Кіріспе

Судурой (айтылуы [ˈsʊɹɔɪ], сөзбе-сөз "Оңтүстік арал", Судерой) – Фарер аралдарының ең оңтүстігінде орналасқан арал. Аралдың ауданы 163,7 шаршы километрді құрайды. 2018 жылы халық саны 4 601 адамды құрады. Судурой аймағы (sýsla) осы аралды және Фарер аралдарының солтүстігіндегі келесі арал – Литла Димунды қамтиды, ол адам тұрмайды.

Тарих

Көне елді мекендердің бірі – Викарбирги 1990-шы жылдардың соңында тасталып қалды. Тағы бір қоныс, Акраберг 1350 жылы Қара өлім салдарынан тасталды; сол кезде онда тұрған адамдар Фризиядан келген, ал аңыз бойынша, Хёрг (Сумбада) тұрғындары өз тегін осы қонысқа дейін жегізе алады, ол аралдың ең оңтүстік нүктесінде орналасқан. 17 ғасырда Судурой Солтүстік Африкалық қарақшылардың, сол кезде Осман империясына қарағандықтан Фарер аралдарында «түріктер» деп аталған, үздіксіз шабуылдарына ұшырады. Осы оқиғалардың бірі – Судуройға жасалған құл шабуылы. Олар бірнеше әйел мен баланы алып кетті. Содан соң аштық басталды, көптеген арал тұрғындары аштықтан көз жұмды. 1615 жылы қарақшылардың зәрезап болған Хвалбасын көктемде екі даниялық соғыс кемесі құтқарып алды. Хвалбаны базалық порты ретінде пайдаланған қарақшылар, ақырғысы ретінде, даниялық эскадрилья келгенге 14 күн бұрын келіп кеткен. Сандвик ауылы 19 ғасырда қайта жандандырылды. 2010 жылы Фамара Вагурдың бастапқы шекарасынан тысқары кеңейтілуімен қайта қоныстандырылды. 20 ғасырдың басында және ортасында тағы екі елді мекен құрылды: Вагурдың солтүстік-батысындағы Ботни және Оравиктің оңтүстік-шығысындағы Тьялдавик. Екеуі де қайтадан тасталып қалды. Судурой халқы 1970-ші жылдардан бері біртіндеп азайып келеді. 1985 жылы аралда 5881 адам тұрды, ал 2019 жылы халық саны рекордтық төмен деңгейге – 4591 адамға дейін төмендеді.

География

Судуройдың ең биік нүктесі Глуггарнир тауы, бірақ ең танымал шыңы – Сумба ауылының солтүстік-батысындағы Бейнисвард тауы. Бейнисвард және оның көркемдігі жергілікті ақын Пул Ф. Джоенсен (1898–1970) және басқа фарө ақындарымен мақталып келген. Судурой аралдарында ең көп шағын аралдар мен жартастар кездеседі. Судурой және оның жанындағы шағын аралдар мен жартастардың саны, аралдың өзімен қоса 263-ке жетеді. Судуройдағы тұрғынға толы елді мекендер солтүстіктен оңтүстікке қарай: Сандвик, Хвалба, Фродба, Твёройри, Тронгсвагур, Оравик, Фамжин, Хов, Поркери, Нес, Вагур, Фамара, Акрар, Лопра және Сумба. Судурой – Фарер аралдарындағы көмір шахталары бар жалғыз арал, олардың бірі әлі де жұмыс істеп тұр. Ол Хвалбада, туннельге жақын орналасқан. Басқа көмір шахталары Тронгисвагурда (Тронгисвагсфьёрдтың оңтүстік жағында) Рангаботнорда және Фамжинде болған. Øravík, Trongisvágur, Fámjin, Vágur және Hvalba шығанақтары – кит аулауға арналған шығанақтар. Suðuroy (Оңтүстік арал, жекеше) аталымынан айырмашылығы, Suðuroyggjar (Оңтүстік аралдар, көпше) аталымы Шотландиядағы Сыртқы Гебрид аралдарына қатысты. Скопунарфьёрдтың оңтүстігіндегі аралдарды атағанда, халық арасында "sunnanfjørðs" деп немесе ресми түрде Suðurøkið деп айтуға болады.

Құстардың маңызды аймағы

Аралдың батыс жағы BirdLife International ұйымы тарапынан теңіз құстарының, әсіресе солтүстік фулмарлардың (100 000 жұп), еуропалық дауыл құстарының (2500 жұп), еуропалық шағатайлардың (200 жұп), қара аяқты киттивактардың (39 000 жұп), Атлантикалық тупиктердің (20 000 жұп), жалпы гагаркалардың (31 900 дана) және қара гагаркалардың (400 жұп) көбеюіне арналған маңызды орын ретінде танылғандықтан, маңызды құс аймағы деп белгіленді.

Көлік және инфрақұрылым

MS Smyril Торшавн мен Судурой арасында күніне екі-үш рет қатынайды, Трангисвагсфьёррд фьордының оңтүстік жағындағы Крамбантангидің жаңа паром портынан шығады. Сапар екі сағатқа созылады. Судуройда екі ұлттық автобус маршруты бар: 700 маршруты Твёройри мен Сумба (оңтүстік бағыты) арасында, ал 701 маршруты Фамжин мен Сандвик (солтүстік бағыты) арасында жүзеге асырылады. Фродбада Торшавн мен Вагар әуежайына рейстерді жүзеге асыратын вертолет алаңы бар. Аралдың барлық ұзындығы бойынша жол желісі салынған, оның ішінде бес жол туннелі бар: Sandvíkartunnilin (1969), ескі және жаңа Hvalbiartunnilin (1965 және 2021), Hovstunnilin (2007) және Sumbiartunnilin (1997). Фамжинстуннеліне арналған жұмыс 2022 жылы басталады. Судуройартуннелі аралды Скувой және Сандоймен байланыстырып, Smyril паромын алмастыру жоспарлануда. Судурой электр желісі 13 МВт Vágur дизельдік стансасы, 6,3 МВт жел турбиналары және 3,3 МВт Botnur су электр стансасына тәуелді. Арал басқа аралдармен байланыспаған. 2019 жылы Сумбада 250 кВт қуаттылықтағы күн электр стансасы орнатылды, ол ең жақсы жағдайда күніне 2 МВт/сағ өндіреді. Электрмен жабдықтау агенттігі SEV екі 900 кВт жел турбинасы дизель отынына жылына 6 миллион Дания кроны үнемдеуге мүмкіндік беретінін есептеді, ал 2020 жылы Поркери тауларында 6,3 МВт жалпы қуаттылығы бар жеті Enercon жел турбинасы орнатылды. Жел турбиналары майды тұтынуды азайтты, ал желіні тұрақтандыру үшін синхронды компенсатор орнату жоспарлануда.

Қалқалар

Вагсейди – оңтүстікке қарай жартасты жер, бірақ жол теңіз жағасында төменге түседі. Жартастар Хелтнарнар деп аталады, ал Вагсейдидегі жартас Мулатанги деп аталады. Вагсфьорд фиордының оңтүстік жағындағы Эгьярвегур жолы тік жартас арқылы Эгьярнарға дейін жетеді, онда оңтүстіктегі Бейнисвардқа және солтүстіктегі Вагсейдиге көрініс ашылады. Эгьярнарда келушілер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтардың бақылау пунктері болған екі бетон бункерді таба алады. Сондай-ақ, 1970 жылдардың ортасында жабылған тасталған Лоран С радиолокациялық станциясы да бар. Эгьярнардан оңтүстікке қарай Лопра, Лопрансейди тасқын аймағы орналасқан, ол теңіз деңгейінен шамамен биіктікте жатыр. Лопраншольмур деп аталатын кішкентай арал Лопрансейди жартасынан бірнеше метр қашықтықта орналасқан. Бейнисвард жартасы Лопрансейдиден оңтүстікке қарай орналасқан, екеуінің арасында 1742 жылы голландтық SS Westerbeek кемесі құлаған бірнеше жартастар бар. Кемеде сексен төрт адам болған, кеме қайраңға отырғанда үшеуі қаза тапты, біреуі жарға көтерілуге тырысқанда құлап кетті, ал сексен адам аман қалды. Олар тік жардан көтеріліп, аман қалу үшін жардың үстінде тұра алатын орын тапты және кемеден жарға бұзылған мачта арқылы көтерілді.

Фамжин

Фамжин – Судуройдың батыс жағалауында орналасқан екі ауылдың бірі, екіншісі – Сумба. Қалған ауылдардың барлығы шығыс жағалауда орналасқан. Фамжин шығанағының ортасында ерекше риф бар, ол су тасқанда шығанақты жабады, бірақ балық аулау қайықтарының теңізге шығуы үшін адамдар жасаған қанау арнасы бар. Кішкентай балық аулау порты осы рифтің ішінде орналасқан. Ауылдың үстінде Кіркюватн деп аталатын көл бар, оған апаратын жол шіркеудің жанынан басталады. Фамжиннің тағы бір тартымды жері – ауылдың батысындағы, Престйёгв (Құдайдың шатқалы) деп аталатын жартастар мен шатқалдар. Дегенмен, Фамжиннің ең басты тартымдылығы – шіркеу ішінде ілінген алғашқы Фарер туы, Меркид. Ол 1919 жылы Копенгагенде оқыған бір топ Фарер студенттері жасаған. Олардың бірі – Фамжиннен шыққан Йенс Оливер Лисберг. Бұл ту Фарер аралдарының ресми туы ретінде Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мойындалмаған, сол кезде Фарер аралдары британдықтар басып алған, ал Данияны Германия басып алған, сондықтан аралдарға өз туы керек болды. Содан бері Меркид Фарер аралдарының ресми туы болып табылады. Фамжин шіркеуінің ішінде рун жазулары бар Фамжин тасы да бар, ол рун тасы.

Жаяу жүру

Твёрёрёрриде таулар арқылы Хваннаги атындағы аңғарға дейін әдемі серуендеуге болады. Аңғардан жоғарыдан аңғардың өзіне, Литла Димунға, Стора Димунға және теңізге көрініс ашылады. Бұл аңғарға ешқандай жол салынбаған.

Жохансұқа

Твёройри және Вагур жыл сайынғы Jóansøka деп аталатын халықтық жазғы мерекені кезектесіп өткізеді. Оны Торсхавнда өткізілетін Ólavsøka мерекесінің кіші нұсқасы деп айтуға болады. Мереке маусым айының соңында, маусымның соңғы апта соңында өтеді, ал ескекпен жүзу жарысы әрқашан Jóansøka мерекесінің сенбі күні болады.

Театрлар

Øravíkarlíð паромдық терминалының жанында аралдың негізгі мәдени орталығы – SALT бұрынғы тұз қоймасында орналасқан. 1980 жылы ол тасталып, қайта жарақталудан кейін 2017 жылы театр ретінде ашылды.

Судуройдағы футбол

Фарер аралдарындағы ең көне спорт клубы, Tvøroyrar Bóltfelag (TB) футбол клубы 1892 жылдың 13 мамырында Твёройри қаласында құрылды және осылайша Дания Корольдігінің ең көне 9-шы футбол клубы болып табылады. Судуройда тағы үш футбол клубы болды: Vágs Bóltfelag (VB), Хвалбадан Royn және Сумбадан футбол клубы, бірақ VB Vágur және Sumba 2005 жылы VB/Sumba болып бірікті (осыған ұқсас бірігу 1995 жылғы маусымда Sumba/VB атауымен жасалды, бірақ ол тек сол бір маусымда ғана сақталды). 2010 жылдың 1 қаңтарында Судуройда жаңа футбол клубы құрылды, ол FC Suðuroy деп аталады және қазіргі уақытта бұрынғы VB/Sumba құрамынан тұрады. TB Tvøroyri қазіргі уақытта (2013) Фарер аралдарының жоғары футбол лигасында өнер көрсетеді; FC Suðuroy екінші деңгейдегі лигада ойнайды. TB Tvøroyri және VB Vágur екі командасы да Фарер ұлттық чемпионатын жеңіп алды (TB жеті рет, соңғысы 1987 жылы, ал VB бір рет 2000 жылы); бірақ соңғы жылдары үлкен жетістіктерге қол жеткізе алмағандықтан, төрт команданы біріктіру туралы пікірталас күшейіп келеді (VB және Sumba, жоғарыда айтылғандай, 2005 жылдан бері бірігіп жұмыс істеп келеді). Royn Hvalba 2013 жылы 3-ші дивизионда ойнайды.

Сусуройда жүзу

Судурой жақында халықаралық жүзу жарыстарында жақсы нәтижелер көрсетті. Судуройдағы "Vágs Svimjifelag" және "Tvøroyrar Svimjifelag" екі жүзу клубы 2007 жылдың 6 қыркүйегінде бірігіп, бүкіл арал үшін Susvim құрды. Осы күнге дейін ең жақсы нәтижеге Вагурдан шыққан жас жігіт қол жеткізді. Пал Йоенсен 2008 жылғы Еуропа жасөспірімдер жүзу чемпионатында ерлер арасында 400 м, 800 м және 1500 м еркін жүзуден қысқа дистанцияда үш алтын медаль жеңіп алды. Екі жыл өткен соң, 2010 жылғы Еуропа су спорты чемпионатында ерлер арасында 1500 м еркін жүзуден күміс медаль иеленді. Сусвимнен шыққан басқа да жүзушілер Фарер аралдарында, Данияда және басқа елдерде, сондай-ақ Арал ойындарында да жақсы нәтижелер көрсетті.

Сусуройдағы ескі кеме

Судуройда екі белсенді қайық шашу клубы бар, олар Вагурдегі Вагс Каппродрарфелаг және Твёрёйриден Фрогбиар Сокнар Родрарфелаг, сондай-ақ Тронгсвагсфьорд (фиорд) айналасындағы ауылдар. Сумба және Хвалбада да қайық шашу клубтары бар. Сумбада олардың "Бродур" деп аталған қайығы болған, бірақ олар бірнеше жылдан бері белсенді емес. Хвалбада олардың "Сноприккур" деп аталған қайығы болды, ол Судурой тарихынан (Судурой Сагнир) белгілі бір адамның құрметіне аталған. Vágs Kappróðrarfelag клубында мынадай қайықтар бар: "Royndin Fríða" – 5 адамдық, "Smyril" – 6 адамдық, "Toftaregin" – 8 адамдық және "Vágbingur" – 10 адамдық. Фродбиар Сокнар Родрарфелаг клубында "Фирвальдур" (5 адамдық, "Фирвальдур" – көбелек деген мағынаны білдіреді), "Фирильдур" және "Хульда" (екісі де 5 адамдық), "Tvørábáturin" – 6 адамдық, "Suðringur" және тағы бір "Tvørábáturin" – 10 адамдық (Твёрёйриден келген қайық деген мағынадағы "Tvørábáturin" деп аталатын екі қайық бар).