Кіріспе

Орта ғасырларда жоғары білім беру мақсатында құрылған корпорация – Батыс Еуропалық мекемелер. Орта ғасырлардағы университет – жоғары білім беру мақсатында құрылған корпорация болатын. Университеттер деп жалпы алғанда саналатын алғашқы Батыс Еуропалық мекемелер 11-15 ғасырлар аралығында қазіргі Италияда, оның ішінде Сицилия және Неаполь патшалықтарында, сондай-ақ Англия, Франция, Испания, Португалия және Шотландия патшалықтарында өнерді, теология, құқық және медицина сияқты жоғары пәндерді зерттеу үшін құрылды. Бұл университеттер көне христиандық кафедралық мектептері мен монастырлық мектептерден өркендеді. Олардың нақты университетке айналған уақытын анықтау қиын, бірақ Ватикан сақтайтын Еуропадағы жоғары білім берудің жалпы оқу орындарының тізімі пайдалы нұсқаулық болып табылады. Университет сөзі бастапқыда тек студиумдағы студенттер мен ұстаздардың корпорациясына ғана қолданылып, әрқашан Университас магистрарум, Университас схолариум немесе Университас магистрарум ет схолариум деп толықтырылатын. Ақырында, шамамен 14 ғасырдың соңында, бұл термин азаматтық немесе шіркеу билігімен мойындалған және бекітілген, өзін-өзі басқаратын мұғалімдер мен ғалымдар қауымдастығын ғана білдіре бастады. Жаңа заманнан бастап бұл батыс үлгісіндегі ұйымдық форма ортағасырлық латындық Батыстан бүкіл әлемге біртіндеп таралып, ақырында басқа барлық жоғары оқу орындарының орнын басып, барлық жерде жоғары білім берудің басты үлгісіне айналды.

Бұрынғы оқиғалар

Университет көбінесе ортағасырлық христиандық ортадан бастау алған ресми мекеме ретінде қарастырылады. Университеттер құрылғанға дейін жүздеген жылдар бойы Еуропаның жоғары білімі христиандық кафедралық мектептерінде және монахтар мен қарындастар сабақ берген монастырлық мектептерде (scholae monasticae) жүргізілді. Осы университеттердің тікелей алғышелерінің көптеген жерлердегі дәлелдері 6-шы ғасырға дейін жетеді. 12-ші және 13-шы ғасырларда Еуропа қоғамының өсуі мен қалалануы кезінде кәсіби дін қызметкерлеріне деген сұраныс артты. Грегориандық реформаның канондық құқыққа және қасиетті дұғаларды зерттеуге баса назар аударғаннан кейін, епископтар дін қызметкерлерін канондық құқықта, сондай-ақ діни басқарудың әлемдік аспектілерінде – уағыз айту мен теологиялық пікірталас үшін логика мен дау-дамай жасау, және қаржыны тиімдірек бақылау үшін есептеу ісінде оқыту үшін кафедралық мектептер құрды. Папа Григорий VII қазіргі заманғы университет тұжырымын ілгерілетуде және реттеуде маңызды рөл атқарды, өйткені оның 1079 жылғы Папалық жарлығы кафедралық мектептердің реттелген құрылуын бұйырды, олар алғашқы еуропалық университеттерге айналды. Білім шіркеулік иерархияда жоғарылау үшін маңызды болды, ал оқытушылар да беделге ие болды. Сұраныс кафедралық мектептердің мүмкіндіктерін тез басып озды, олардың әрқайсысын негізінен бір мектеп мұғалімі басқарды. Сонымен қатар, кафедралық мектептердің студенттері мен кіші қалалардағы қала тұрғындары арасында шиеленіс күшейді. Нәтижесінде кафедралық мектептер Болонья, Рим және Париж сияқты ірі қалаларға көшті. С. Ф. Алатас медреселер мен ертедегі еуропалық колледждер арасындағы кейбір параллельдерді атап өтті және Еуропадағы алғашқы университеттерге ислами Испания мен Сицилия әмірлігіндегі медреселердің әсер еткенін болжады. Алайда Джордж Макдиси, Тоби Хафф және Норман Дэниел мұсылман әлемінен христиандық Еуропаға нақты берілуіне дәлелдің жоқтығын және «Ислам колледжінің» (медресе) құрылымы, әдістемесі, процедуралары, оқу бағдарламалары және құқықтық статусы еуропалық университетке қарағанда өзгеше екенін көрсетті.

Құру

Гастингс Рашдалл университеттердің ортағасырлық шығу тегі туралы қазіргі заманғы түсінікті қалыптастырды, ең алғашқы университеттердің кездейсоқ түрде «ұстаздардың немесе студенттердің ғылыми гильдиясы, корольдің, папаның, ханның немесе епископтың тікелей рұқсатысыз» пайда болғанын атап өтті. Осы типтегі ең алғашқы университеттердің қатарында Болонья университеті (1088), Париж университеті (шамамен 1150), Оксфорд университеті (1167), Модена университеті (1175), Паленсия университеті (1208), Кембридж университеті (1209), Саламанка университеті (1218), Монпелье университеті (1220), Падуа университеті (1222), Неаполь университеті (1224), Тулуза университеті (1229), Орлеан университеті (1235), Сиена университеті (1240), Вальядолид университеті (1241), Нортгемптон университеті (1261), Коимбра университеті (1288), Мацерата университеті (1290), Пиза университеті (1343), Прагадағы Карл университеті (1348), Ягеллон университеті (1364), Вена университеті (1365), Гейдельберг университеті (1386) және Сент-Эндрюс университеті (1413) болды – бәрі де мұғалімдер мен оқушылардың жеке корпорациялары ретінде бастама алды. Көптеген университеттер жеңілдіктер алу үшін секулярлық билікке жүгінді, бұл үлгіге айналды. Император Фридрих I Authentica Habita (1158) құжатында Болоньядағы студенттерге алғашқы жеңілдіктерді берді. Тағы бір қадам – 1179 жылы папа Александр III шіркеу мектептерінің ұстаздарына оқытуға лицензия (licentia docendi) беру үшін ақы алуға тыйым салып, білікті мұғалімдерге лицензия беруді міндеттеді. Рашдалл университеттердің тұтастығы тек ішкі регламенттелген корпорацияда сақталады деп есептеді, ол ғалымдарды сыртқы араласудан қорғайды. Мұндай тәуелсіз дамыған ұйым Оңтүстік Италия мен Испания университеттерінде болған жоқ, олар монархтардың бюрократиялық қажеттіліктерін қамтамасыз етті және Рашдаллдың пікірінше, олардың жасалма туындылары еді. Париж университеті Папа Григорий IX Parens scientiarum (1231) бұйрығын шығарған кезде ресми түрде мойындалды, нәтижесінде «ортағасырлық университеттер қазіргі заманғы университеттерге қарағанда ғылымға көбірек мән берді». Университеттердің Ренессанс кезеңінде құлдырауына себеп – оқу бағдарламасының схоластикалық және аристотельдік бағыты Ренессанс гуманизмінің мәдени зерттеулерінен кем нәрселі болды деген болжам бар болғанымен, Тоби Хафф еуропалық университеттердің маңыздылығын атап өтті, олардың Аристотель және басқа да ғылыми және философиялық мәтіндерге назар аударуы жаңа заманға дейінгі кезеңде де жалғасты. Оның сөзімен айтқанда, «Коперник, Галилей, Тихо Браге, Кеплер және Ньютон – барлығы Еуропаның, көріне берік және, болжам бойынша, схоластикалық университеттерінің ерекше өнімдері болды. Университеттің ғылымның институционалдық ортасы және ғылыми ойлар мен пікірлердің дамуына ықпал ететін ошағы ретіндегі рөлінің әлеуметтанулық және тарихи сипаттамасы жеткілікті бағаланбаған».

Сипаттамалары

Бастапқыда ортағасырлық университеттерде қазіргі заманғы университет кампусы сияқты физикалық құрылыстар болмаған. Сабақтар кез келген қол жетімді жерде, мысалы, шіркеулерде және үйлерде өткізілді. Университет – физикалық кеңістік емес, universitas ретінде біріккен адамдардың ұжымы болды. Бірақ көп ұзамай университеттер оқу процесі үшін ғимараттарды жалға алуға, сатып алуға немесе салуға кірісті. Университеттер әдетте мұғалімдерге кім төлейтініне қарай үш түрге бөлінді. Бірінші түрі – Болоньяда, онда студенттер мұғалімдерді жалдап, оларға жалақы төлейтін. Екінші түрі – Парижде, мұнда мұғалімдерге шіркеу ақы төлейтін. Оксфорд пен Кембридж негізінен тәж мен мемлекет тарапынан қолдау алды, бұл оларға 1538 жылы монастырлардың таратылуынан және Англиядағы негізгі католик мекемелерінің жойылуынан аман қалуға көмектесті. Осы құрылымдық айырмашылықтар басқа да ерекшеліктерді тудырды. Болонья университетінде студенттер барлық істі басқарды – бұл факті мұғалімдерді үлкен қысымға және кемсітуге жиі себеп болатын. Парижде мұғалімдер мектепті басқарды, сондықтан Париж бүкіл Еуропадан келген мұғалімдер үшін басты орынға айналды. Сонымен қатар, Париждегі негізгі пән теология болды, сондықтан берілген білім беру туралы куәліктерді бақылау сыртқы органның – епархия канцлерінің қолында болды. Болоньяда студенттер көбінесе дүниелік білімдерді таңдады, ал негізгі пән құқық болды. Мұғалімдер мен ғалымдардың да көшіп-қонып жүргені де жиі кездесетін жағдай еді. Университеттер ең жақсы және ең танымал мұғалімдерді қамтамасыз ету үшін бәсекелестікке түсті, бұл оқытуды коммерцияландыруға алып келді. Университеттер студенттерді өздерінің оқу орнында оқуға ынталандыру үшін ғалымдардың тізімін жариялады. Петр Абелардтың шәкірттері оны Мелун, Корбейль және Парижге ертіп барды, бұл танымал мұғалімдер шәкірттерін өздерімен бірге алып жүретінін көрсетті.

Студенттер

Орта ғасырдағы университеттерге студенттер әртүрлі жаста келді – Оксфорд немесе Париж қалаларында өнерді оқығандар 14 жастан бастап, ал Болоньяда құқық білімін үйренгендер 30 жасқа дейін оқуға қабылданды. Оқу кезеңінде студенттер көбінесе үйден алыс, ешкімнің бақылауысыз тұрды, соның салдарынан замандас бақылаушылар мен қазіргі тарихшылар арасында олардың арақ-шарапқа беріліп, жаман жолға түсуіне қатысты жаман даңққа ие болды. Орта ғасырларда студенттерді оқуын ұмытып, ішімдікке, құмар ойнауға және жыныстық қатынасқа баруға кеткендері үшін жиі сынаған. Болоньяда студенттер университетте оқыса, қаланың азаматы болуға рұқсат беретін заңдар да болды.

Оқу курсы

Жоғары оқу орнында магистр дәрежесін алу үшін алты жыл қажет болды (бакалавр дәрежесі үшінші немесе төртінші жылды аяқтағаннан кейін берілді). Оқу факультеттер арқылы ұйымдастырылды, олар жеті либералдық өнерді оқытты: арифметика, геометрия, астрономия, музыка теориясы, грамматика, логика және риторика. Барлық оқыту латын тілінде жүргізілді және студенттерден осы тілде сөйлеу күтілді. Тривиумға алдымен оқытылатын үш пән кірді: грамматика, логика және риторика. Квадривиум арифметика, геометрия, музыка және астрономиядан тұрды. Квадривиум тривиумның дайындық жұмысынан кейін оқытылды және магистр дәрежесіне алып келді. Оқу бағдарламасына сондай-ақ Аристотельдің үш философиясы: физика, метафизика және моральдық философия енді. Риториканы оқу үшін Цицеронның еңбектері пайдаланылды. Астрономия бойынша стандартты еңбек – Tractatus de sphaera еді. Теологиялық зерттеулер үшін танымал оқулық Пётр Ломбардтың «Сөйлемдер кітабы» (Quattuor libri sententiarum) болды; теология студенттері мен магистрлер оқу бағдарламасының бір бөлігі ретінде осы мәтінге лекция оқуға немесе кеңінен түсіндірме жазуға міндетті болды. Жоғары факультеттерде магистр немесе доктор дәрежесін алуға он екі жылға дейін уақыт кеткен (бастапқыда екеуі де бір-бірімен мағынасы бірдей болды), бірақ бакалавр және лицензиат дәрежелері де оқу барысында берілуі мүмкін еді. Курстар пән немесе тақырып бойынша емес, кітаптар бойынша ұйымдастырылды. Мысалы, курс Аристотельдің кітабына немесе Киелі кітаптың кітабына арналған болуы мүмкін. Курстар таңдаулы емес еді: курс тізімі белгілі болды және барлығы бірдей курстарды оқуға міндетті еді. Дегенмен, кейде қай ұстазды таңдау керектігі туралы шешім қабылдауға болады. Студенттер көбінесе он төрт-он бес жасында университетке түсетін, бірақ көптеген студенттер одан үлкен болды. Сабақтар әдетте таңғы сағат 5:00 немесе 6:00-де басталатын.

Құқықтық мәртебе

Студенттер діни қызметкерлердің заңды мәртебесіне ие болғандықтан, Канондық заң әйелдерге университеттерге қабылдануына тыйым салды. Студенттер сонымен қатар дін қызметкерлерінің заңдық қорғауына ие болды. Осылайша, ешкім оларға физикалық зиян келтіруге құқылы емес еді; олар тек шіркеу сотында ғана қылмыстар үшін сотталуы мүмкін болды, демек, кез келген дене жазасынан қорғалды. Бұл студенттерге қалалық ортада жазасыз әрекет етуге, секулярлық заңдарды бұзуға еркіндік берді, нәтижесінде көптеген зәбір-зұлматтарға әкелді: ұрлық, зорлау және кісі өлтіру. Студенттер заң алдында елеулі жазаға тартылған жоқ. Студенттер арақ ішуге бейім екені де белгілі болды. Кейде азаматтарға студенттермен қарым-қатынас жасауға тыйым салынатын, себебі олар университетке шағымданушы еді. Бұл қала мен университет арасындағы шиеленіске, яғни қала мен кампус арасындағы шекараны анықтауға әкелді. Профессорлар мен студенттер кейде қаладан шығып, жылдар бойы қайтып оралмайтын "ереуілге" шығушы еді. Мұндай жағдай 1229 жылы Париж университетіндегі ереуілде болды, онда көтеріліс салдарынан бірнеше студент қаза тапты. Университет ереуілге шықты және екі жыл бойы қайтып оралмады. Еуропадағы көптеген университеттер Папалық бұйрық арқылы [[Studium generale]] ретінде танылды. Бұл институттардың мүшелері білімдерін Еуропа бойынша таратуға ынталандырылды, көбінесе басқа [[Studium generale]]-де дәріс оқыды. Шындығында, Папалық бұйрық бекіткен басты артықшылықтардың бірі – [[ius ubique docendi]], яғни кез келген жерде оқыту құқығы еді.