Кіріспе

Солтүстік Норвегиядағы Шпицберген архипелагының ең үлкен аралы Шпицберген (; бұрын Батыс Шпицберген деп аталатын; норвегиялық: Vest Spitsbergen немесе Vestspitsbergen, кейде Шпицберген деп те жазылады) – Солтүстік Норвегиядағы Шпицберген архипелагының ең үлкен және тұрақты түрде қоныстанған жалғыз аралы. Архипелагтың батыс бөлігінің көп бөлігін құрайтын Шпицберген Солтүстік Мұзды мұхитымен, Норвегия және Гренландия теңіздерімен шектеседі. Шпицбергеннің ауданы 41 020 км² құрайды, бұл оны Норвегиядағы ең үлкен арал және әлемдегі 36-шы үлкен арал етеді. Әкімшілік орталығы – Лонгйирбьен. Лонгйирбьеннен басқа, елді мекендердің қатарында Ресейдің Баренцбург кеншілер қалашығы, Ny-Ålesund ғылыми қалашығы және Свеагрюва кен орны бар. 1999 жылы Шпицбергеннің 58,5%-ын мұз жапқан. Арал 17 және 18 ғасырларда кит аулау базасы ретінде пайдаланылған, бірақ кейін тасталған. 19 ғасырдың соңында көмір өндіру басталды және бірнеше тұрақты елді мекендер құрылды. 1920 жылғы Шпицберген шарты Норвегияның егемендігін мойындады және Шпицбергенді еркін экономикалық және демилитаризацияланған аймақ ретінде белгіледі. Норвегияның Store Norske және Ресейдің Arktikugol компаниялары Шпицбергендегі жалғыз кен өндіруші компаниялар болып табылады. Ғылым және туризм маңызды қосымша салаларға айналды, олардың ішінде Свалбардтағы Университет орталығы және Свалбардтағы әлемдік тұқымдық сақталымы бар. Елді мекендерді байланыстыратын жолдар жоқ, олардың орнына қар көліктері, ұшақтар және қайықтар қолданылады. Svalbard әуежайы, Лонгйирбьен негізгі кіру және шығу қақпасы болып табылады. Арал арктикалық климатқа ие, бірақ сол ендіктегі басқа жерлерге қарағанда температурасы жоғары. Флора ұзақ полярлық күннің арқасында полярлық түннің салдарынан өсіп-дамжайды. Шпицберген көптеген теңіз құстарының көбейетін жері, сонымен қатар ақ аюлар, арктикалық түлкілер, бұғылар және теңіз жануарлары да мекендейді. Алты ұлттық саябақ осы жердің көбінесе табиғатын, бірақ нәзік экожүйесін қорғайды. Аралда көптеген мұздықтар, таулар және фьордтар бар.

Этимология

Голланд теңізшісі Виллем Баренц 1596 жылы Шпицбергенді ашқанда, оған осы атты берді. Шпицберген атауы "ұшты таулар" дегенді білдіреді (голланд тілінен алынған, "spits" – ұшты, "bergen" – таулар), бастапқыда негізгі аралға да, оған қатысты архипелагтың барлығына да қолданылды. 17 және 18 ғасырларда ағылшын кит аулаушылары аралдарды "Гренландия" деп атады, бұл практика 1780 жылға дейін сақталды және сол кезде Сигизмунд Бакстром тарапынан сынға алынды. 19 ғасырда ағылшын тілінде "Спицберген" жазуы қолданылды, мысалы, Бичи, Лэйн және Корольдік қоғам қолданған. 1906 жылы Арктиканы зерттеуші сэр Мартин Конвей "Спицберген" жазуын дұрыс емес деп есептеді; ол атаудың неміс емес, голланд тілінде екенін атап өтті, сондықтан "Шпицберген" жазуын ұсынды. Бұл британдық тәжірибеге көп әсер етпеді. 1920 жылы аралдардың мәртебесін анықтаған халықаралық шарт "Шпицберген шарты" деп аталды. Сол кезден бастап АҚШ-та аралдар көбінесе "Шпицберген" деп аталды, бірақ "Спицберген" жазуы да 20 ғасыр бойы жиі кездесті. 1925 жылы норвегиялық басқарушы органдар архипелагты Свальбард деп атады, ал негізгі арал Шпицберген болып қалды. 20 ғасырдың соңына қарай бұл қолданыс кеңінен таралды.

Тарих

Бұл аралды алғаш рет 1596 жылы маусым айында Солтүстік теңіз жолын іздеу кезінде голландиялық саяхатшы Виллем Баренц көріп өткен. Шығыс жағалауы жуық түрде белгіленген алғашқы жақсы карта 1623 жылы Виллем Янссон Блау баспасында жарық көрді. 1660 және 1728 жылдары одан да жақсы карталар жасалды. Архипелаг, мүмкін, 14 немесе 15 ғасырларда Ресейдің помор аңшыларына белгілі болған, бірақ 17 ғасырға дейінгі нақты дәлелдер жоқ. Ағылшын кит аулаушылары және басқалары архипелагты Гренландия деп атағаннан кейін, оған Грумант (Грумант) деген ат берді. Свалбард атауы алғаш рет 10 және 11 ғасырлардағы исланд сагаларында кездеседі, бірақ бұл Ян Майен аралы болған болуы мүмкін.

Алғашқы талаптары

Шпицбергенге және әсіресе Шпицбергенге жасалған алғашқы кит аулау экспедициялары, ағындар мен жануарлар дүниесіне байланысты, көбінесе Шпицбергеннің батыс жағалауы мен жағалаудағы аралдарда шоғырланды. Кит аулау 1611 жылы басталғаннан кейін көп ұзамай, 1616 жылы Дания-Норвегия тәжі Ян-Майен және Шпицберген аралдарына, сол кезде бүкіл Шпицберген деп белгілі болған, иелік етуді талап етті. Бірақ 1613 жылы ағылшын Московия компаниясы да осылай істеді. Осы акционерлік қоғамның негізгі және ең табысты кит аулау орындары 17 ғасырдың басында Шпицбергенде орналасты, ал компанияның 1613 жылғы Корольдік жарғысы ағылшын тәжінен Шпицбергенде кит аулауға монополия берді, бұл 1553 жылы Хью Уиллоуби осы жерді ашқан деген (қате) талапқа негізделген. Олар 1553 жылғы ағылшын саяхаты осы аймаққа жеткенін дұрыс емес деп есептеді, бірақ 1607 жылдың 27 маусымында компания тапсырмасымен «солтүстік-шығыс жолын» іздеу кезінде Генри Гадсон кейіннен Ұлы Индрахт (Исфьорден) деп аталған үлкен шығанақтың аузынан жақын жерде «Ньюлендті» (яғни Шпицбергенді) көріп қалды. Осылайша ағылшындар сол кездегі басты қарсыластары голландтардың аймақты кеңейтуіне тосқауыл қоюға тырысты. Бастапқыда ағылшындар бәсекелестерді ығыстыруға әрекеттенді, бірақ голландтармен болған даулардан кейін (1613–1624) олар көбінесе Конгсфьорденнің оңтүстігіндегі шығанақтарды ғана талап етті.

Данияның кеңейуі

1617 жылдан бастап Даниялық бекітілген компания Спитсбергенге кит аулау флотилияларын жіберді. Данияның Солтүстік Атлантикаға жасаған сәтті кеңеюі тарихшылар тарапынан Дания-Норвегия мемлекетінің теңіз арқылы отарлау саясатына жасаған алғашқы қадамы ретінде қарастырылуда. Нәтижесінде, ол Шығыс Үндістан сауда посттарынан, Солтүстік Атлантикадағы иеліктерден (Гренландия және Исландия сияқты), сондай-ақ Гвинея жағалауындағы (қазіргі Гана) және қазіргі АҚШ-тың Виргин аралдарындағы иеліктері арасындағы шағын Атлантика сауда жолынан тұратын шағын теңізасты империясын құрды. Бүкіл Свалбард архипелагы, бастапқыда Дания-Норвегия, кейін Норвегия (1814-1905 жылдар аралығында Швеция мен Норвегия одағы ретінде, ал 1905 жылдан бастап тәуелсіз Норвегия) билігінде болды және көптеген елдердің балық аулау және кит аулау кемелері үшін байлық көзі болып қала берді. Аралдар Уильям Эдвард Пэрри, Адольф Эрик Норденшельд, Отто Мартин Торелл, Альфред Габриэль Наторст, Роальд Амундсен және Эрнест Шеклтон сияқты көптеген Арктика зерттеушілері үшін де бастау орны болды.

Шпицберген туралы шарт

1913-1920 жылдар аралығында Шпицберген бейтарап кондоминиум болды. 1920 жылғы 9 ақпандағы Шпицберген шарты Норвегияның Свалбард архипелагының барлығына толық және абсолютті егемендігін мойындайды. Дегенмен, егемендікті жүзеге асыру белгілі бір шарттарға бағынышты және барлық норвегиялық заңдар қолданылмайды. Бастапқыда тоғыз ел қол қойған, қазіргі таңда 40-тан астам ел шартына мүше. Шартына қол қойған елдердің кез келген азаматы архипелагта тұруға құқылы. Ең ірі аралының атымен Шпицберген деп аталған Свалбард архипелагы 1925 жылғы Свалбард заңымен Норвегияның бір бөлігіне айналдырылды – тәуелділік емес. Осы күннен бастап ол Норвегияның аймағы болып табылады, ал Норвегия тағайындаған губернаторы Лонгйербьен әкімшілік орталығында тұрады. Норвегияның белгілі бір заңдарын қолдануға шектеулер Шпицберген шартында көрсетілген. Шпицбергендегі ең ірі елді мекен – Норвегияның Лонгйербьен қаласы, ал екінші ең ірі елді мекен – Ресейдің Баренцбург көмір өндіруші кенті. (Бұл 1932 жылы Нидерландыдан «Арктикуголь» совет компаниясына сатылды.) Аралдағы басқа елді мекендерге бұрынғы орыс кеншілер қалалары – Грумантбьен мен Пирамиден (1961 және 1998 жылдары тасталған), Хорнсундтағы поляк ғылыми зерттеу станциясы және алыс солтүстіктегі Ny Ålesund кенті жатады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы аралдарды нацистік Германияның басып алуына жол бермеу үшін аралда одақтас әскерлер орналастырылды. 1940 жылы Норвегия неміс әскерінің оккупациясы астына кірді. Германия осы кезеңде көмір кендерін және ауа райы станциясын бақылауға алды, бірақ аралдағы тұрғындардың көп бөлігі орыс болды және Германия мен Кеңес Одағы 1941 жылдың 22 маусымына дейін шабуылдаспау туралы келісімде болды. Шабуылдаспау келісімі тоқтатылғаннан кейін, Ұлыбритания мен Канада Германияның құрылыстарын – советтік көмір шахталарын және неміс ауа райы станциясын жою үшін әскери күштерді аралға жіберді. 1943 жылы неміс линкоры «Тирпиц» және эскорт флотилиясы «Цитронелла» операциясы аясында одақтастардың ауа райы станциясын оққа тұтып жойды. 6 қыркүйекте «Тирпиц», «Шарнхорст» және тоғыз эсминецтен тұратын эскадрилья Альтенфьорд пен Кафьордта тізгін босатып, Шпицбергенге қарай, одақтастардың базасына шабуыл жасау үшін бет алды. 1943 жылдың 8 қыркүйегінде таңертең «Тирпиц» пен «Шарнхорст» Баренцбургтің қорғанысын құрайтын екі 3 дюймдік зениттік қаруға атыс ашты, ал эсминецтер десант тобымен жағаға шапқындап, жабдықтау қоймасын қиратты және қону станциясын бүлдірді. Түске дейін жаушылық тоқтатылып, десантшылар кейбір тұтқындармен бірге кемелерге қайта оралды. Неміс кемелері 1943 жылдың 9 қыркүйегінде Альтенфьорд пен Кафьордқа қауіпсіз оралды. Бұл «Тирпиц» үшін соңғы операция болды.

Соғыстан кейінгі

1996 жылғы 29 тамызда "Внуково" әуежолдарының 2801 рейсі аралда құлап, борттағы 141 адамның барлығы қаза тапты.

Үкімет

1920 жылғы Свалбард шарты Норвегияның Свалбардқа толық егемендігін орнатты. Шартына қол қойған 40 елдің барлығы архипелагта ешқандай кемсітусіз коммерциялық қызмет атқаруға құқылы, бірақ барлық қызмет норвегиялық заңнамаға бағынады. Шарты Норвегияның Свалбардтағы қызметтерді қаржыландыру үшін ғана салық жинау құқығын шектейді. Спицберген демилитаризацияланған аймақ болып табылады, себебі шарт әскери базалар құруға тыйым салады. Шарты Норвегияны табиғи ортаны қорғауға міндеттейді. Аралды Свалбард губернаторы басқарады, ол округ әкімі және полиция бастығы болып табылады, сондай-ақ атқарушы биліктен берілген өкілеттіктерге ие. Норвегия Еуропалық экономикалық аймақтың (ЕЭА) және Шенген келісімінің құрамында болғанымен, Свалбард Шенген аймағына да, ЕЭА-ға да кірмейді. Спицберген тұрғындарына Шенгенге виза қажет емес, бірақ оларсыз материктік Норвегиядан Свалбардқа келуге тыйым салынған. Губернатор табысы жоқ адамдарды тұрғын ретінде қабылдамауы мүмкін. Шартына қол қойған кез келген елдің азаматы аралға визасыз келе алады. Ресей Баренцбургте консулдығын сақтап тұрады.

Халық саны

2009 жылы Шпицбергеннің халқы 2753 адамды құрады, оның ішінде 423-і орыс немесе украин, 10-ы поляк және 322-і норвегиялық емес, норвегиялық елді мекендерде тұратын адамдар. 2005 жылы Лонгйербиендегі ең ірі норвегиялық емес топтар Таиланд, Швеция, Дания, Ресей және Германиядан келген адамдар еді. Шпицберген – жер бетіндегі ең қауіпсіз орындардың бірі, дерлік қылмыс жоқ. Лонгйербиен аралдағы ең ірі елді мекен, губернатордың резиденциясы және жалғыз қалалық кеңес құрамына кіретін қала. Онда аурухана, бастауыш және орта мектеп, университет, бассейні бар спорт орталығы, кітапхана, мәдени орталық, кинотеатр, автобус қатынасы, қонақүйлер, банк және бірнеше мұражай бар. "Svalbardposten" газеті апта сайын жарияланады. Лонгйербиенде тау-кен жұмыстарының қалдығы аз ғана бөлігі қалды, ал қалған жұмысшылар Свеагруваға (немесе Свеаға) жұмысқа барып-қайтады, онда Store Norske шахтасын басқарады. Свеагрува – жатақханалық қала, жұмысшылар апта сайын Лонгйербиеннен жұмысқа барып-қайтады. Мұнда күтім мен медбикелік қызмет көрсетілмейді, сондай-ақ әлеуметтік төлемдер де қарастырылмаған. Норвегиялық тұрғындар зейнетақы және медициналық құқықтарын континенттік муниципалитеттері арқылы сақтап алады. Аурухана Солтүстік Норвегия университетінің ауруханасының бөлігі, ал әуежай мемлекеттік "Avinor" компаниясымен басқарылады. Ny Ålesund және Barentsburg – барлық инфрақұрылымы тиісінше Kings Bay және Arktikugol компанияларына тиесілі компаниялық қалалар. Свалбард Тромсёде орналасқан Норд Тромс аудандық сотының және Халогланд апелляциялық сотының қарауында. Ny Ålesund – толығымен зерттеулерге негізделген тұрақты елді мекен. Бұрынғы кеншілер қаласы, қазір Норвегия мемлекеттік меншігіндегі Kings Bay компаниясымен басқарылады. Ауылда туризм дамыған, бірақ Норвегия билігі ғылыми жұмыстарға тигізетін әсерді азайту үшін осы бекетке кіруді шектейді. Польша Хорнсундта поляк полярлық станциясын басқарады, онда он тұрақты тұрғын бар.

Экономика

Шпицбергендегі үш негізгі сала – көмір өндіру, туризм және ғылыми зерттеулер. 2007 жылы тау-кен өндірісінде 484 адам, туризм саласында 211 адам және білім беру саласында 111 адам жұмыс істеген. Сол жылы тау-кен өндірісінен 2,008 млн NOK, туризмнен 317 млн NOK және ғылыми зерттеулерден 142 млн NOK табыс түсті. Тұрғын үйлердің басым бөлігі әртүрлі жұмыс берушілер мен мекемелерге тиесілі және олардың қызметкерлеріне жалға беріледі; жеке меншіктегі үйлердің саны аз, олардың көпшілігі демалыс шатырлары. Осы себепті, Шпицбергенде белгілі бір мекемеде жұмыс істемей тұруға мүмкіндік жоқ. Норвегия аймақта балық шаруашылығына қатысты шектеулі саясатты сақтайды. Туризм қоршаған ортаға бағытталған және Лонгйербьен қаласында шоғырланған. Оған жаяу серуендер, каякпен жүзу, мұздық үңгірлері арқылы саяхаттау, қар скутерімен және күшіктермен сафари жасау сияқты шаралар кіреді. Круиздік кемелер трафик ағынының маңызды бөлігін құрайды, соның ішінде теңіздегі кемелердің тоқтаулары мен Свалбардтан басталып, аяқталатын экспедициялық круиздер де бар. Трафик наурыз және тамыз айлары аралығында ең жоғары деңгейге жетеді; 1991 жылдан 2008 жылға дейін түнгі тұрулар бес есеге өсті, сол жылы 93 000 қонақ түн өткізді. Лонгйербьендегі Свалбард Университет орталығы биология, геология және геофизика сияқты арктикалық ғылымдардың әртүрлі салаларында 350 студентке бакалавриат, магистратура және доктарантура деңгейлерінде оқу курстарын ұсынады. Курстар континенттегі университеттердегі оқуды толықтыру мақсатында ұсынылады; оқу ақысы жоқ және курстар ағылшын тілінде жүргізіледі, норвегиялық және халықаралық студенттер тең өкілдік етеді. Свалбардтың Ғаламдық Тұқымдық Сақталымы – әлемдегі өсімдіктердің мүмкіндігінше көптеген сорттары мен олардың ботаникалық жақын туыстарындарының тұқымдарын сақтауға арналған «қиямет күні» тұқым қоймасы. Норвегия үкіметі мен Ғаламдық Егіс Түрлерінің Әртараптандыру Трасты арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде салынған бұл сақталымы Лонгйербьен маңындағы тасқа қазылған және тұқымдарды табиғи және салқындатылған күйде сақтайды. Свалбардтың теңіз асты кабельдік жүйесі – Шпицбардтан Харстадқа дейінгі оптикалық талшықты желі, ол Шпицбард спутниктік станциясы және Ны-Олесунндағы орналымдар арқылы полярлық орбитадағы спутниктермен байланыс орнату үшін қажет. Норвегияның жеке компаниясы Piql және мемлекеттік көмір өндіруші компаниясы Store Norske Spitsbergen Kulkompani басқаратын үлкен цифрлық мұрағат орталығы – Арктикалық әлем мұрағаты 2017 жылдың наурыз айында ашылды. 2020 жылдың ортасында ол Microsoft-тың еншілес компаниясы GitHub-ты ең ірі тұтынушы ретінде сатып алды.

Көлік

Лонгйербьен, Баренцбург және Ny Ålesund қалаларында жол жүйелері бар, бірақ олар бір-бірімен байланыспайды. Ашық жерде автокөлікпен жүруге тыйым салынған, бірақ қыста қар көліктері (мотошаналар) кеңінен қолданылады – коммерциялық және демалыс мақсатында. Лонгйербьеннен Баренцбург пен Пирамиденге қыс мезгілінде қар көлігімен немесе жыл бойы кемемен баруға болады. Барлық елді мекендерде порттар бар, ал Лонгйербьенде автобус жүйесі бар. Лонгйербьеннен орналасқан Svalbard Airport, Longyear арал үшін әуе тасымалын ұсынатын жалғыз әуежай. Scandinavian Airlines компаниясы Тромсё және Ослоға күн сайынғы жоспарлы рейстерді орындайды; сондай-ақ Ресейге мерзімі белгісіз чартерлік рейстер де бар. Lufttransport компаниясы Kings Bay және Store Norske үшін Longyearbyen-нен Ny Ålesund әуежайына, Hamnerabben және Svea әуежайына тұрақты корпоративтік чартерлік рейстер ұсынады; бұл рейстер көбінесе жалпы қолдануға арналмаған. Баренцбург пен Пирамиденде вертолет алаңдары бар, вертолеттерді губернатор жиі пайдаланады, ал Арктикугол кеніш компаниясы да аз дәрежеде қолданады.

Климат

Свалбардтың климатына оның жоғары ендіктері әсер етеді, жазғы орташа температурасы -1,5 °C шамасында, ал қаңтар айының орташа температурасы -1,5 °C дейін төмендейді. Солтүстік Атлантика ағымдары Спитсбергеннің температурасын, әсіресе қыста, Ресей мен Канаданың ұқсас ендіктеріне қарағанда жоғары қыстық температураға дейін көтереді. Бұл айналадағы суларды жылдың көп бөлігінде ашық және кеме жүруге қолайлы етеді. Таулар қорғайтын ішкі фьорд аймақтары мен аңғарларда температураның айырмашылығы жағалауға қарағанда үлкен, яғни жазғы температура шамамен төмен, ал қысқы температура жоғары. Шпицбергеннің оңтүстігінде ауа температурасы солтүстік және батысқа қарағанда сәл жоғары. Қыста оңтүстік пен солтүстік арасындағы температура айырмашылығы әдетте 0,7 градус, ал жазда шамамен 0,7 градусқа жетеді. Шпицберген - солтүстіктен келетін суық полярлық ауа мен оңтүстіктен келетін жұмсақ, ылғалды теңіз ауасының кездесу орны, төмен қысым мен ауа райының өзгеруіне, сондай-ақ жылдам желдерге, әсіресе қыста себеп болады; қаңтарда Isfjord Radio-да 17% уақыт қатты жел тіркеледі, бірақ шілдеде бұл көрсеткіш 1% ғана. Жазда, әсіресе құрлықтан алыс жерлерде, тұман жиі кездеседі, шілдеде көру мүмкіндігі 20% төмендеп қалуы мүмкін. Арктикалық қоян мен мускус бұғысын әкелуге жасалған тырысқандардың барлығы сәтсіз аяқталды. Мұнда теңіз сүтқоректілерінің 15-20 түрі бар, олардың ішінде киттер, дельфиндер, тюлендер, морждар және ақ аюлар бар. Ақ аюлар Спитсбергеннің символы және басты туристік тартымдардың бірі болып табылады. Олар қорғауға алынғанмен, елді мекендерден тыс жерге шығатын адамдар өздерін қорғау үшін, соңғы шара ретінде, ақ аюларды өлтіруге қабілетті мылтық алып жүруі керек. Спитсберген қалған Свалбард және Франц-Иосиф жерімен ортақ ақ аюлар популяциясын бөліседі. Свалбард бұғысы (R. tarandus platyrhynchus) – ерекше бір түрі. Бұрын ол жойылуға жақын болғанмен, қазір оны және солтүстік түлкісін аулауға рұқсат етіледі. 2008 жылы юра дәуірінен қалған Плиозаврдың екі жартылай қаңқасы табылды. Бұл мезозой дәуіріндегі ең үлкен теңіз жорғалаушысы, ұзындығы шамамен екі метрге жетеді. Свалбардта мәңгі тоң және тундра кең таралған, төменгі, орта және биік Арктикалық өсімдіктер өседі. Архипелагта 165 түрлі өсімдік табылды. Өсімдіктер ең көп Nordenskiöld жерінде, Isfjorden айналасында және гуаноның әсерінен өседі. Жауын-шашын аз болғанымен, арал далалық климатқа ие, өсімдіктер суық климаттың булануды азайтуының арқасында суға қол жеткізе алады. Шпицбергенде алты ұлттық парк бар: Индре Виддефьорден, Норденскиолд Ленд, Нордре Исфьорден Ленд, Нордвест Шпицберген, Сассен Бюнсоу Ленд және Сор Шпицберген. Аралдың кейбір аймақтары қорғауға алынған, солтүстік-шығыс жағалауы Нордауст-Свалбард табиғи қорығының бөлігі болып табылады. 1946 жылға дейінгі барлық адам іздері автоматты түрде қорғалады.