Кіріспе

Үндістандық белсенді және журналист (1962 жылы туған)

Тиеста Сеталвад (9 ақпан 1962 жылы туған) – үндістандық азаматтық құқықтар белсендісі және журналист. Ол 2002 жылғы Гуджарат қақтығысының құрбандарын қолдау үшін құрылған «Әділет және бейбітшілік үшін азаматтар» (CJP) ұйымының хатшысы.

Жеке өмір

1962 жылы гуджараттық отбасында дүниеге келген Сеталвад – Мумбайдағы адвокат Атул Сеталвад пен оның әйелі Сита Сеталвадтың қызы. Оның әкесінің әкесі М. С. Сеталвад, Үндістанның тұңғыш бас прокуроры болған. Сеталвад журналисттен азаматтардың аздық құқықтарын қорғаушыға айналған Жавед Анандқа үйленді. Олардың екі баласы бар: қыз бен ұл.

Мансап

2017 жылдың наурыз айында Пресс-клубта өткен қоғамдық талқылауда Тиеста өзінің заңгерлік дәстүрі бар отбасынан шыққандығына қарамастан, әкесі сатып алған "Президенттің барлық адамы" атты кітапты оқығаннан кейін журналистика саласында мансап құруға шешім қабылдағанын айтты. Кейін колледжге түсіп, екі жыл заң оқыды, бірақ оны тастап, 1983 жылы Бомбей университетінің философия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алып, журналист болып жұмыс істей бастады. Ол The Daily (India) және The Indian Express газеттерінің Мумбай басылымдарында, содан кейін Business India журналында хабарлар жасады. 1984 жылы Бхивандидегі тәртіпсіздіктерді жамылғанда ол алғаш рет қауымдық зорлық-зомбылыққа тап болды. Сеталвадтың журналистік мансабы он жылға созылды. 1993 жылы Мумбаидегі индус-мұсылман қақтығысына жауап ретінде ол күйеуімен бірге тұрақты жұмыстарын тастап, Communalism Combat атты ай сайын шығатын журналды құрды. Кейіннен олар веб-сайт ашып, цифрлық салаға көшті, бірақ ол кейіннен тоқтатылды. Сеталвад және оның күйеуі, сондай-ақ Седрик Пракаш (католик діни қызметкері), Анил Даркер (журналист), Алик Падамси, Джавед Ахтар, Виджай Тендулкар және Рахул Бос (барлығы кино және театр қайраткерлері) 2002 жылдың 1 сәуірінде "Әділет және бейбітшілік үшін азаматтар" (CJP) атты қоғамдық ұйым құрды. Ұйым бірден Гуджарат штатының басшысы мен үкіметінің бұрынғы тәртіпсіздіктерге қатысы бар деген күдік бойынша әртүрлі соттарға талап арыз берді. Олардың күш-жігері 2004 жылдың сәуір айында ішінара сәттілікке жетті, Үндістанның Жоғарғы соты "Best Bakery ісін" көршілес Махараштра штатына жіберді. Сонымен қатар, сот 21 айыпталушының жақындағы босатылуын жоққа шығарып, тергеу мен сот процесін жаңадан бастауға бұйрық берді. 2013 жылға қарай CJP ұйымының барлық істері сот жүйесінің үш деңгейінде (алдын ала сот, штаттық жоғары сот және Үндістанның Жоғарғы соты) қарастырылмай қалды, тек бір ғана шағым күтіп тұр. Бұл – Гуджарат үкіметінің бұрынғы министрі Майя Коднаниға жоғары сот тарапынан шығарылған үкімге қарсы Жоғарғы Сотқа берген апелляциясы. Тиеста Гуджараттағы тәжірибесі туралы "Конституцияның жауынгері: естеліктер" (2017) атты кітабын жазды. Оның "Олардың нысанасы болу" атты тарауы "Республиканың аштығы: біздің қазіргі уақытымызты зерделеу" (2021) кітабында жарияланды, бұл Tulika Books баспасынан шыққан "90-шы жылдардан бергі Үндістан" сериясының бір бөлігі. Сондай-ақ, ол Сиддхартх Варадаражан құрастырған және Penguin баспасынан шыққан "Гуджарат: трагедияның тууы" кітабында "Құқық қорғаушылардың сатқындығы: полиция рөлі" деген тараудың авторы. Бұл кітап 2002 жылғы Гуджарат тәртіпсіздіктері туралы.

Белсенділік

Тейста күйеуі Жавед Анандпен бірге «Коммунализмге қарсы күрес» журналының негізін қалаушы және редакторларының бірі. 2002 жылдың 10 маусымында Тиеста АҚШ-тың Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясында Годхрадан кейінгі қауымдық зорлық-зомбылықтағы Гуджарат штатының үкіметінің рөліне қарсы куәлік берді. 1997 жылы Тиеста «Ходж» (Квест) жобасы бойынша жұмыс істей бастады, мақсаты – Үндістан мектептерінің тарих және әлеуметтану оқулықтарының бөлімдерін «азшылықтарға қарсы көзқарастарды» жою үшін қайта жазу. Тиеста – бейілді феминист, далиттер, мұсылмандар және әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктері үшін күреседі. Топ жұмыс істейтін әйел журналистерді біріктіруге тырысады, олар жұмысқа қатысты мәселелерді көтеріп, әйелдерге қатысты тақырыптарды жазу және баяндауда гендерлік сезімталдыққа назар аударуға ұмтылады. Ол «Коммунализмге қарсы журналистер» тобының негізін қалаушылардың бірі. Тиеста Адам құқықтары жөніндегі халық одағының (PUHR) бас хатшысы. Amnesty International India Сеталвадтың тұтқындалуын адам құқықтарын қорғайтын белсенділерге жасалған «тікелей қысым» деп мәлімдеді. Оның тұтқындалуына қарсы Калькутта және Бангалор қалаларында наразылық акциялары өтті. 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Жоғарғы Сот істің кейбір аспектілерінің толыққанды жарияланбағанын айтты. Олар: соңғы 2 айдан бері қамауда болса да, оған қарсы айыптау қағазы тіркелмеген, Жоғарғы Сот Закия Жафридің ісін қарамай тастағаннан кейін бір күннен кейін ғана тергеу ісі тіркелді, Гуджарат жоғары соты ұзақ мерзімге кешірілді, сондай-ақ Гуджарат жоғары сотының кепілдік беруіне кедергі келтіретін қылмыстар жоқ еді. Келесі күні Жоғарғы Сот оның әйел екендігіне байланысты уақытша кепілдік берді, ал тұрақты кепілдік туралы шешімді Гуджарат жоғары сотына қалдырды, содан кейін ол түрмеден босатылды. Кейін Гуджарат жоғары соты оның тұрақты кепілдігін қабылдамады және оған дереу бағынуын бұйырды, бұл Жоғарғы Сот тарапынан 2023 жылдың 19 шілдесінде тұрақты кепілдік беру кезінде «толыққанды бұрмалау» және «қарама-қайшылық» деп сынға алынды.

Куәгерлерге қол сұғушылық жасалды

2004 жылғы қарашада Сеталвад "Бест Бейкери" ісіндегі басты куәгер Захира Шейхке белгілі бір мәлімдемелер жасауға қысым көрсеткені айыпталды, нәтижесінде іс Гужараттан тыс жерге ауыстырылды. 2005 жылғы тамызда Үндістанның Жоғарғы соты Захираның қарсы қойған айыптауларын жоққа шығарды және Захираны жалған куәлік үшін бір жылға бас бостандығынан айырды. 2013 жылы "Техелька" жасырын тергеуі барысында Захираның куәлігін өзгерту үшін оған ақы төленгені анықталды. "Техелька" Нарендра Модидің жақын серіктесі деп сипаттаған БХДП мүшесі Мадху Шривастава мен Батту Шривастава Захираға 1,8 миллион рупия төлегенін хабарлады. Теста Сеталвадтың бұрынғы көмекшісі Раис Хан Патан Жоғарғы сотқа куәгерлердің мәлімдемелерін манипуляциялау туралы ант беру мәлімдемесін ұсынды. 2009 жылғы сәуірде "Таймс оф Индия" газеті Гуджараттағы тәртіпсіздіктерді тергеу және жеделдету үшін құрылған Арнайы тергеу тобының (СИТ) Теста Сеталвад оқиғаларды қыздыру үшін зорлық-зомбылық оқиғаларын жасады деп мәлімдегенін жариялады. СИТ төрағасы, бұрынғы ЦБИ директоры Р.К. Рагаванның айтуынша, Теста Сеталвад және басқа да ҮЕҰ жалған куәгерлерді ойдан шығарылған оқиғалар туралы куәлік беруге үйреткен. СИТ оны "қорқынышты өлім оқиғаларын ойлап табуда" айыптады. Сотқа хабарланғандай, тәртіпсіздік оқиғаларына қатысты әртүрлі соттарда бірдей ант беру мәлімдемелерін ұсынған 22 куәгер СИТ тарапынан тексерілді және куәгерлердің оқиғаны тікелей көрмегені және оларға Сеталвадтың ант беру мәлімдемелерін бергені анықталды. Алайда, Каусар Баноның күйеуі дәрігерлер оның аналық жасушасын денесінен алып тастағанына қарамастан, өлім туралы қорытындыны бұрмалады деп мәлімдеді. Сот Бабу Баджарангидің Каусар Баноны және оның тоғыз айлық ұрығын семсермен құрсағына қадап өлтіргенін дәлелдеді, бірақ оның ұрықты аналық жасушадан алып тастағанын дәлелдейтін жеткілікті дәлел таба алмады. Бір күннен кейін "Таймс оф Индия" газеті "Әділет және бейбітшілік үшін азаматтар" ұйымынан хат жариялады, онда бұл есеп СИТ есебі емес, Гуджарат үкіметінің есебі екені айтылды. "Таймс" мақаласының авторы: "Менің есептемем CJP ұсынғандай, Гуджарат үкіметі таратып отырған құжатқа емес, СИТ есебіне негізделген. TOI-ның бұл есепке қолжетімділігі болғандықтан, бұқаралық ақпарат құралдарының кез келген бөлігінің есепке қолжетімділігі маңызды емес". Қылмыстық тергеу комитетінің төрағасы Р.К. Рагаван "Ақпараттың жариялануы күмәнді ниеттермен жасалған сияқты. Мен мұндай мәлімдемелерді растай алмаймын. Бұл өте айыптайтын әрекет". Алайда ол жарияланған мазмұнның рас екенін жоққа шығарудан бас тартты. Жоғарғы соттың өзі СИТ есебінің жариялануын "сенімділіктің бұзушылығы" деп айыптады, бірақ есептің өзін жоққа шығармады. Рагван "көптеген оқиғалар ойдан шығарылған, жалған куәгерлер ойдан шығарылған оқиғалар туралы куәлік беруге үйретілген және сол кездегі Ахмадабад полиция бастығы П.С. Пандейге қарсы жалған айыптаулар қойылған" деп атап өтті.

Қабылдау

Жаңа Делидегі Саясатты зерттеу орталығының президенті, Ұлттық білім комиссиясының бұрынғы мүшесі Пратап Бхану Мехта Тиеста Сеталвадты сынап, егер оған қойылған айыптар рас болса, ол әділдікке орны толтырылмас зиян келтіргенін айтты. Ол оның әрекеттері, сипатталғандай, тәртіпсіздік оқиғаларын тергеуде азаматтық қоғамның бейтараптығына сенімділікті жоғалтатынын атап өтті. Бірақ, кейін Мехта бұрынғы мақаласынан бас тартып, "Мен Тиестаның жағын ашуды көздемедім. Менде мұндай қабілет те, ниет те жоқ. Менді қызықтырған нәрсе – бұл маңызды оқиға екені, оны сенімді деп саналатын "Economic Times" газеті жариялады, одан кейін TOI және IBN газеттері де осы оқиғаны, бірақ сәл өзгеше нұсқада жариялады" деді.

Қаражатты заңсыз игеру туралы айыптар

2013 жылы Гуджараттағы тәртіпсіздіктер кезінде Гүлбарг қоғамының он екі тұрғыны Сеталвадты тәртіпсіздіктер құрбандарының атынан қайырымдылық жинаумен, бірақ оларды олардың мүддесі үшін пайдаланбаумен айыптады және оған заңгерлік хабарлама жіберді. Олар оның ұлттық және халықаралық ұйымдардан үйлерді қайта құруға немесе қоғамды мұражайға айналдыруға қаржылай көмек көрсету үшін көптеген қайырымдылықтар жинағанын, бірақ олар қоғам мүшелеріне берілмегенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ оның "Әділет пен бейбітшілік үшін азаматтар" ұйымын тыйым салуға және олардың қоғамға бағдарламалар ұйымдастыру үшін кіруіне кедергі келтіруге тырысты. Ахмедабадтың қылмыстық-атқару бөлімі бұл мәселені тергеп жатыр. 2013 жылдың 13 наурызында Гүлбарг кооперативтік тұрғын үй қоғамының хатшысы мен төрағасымен бірге ресми өкілдер Ахмедабадтың қылмыс бөлімі полициясының бірлескен комиссарына хат жолдаған. CJP мен Сабранг баспасөз хабарламасында CJP мұражай үшін ешқашан ақша сұрамағанын және алмағанын түсіндірді. "Сабранг" қоры мұражай үшін ұлттық және халықаралық донорлардан 460 285 рупия жинаған болатын. Ал жылжымайтын мүлік бағасының өсуіне байланысты бұл жоспардан бас тартылды, сондықтан мәселе қор мен донорлар арасындағы мәселе болып табылады, олар соңғы шешім қабылданғанда оны шешеді. Ұлттық және халықаралық деңгейде жиналған барлық басқа қаражат олар ашық түрде атқаратын іс-әрекеттер үшін заңды түрде жиналған қаражат болды. Олардың есептері тексеріліп, тиісті органдарға ұсынылады. Кейіннен қылмыстық-атқару бөлімі бұл шағымның негізі жоқ екенін айтып, Сеталвадқа қарсы алғашқы қылмыстық іс қозғады. 2014 жылдың 4 қаңтарында Ахмедабад полициясы алғашқы ақпараттық есеп бергеннен кейін Тиеста Сеталвад пен Джавед Анандқа уақытша кепілдік берілді. Судьяның айтуынша, бұрын да жалған айыптамалар қойылған жағдайда осындай көмек көрсетіліп келген. Кепілдік алу туралы өтініште "ФИР – Ахмедабадтың қылмыстық-атқару бөлімінің адам құқықтарын қорғаушыны қорқытуға бағытталған арам пиғылы. Бұл – 2004 жылдан бері бесінші рет жасалма қылмыстық іс қозғалған, себебі мен және менің ұйымым 2002 жылғы тәртіпсіздіктердің құрбандарына тұрақты заңдық қолдау көрсеткеніміз. Гүлбарг кооперативтік тұрғын үй қоғамы саяси мотивациялы антиәлеуметтік элементтермен толығымен өртенді, нәтижесінде 68 адам қаза тапты". Сондай-ақ, бұл айыптауды "Зәкия Жафри ісі бойынша апелляцияға кедергі келтіргісі келген Гуджараттағы қуатты күштер" жасады. Ахмедабадтың қылмыстық-атқару бөлімі оның арызы бойынша әрекет етудің орнына Сеталвад пен басқаларға қарсы қылмыстық іс қозғаған кезде, Гүлбарг тұрғын үй қоғамының хатшысы Фироз Гүлзар Патан Гуджарат полициясының бейтараптығына шағымдану үшін сотқа жүгінді. Сот қылмыстық істер бөлімінен есеп сұрады. Полиция шағымның негізі жоқ екенін айтып жауап берді. Бұл пікірге шағымданушының адвокаты қарсы шығып, қылмыстық істер жөніндегі бөлім шағымды тоқтату алдында оны тергеуге де кіріспегенін айтты. Бұл жағдай бойынша 2014 жылдың 15 ақпанында сот қалалық қылмыстық бөлімге былтыр Сеталвадқа қарсы шағым жасаған Гүлбарг қоғамының бұрынғы тұрғындарына қарсы қылмыстық іс қозғау және тергеуді бастау туралы бұйрық берді. 2015 жылдың 12 ақпанында Гуджарат жоғары соты Сеталвадтың алдын ала кепілдік алу туралы өтінішін қабылдамады. Алайда оған Үндістанның Жоғарғы Соты уақытша қорғау берді және 2015 жылдың 19 наурызында соттың екі судьялық алқасы оның ісіне қатысты мәселені үш судьялық алқаға жіберді.

Шетелдік жарналарды реттеу туралы заңның бұзылуы

Үндістандағы жеке ұйым шетелден қаржылай көмек қабылдау үшін, "Шетелдік үлестерді реттеу туралы заңға" сәйкес тіркелуі керек. Тейстаның "Sabrang Communications and Publishing" (FCRA-да тіркелмеген) ұйымы 2004-2014 жылдар аралығында АҚШ-та орналасқан "Форд қорынан" 290 000 доллар көмек алған, бірақ бұл үкіметтің келісімінсіз жасалған. "Форд қоры" – ең ірі халықаралық донорлардың бірі. Гуджарат штатының үкіметі "Форд қорының" Үндістанның "ішкі істеріне" араласып, Тейстаның ҮЕҰ-ларын "діни араздықтарды" қоздыруға ынталандырып отыр деген шағым түсіргеннен кейін, ол ұйым бақылауға алынды.

Тистаға жала жабылды деген айып

Тейстаға қатысты істер әлі де сотта қаралып жатыр, бірақ кейбір журналистердің пікірінше, Тейста Нарендра Модиді сынағандығы үшін Гуджарат полициясы тарапынан жалған айыптар тағылып, қудаланып жатыр. Тейстаға қатысты жемқорлық айыптауларының жасалма екендігі айтылуда. 2015 жылдың наурызында Outlook журналында жарияланған мақаласында Индира Джайсинг Тейстаның "Әділет және бейбітшілік үшін азаматтар" (Citizens for Justice and Peace, CJP) ұйымы Гуджараттағы тәртіпсіздіктерге қатысқан 119 адамды (оның ішінде бір министрді) соттауға қол жеткізуде үлкен еңбек еткенін жазды. Джайсинг одан әрі былай деді: Тейстаға қарсы қозғалған іс 2002 жылғы Гуджарат тәртіпсіздіктерінің құрбандарына көмек көрсетуден оны тоқтату мақсатында жасалған жоспарға ұқсайды. Тейста мен CJP-нің қаржылық мәмілелері тексерілуі мүмкін, бірақ заңдық процестің шамадан тыс болуы, уақытты дұрыс таңдауы және прокуратураның қамауға алуды талап етуі, жеке кек алуға ұқсайды.