнап, тұздылық төмендейді. Алайда, климаттың өзгеруі су қоймаларындағы тұз концентрациясына кері әсер етеді деп күтілуде. Жауын-шашын азайған жағдайда тұздылықтың төмендеуі күтіледі. Бұл судың жер астына сіңуі сирек болатындықтан, жер асты тұздарының жер бетіне тасымалдану мүмкіндігі азаяды. Бұл мәселелі, себебі құрғақ жерлердегі тұздылықтың пайда болуына қосымша терең дренаж себеп болады. Австралияда бұл ең анық Оңтүстік Австралия, Виктория және Батыс Австралияның оңтүстік бөлігінде байқалады. CSIRO-ның Остин және әріптестері 2070 жылға қарай Мюррмбиджи өзеніндегі су көлемі шамамен 48%-ға дейін азаяды деп болжады, бұл жер бетіндегі тұздың шамамен 30%-ға төмендеуіне әкеледі, бірақ өзен суының тұздылық концентрациясы 11%-ға артуы күтілуде.