Кіріспе
Химияда топ (сондай-ақ, отбасы деп те аталады) – химиялық элементтердің периодтық кестесіндегі элементтердің бағаны. Периодтық кестеде 18 нөмірленген топ бар; 2- және 3-топтар арасындағы 14 f-блок бағандары нөмірленбеген. Бір топтағы элементтердің атомдарының ең сыртқы электрондық қабықтарының ұқсас физикалық немесе химиялық қасиеттері болады (яғни, бірдей ядролық заряд), себебі химиялық қасиеттердің көп бөлігі сыртқы электронның орбиталық орналасуымен анықталады. Топтарды нөмірлеудің үш жүйесі бар; қолданылып жатқан жүйеге байланысты әртүрлі топтарға бірдей нөмір тағайындалуы мүмкін. "1-топтан 18-топқа" дейінгі қазіргі заманғы нөмірлеу жүйесі 1988 жылдан бері Халықаралық таза және қолданбалы химия одағы (IUPAC) ұсынды. Ол Химиялық анықтамалар қызметі (CAS, АҚШ-та кеңінен таралған) және IUPAC 1988 жылға дейін (Еуропада кеңінен таралған) қолданған екі ескі, үйлесімсіз номенклатура схемаларын алмастырды. Он сегіз топтың жүйесі химия қауымдастығымен қабылданған, бірақ 1- және 2-элементтердің (сутек пен гелий) құрамына қатысты пікірталас бар. Ішкі өтпелі металдарға қатысты ұқсас айырмашылықтар оқулықтарда сақталып қалған, бірақ дұрыс орналасу 1948 жылдан бері белгілі және IUPAC-пен 1988 жылы (1–18 нөмірлеумен бірге) және 2021 жылы екі рет расталды. Топтарды жоғарғы элементі арқылы немесе арнайы атауымен анықтауға болады. Мысалы, 16-топ "оттегі тобы" және "халькогендер" деп те сипатталады. Бір ерекшелік – "темір тобы", ол әдетте 8-топқа жатады, бірақ химияда темір, кобальт және никель немесе ұқсас химиялық қасиеттері бар элементтердің басқа жиынтығын білдіруі мүмкін. Астрофизика және ядролық физикада ол әдетте темір, кобальт, никель, хром және марганецке қатысты қолданылады.
In chemistry, a group (also known as a family) is a column of elements in the periodic table of the chemical elements. There are 18 numbered groups in the periodic table; the 14 f block columns, between groups 2 and 3, are not numbered. The elements in a group have similar physical or chemical characteristics of the outermost electron shells of their atoms (i. e., the same core charge), because most chemical properties are dominated by the orbital location of the outermost electron. There are three systems of group numbering for the groups; the same number may be assigned to different groups depending on the system being used. The modern numbering system of "group 1" to "group 18" has been recommended by the International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) since 1988. It replaces two older incompatible naming schemes, used by the Chemical Abstract Service (CAS, more popular in the United States), and by IUPAC before 1988 (more popular in Europe). The system of eighteen groups is generally accepted by the chemistry community, but some dissent exists about membership of elements number 1 and 2 (hydrogen and helium). Similar variation on the inner transition metals continues to exist in textbooks, although the correct positioning has been known since 1948 and was twice endorsed by IUPAC in 1988 (together with the 1–18 numbering) and 2021. Groups may also be identified using their topmost element, or have a specific name. For example, group 16 is also described as the "oxygen group" and as the "chalcogens". An exception is the "iron group", which usually refers to group 8, but in chemistry may also mean iron, cobalt, and nickel, or some other set of elements with similar chemical properties. In astrophysics and nuclear physics, it usually refers to iron, cobalt, nickel, chromium, and manganese.
Топтардың атауы
Қазіргі топтар 1-ден 18-ге дейінгі нөмірлермен белгіленеді, ал 14 f-блокты бағаналар нөмірленбеген күйде қалады (барлығы бірге периодтық кестеде 32 бағананы құрайды). Сонымен қатар, дәстүрлі атаулар (мысалы, галогендер) көп қолданылады. Тарихта топтарды белгілеу үшін римдік сандар I-ден VIII-ге дейін және "A" мен "B" қосымшалары қолданылған.
CAS және ескі IUPAC нөмірлеуі (A/B)
Бұрынғы екі топтық нөмірлеу жүйесі бар: CAS (Химиялық рефераттар қызметі) және ескі IUPAC. Екеуі де араб немесе рим цифрларын және А және В әріптерін пайдаланады. Екі жүйе де сандар бойынша келіседі. Сандар сол топтағы элементтердің ең жоғары тотығу санын шамамен көрсетеді, демек бірдей санмен белгіленген басқа элементтермен де ұқсас химиялық қасиеттерге ие екенін көрсетеді. Сан, көбінесе, кестеде сол жақта да, оң жақта да сызықты түрде өседі (элементтердің тотығу күйлерінің тізілімін қараңыз), бірақ ауыспалы металдарда кейбір өзгешеліктер бар. Дегенмен, екі жүйе әріптерді әртүрлі мағынада қолданады. Мысалы, калийдің (K) бір валентті электроны бар. Сондықтан ол 1-топқа жатады. Кальций (Ca) 2-топқа жатады, себебі оның құрамында екі валентті электрон бар. Ескі IUPAC жүйесінде А және В әріптері кестедегі сол (А) және оң (Б) бөліктерге тағайындалған, ал CAS жүйесінде А және В әріптері негізгі топ элементтеріне (А) және ауыспалы элементтерге (Б) тағайындалған. Ескі IUPAC жүйесі Еуропада жиі қолданылса, CAS жүйесі Америкада көбірек таралған. Жаңа IUPAC схемасы осы екі жүйені алмастыру мақсатымен әзірленді, өйткені олар әртүрлі нәрселерді білдіру үшін шатастыратын бірдей атауларды қолданды. Жаңа жүйеде топтар стандарттық периодтық кестеде солдан оңға қарай сандық ретпен нөмірленеді. IUPAC ұсынысы алғаш рет 1985 жылы қоғамдық талқылау үшін ұсынылып, кейіннен 1990 жылғы «Органикалық емес химия номенклатурасы» басылымына енгізілді.