«Ұшқан Шотландиялық»: Грэм Обри өмірі мен жетістіктері

Кіріспе

Шотландтық велосипедші

Грейм Обри (1965 жылдың 11 қыркүйегінде туған), "Ұшқан шотландық" лақап атымен танымал, шотландтық жарыс велосипедшісі. Ол 1993 жылдың шілдесінде және 1994 жылдың сәуірінде екі рет әлемдік сағаттық рекордты жаңартқан, сондай-ақ 1993 және 1995 жылдары жеке қуғын-сүргін бойынша әлем чемпионы атанған. Ол ерекше велосипед тебу поздаларымен және кір жуғыш машинасынан бөліктер қолданып салған "Олд Фейтфул" велосипедімен әйгілі болды. Франциядағы кәсіби командаға қосылған, бірақ алғашқы жарысынан бұрын жұмыстан босатылды. 1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында ерлер арасындағы жеке қуғын-сүргінге қатысты. Обри велосипед дизайны мен велосипед тебу поздасына қатысты радикалды жаңалықтар жасады, бірақ оның дизайнына сәйкес келетін поздарды велосипед федерациясы тыйым салғандықтан қиындықтарға тап болды. Обри биполярлық бұзылу және депрессиямен күресіп жатқанын ашық айтты, тіпті үш рет өмірге қол көтергенін жеткізді. Ол өзінің тәжірибесін пайдаланып, басқа спортшыларды өздерінің психикалық денсаулығы туралы ашық әңгімелеуге шақырады. Оның өмірі мен жетістіктері 2006 жылғы "Ұшқан шотландық" фильмінде және соңғы кезде "Батл-Маунтин: Грейм Обридің тарихы" деректі фильмінде бейнеленді, онда ол 2013 жылы Невада штатындағы Батл-Маунтинге адам күшімен жылдамдық чемпионатына қатысу жолы көрсетілген. 2010 жылдың наурыз айында Шотландияның спорттық даңқ залына енгізілді.

Шығу тегі

Обри Англияның Уорвикширдің солтүстігіндегі үлкен қалашықта, Нунэтон қаласында дүниеге келді, бірақ өмірінің көп бөлігін Шотландияда өткізді және өзін шотланд деп санайды. Жастық шағында газбен өліміне тырысты. Оны жұмыстан ерте оралған әкесі құтқарды. Ол бастау мен аяқтау бір жерде деп ойлап, бастаған жерінен 100 метр қашықтықта тоқтады. Киімін ауыстыра бастағанда, қызметкерлер одан жалғастыруды сұрады. Ол "шамамен 30 минут ішінде" аяқтады – велодромда уақытқа қарсы жарысқан бір адам. Мен өзіме рекордты жаңартамын деп айтпадым, оны бұзамын дедім. Егер қиын жағдайға түссең, "жаман" деп айтуға болады, немесе "тырысамын" деп айтуға болады. Мен осы рекордты бұзамын деп шештім. Кейіннен Обри подшипниктермен жасаған тәжірибесіне өкінді, себебі журналистер оның жетістіктерінен және басқа да жаңалықтарынан бұрын осыған сілтеме жасады. Обри велосипедін "Ескі сенімді" деп атады. Оның аяқтарын жақындату үшін (Q факторын кішітеу ету үшін) тар төменгі жақшасы болды, өйткені ол мұны "табиғи" күй ретінде қарастырды. Фильмде көрсетілгендей, ол "бір бананның" ені идеалды болар деп ойлады. Велосипедтің жоғарғы түтігі болмады, соның арқасында оның тізелері рамаға тимейтін еді. Тізбек тіректері жерге параллель емес. Осылайша, кранктар төменгі жағында тар тірекпен өте алады. Шыршаның тек бір ғана жапырағы болды, ол мүмкіндігінше жіңішке болуы үшін мұқият пішілген. Оны сынап көрген француз жазушысы, тар рульдің машинаны тік сызықта жылдамдатуды қиындататынын айтты, бірақ жылдамдыққа жеткеннен кейін ол рульді ұстап, Обридің иілген стиліне кіре алды. Жеткілікті жылдамдықпен, мен қолымды ие алатын едім. Ең бастысы, велосипедте алға қарай, жамбасқа жақын отыру керек. Обридің позициясы тек аэродинамикалық тұрғыдан ғана тиімді емес, сонымен қатар педальдау нүктесін артқа қарай жылжыту арқылы, ат құлағында қалып, үлкен күш қолдануға мүмкіндік береді. Көп ұзамай жылдамдық сезімі пайда болады, себебі сіздің қолыңызда ештеңе жоқ [deux fois rien]. Тағы екі нәрсеге бірнеше жүз метрден кейін назар аудардым: мен 53 × 13 айналуын сезінбедім, және Обридің позициясы тыныс алуға кедергі келтірмейді. Бірақ мен сағатына 55 км жылдамдықпен, минутына 100 рет педальмен айналмадым, бірақ қолым ауырды. Ол шамамен бір километрге жетпей сәтсіз аяқтады. Ол 24 сағатқа жолды брондап алып, келесі күні қайта келуді шешті. Жазушы Николас Ро былай деді:

Obree was born in Nuneaton, a large town in northern Warwickshire, England, but has lived almost all his life in Scotland and considers himself Scottish. He attempted suicide in his teens by gassing himself. He was saved by his father, who had returned early from work. He thought the start and finish were at the same place and stopped where he had started, 100 metres short of the end. He had started to change his clothes when officials told him to continue. He still finished in "about 30 minutes." one man in a velodrome against the clock. I didn't tell myself that I will attempt the record, I said I would break it. When your back is against the wall, you can say it's bad or you can say: 'I'll go for it.' I decided, that's it, I've as good as broken the record. Obree later regretted admitting to the bearings experiment, because journalists referred to that before his achievements and other innovations. Obree called his bike "Old Faithful". It has a narrow bottom bracket, around which the cranks revolve, to bring his legs closer together (giving a smaller Q factor), as he thought this is the "natural" position. As shown in the film, he thought a tread of "one banana" would be ideal. The bike has no top tube, so that his knees did not hit the frame. The chainstays are not parallel to the ground. Thus the cranks can pass with a narrow bottom bracket. The fork had only one blade, carefully shaped to be as narrow as possible. A French writer who tried it said the narrow handlebars made it hard to accelerate the machine in a straight line but, once it was at speed, he could hold the bars and get into Obree's tucked style. At a high enough speed, [I could] tuck in my arms. And, above all, get in a very forward position on the bike, on the peak of the saddle. The Obree position isn't advantageous simply aerodynamically, it also allows, by pushing the point of pedalling towards the rear, to benefit from greater pressure while remaining in the saddle. You soon get an impression of speed, all the greater because you've got practically nothing [deux fois rien] between your hands. Two other things I noticed after a few hundred metres: I certainly didn't have the impression of turning 53 × 13, and the Obree position is no obstruction to breathing. But I wasn't pedalling at 55 km/h, 100 turns of the pedals a minute, yet my arms already hurt. He failed by nearly a kilometre. He had booked the track for 24 hours and decided to come back the next day. The writer Nicholas Roe said:

Денесінің ауруынан тоқтау үшін, Обри суды бір стақаннан кейін бір стақан ішіп, түн бойы әр екі сағат сайын дәретханаға бару үшін оянуға мәжбүр болды. Ол әрқашан орнынан тұрып, бұлшық еттерін созатын. Келесі шаршаған күні ол бірнеше минут ішінде бос жерге жетіп, 7:55-те бос велодромда болды және бес минуттан кейін жарысқа шығуға дайын болды. Ол тіпті ұйықтаған жоқ. Ол өткен күні денесін қатты жазалаған. Мұның бәрі бекер уақытты жоғалту емес пе?

Жазбаны жоғалту

Обридің жеңісі бір аптадан да аз сақталды. 1993 жылғы 23 шілдеде британдық Олимпиада чемпионы Крис Бордман Бордода 52.270 км қашықтықты жүріп, Обридің рекордын 674 метрге жаңартты. Оның велосипеді карбоннан жасалған монококк рамкасы, карбон доңғалектері және триатлон рульдік тұтқасымен жабдықталған болатын. Олардың арасындағы бәсеке күшейді: бірнеше ай өткен соң Обри Бордманды әлем чемпионатының жеделдету жарысынан ығыстырып, өзі чемпион атанды.

Жазуды қайтару

Франческо Мозер, Обрейдің рекордын еңсергеннен кейін, Обрейдің отыру позыциясын қабылдады – кеудеге қосымша жастықша салды – және абсолютті әлемдік рекорд емес, 51,84 шақырымдық ветерандар рекордын орнатты. Ол 1994 жылдың 15 қаңтарында Мексика қаласының сейрек ауасында бұл рекорды жасады, осылайша өзінің бұрынғы рекордын жаңартты, ал Обрей мен Бордман теңіз деңгейіне жақын жерде бәсекелесті. Обрей 1994 жылдың 27 сәуірінде Бордодағы Бордманның трассасын пайдаланып, рекордты қайтадан иеленді. Ол аяқ киімдерін педальға бекітті, ұлттық қуғын-сүргін чемпионатының финалында болған жағдайды болдырмау үшін, сол кезде старт алғанда педальден аяғы шығып кеткен еді. Ол 52,713 шақырымға дейін жүрді, бірақ 1994 жылдың 2 қыркүйегінде испандық «Тур де Франс» жеңімпазы Мигель Индурайн осы көрсеткішті жаңартты.

" Ескі адал " ойынына тыйым салынды

Дүниежүзілік велосипед федерациясының басқару органы велосипедтерге енгізілген өзгерістердің жаңа рекордтарға пропорционалсыз әсер ететініне алаңдады. Басқа шаралармен қатар, оның жарыс позициясына тыйым салынды: ол Италиядағы әлем чемпионатының жеке қуғын-сүріп алу жарысына бір сағат қалғанда ғана бұл туралы білді. Ол орындаудан бас тартқандықтан төрешілер оны дисквалификациялады. "Cycling Weekly" журналы "кішіпейіл шенеуніктерге" кінә тақты. Обри тағы бір жарыс позициясын, "Супермен" стилін әзірледі, оның қолдары толыққанды алға созылған, және ол 1995 жылы осы позицияда және "Олд Фейтфул" велосипедінде әлем чемпионатында жеке қуғын-сүріп алуда жеңіске жетті. Алайда, 2014 жылдың мамырында UCI өз шешімінен қайтып, қолданылатын жабдықтың стандартын қатаң белгілеудің техникалық прогреске кедері келтіретінін мойындады. Ол 2000 жылғы бұрынғы тыйым салынған әлемдік рекордтарды қалпына келтірді, енді олар "Ең үздік сағаттық көрсеткіш" деп аталады. Алғашқы "Олд Фейтфул" велосипеді Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында, ал "Ұшқан шотландиялық" фильміне түсірілген екі көшірмесі Глазгодағы Риверсайд көлік мұражайында қойылған. 2018 жылдың наурыз айында Обри "Олд Фейтфул" велосипедінің тағы бір көшірмесін Mercedes Benz F1 командасының жел тоннелінде сынап көрді, бұл оның велосипедтегі әртүрлі жарыс позицияларының аэродинамикалық тиімділігін бағалау үшін жасалды, ол бұрын жел тоннелінде сынақтан өткен емес еді. Сынақтар көрсетті, Обридің бастапқы "жатып алу" немесе "құбылу" позициясының (соққы коэффициенті) 0,17 болса, ал дәстүрлі 1990-шы жылдардағы велосипед позициясы 0,20, ал қазіргі заманғы дәстүрлі позиция 0,188 болды, бұл оның 1990-шы жылдардағы қарсыластарынан шамамен 2-2,5 км/сағ-қа жылдамдыққа қосымша мүмкіндік берді, ал қазіргі заманғы трек велосипедшілерінен 1,5 км/сағ артық болды. Ал "Супермен" позициясы 1990-шы жылдардағы дәстүрлі позициядан сәл ғана тиімдірек, ал қазіргі заманғы дәстүрлі позициядан тиімді емес деп танылды. Алайда, Обри "құбылу" позициясының ыңғайсыздығы жүргізушіден қолдарын және иықтарын орнында ұстап тұру арқылы көп энергия жұмсауға себеп болатынын, ал "Супермен" позициясы басқаруға әлдеқайда оңай екенін атап өтті.

The world governing body, the Union Cycliste Internationale, grew concerned that changes to bicycles were making a disproportionate influence to track records. Among other measures, it banned his riding position: he did not find out until one hour before he began the world championship pursuit in Italy. Judges disqualified him when he refused to comply. The magazine Cycling Weekly blamed "petty minded officialdom." Obree developed another riding position, the "Superman" style, his arms fully extended in front, and he won the individual pursuit at the world championships with this and Old Faithful in 1995. However, in May 2014 the UCI relented, acknowledging that fixing the kind of equipment to be used was hindering technical progress. It restored previous banned world records, from 2000, now to be described as "Best hour performance". The original Old Faithful bike is on display at the National Museum of Scotland in Edinburgh, while two near replicas built for use in the Flying Scotsman film are displayed in the Riverside Transport Museum in Glasgow. In March 2018, Obree tested another replica of Old Faithful in the Mercedes Benz F1 team's wind tunnel to gauge the aerodynamic efficiency of his various riding positions on the bike, having never previously participated in wind tunnel testing. It was found that the (drag coefficient) of Obree's initial "tuck" or "crouch" position was 0.17, compared to a conventional 1990s bike position of 0.20 and a modern conventional position of 0.188, leading to an estimated gain in speed of about 2 2.5 km/h over his rivals in the 1990s and a gain of 1.5 km/h over contemporary track cyclists: meanwhile the "Superman" position was found only to be marginally more efficient than the 1990s conventional position, and less efficient than the modern conventional position. Obree however noted that the discomfort of the "crouch" position takes a lot of energy out of the rider through holding the hands and shoulders in place, whilst the "Superman" position was much more manageable.

Жаңа сағаттық рекордтық сынақ

2009 жылдың мамыр айында Обри 2009 жылы өзі жасаған велосипедпен "Атлет сағаты" рекордын жасауға тырысатынын хабарлады. 2009 жылдың қазан айында Обри өзі жасаған велосипеді жағдайға сәйкес келмегендіктен, әрекет тоқтатылғанын мәлімдеді. Ол мұны қайтадан жасамайды. 2009 жылдың желтоқсанында ол Ұлыбритания велоспортының Даңқ залына, ал 2010 жылдың наурыз айында Шотландия спортшыларының Даңқ залына енгізілді.

Адаммен жұмыс істейтін көліктің жер бетіндегі жылдамдығы туралы рекорд

2011 жылдың желтоқсанында Обри адам күшімен жүретін көліктің (HPV) жер бетіндегі жылдамдық рекордын 100 миль/сағатқа жеткізуге тырысатынын хабарлады. 2012 жылдың мамыр айында ол осы мақсатта құрастырып жатқан велосипедтің жатып отырып айдалатын велосипед екенін мәлімдеді. Бұл әрекет бастапқыда Ұлыбританияда өтуі жоспарланған, рекордтық жылдамдық сол кезде белгілі болған. Алайда, ол 2013 жылы Невада штатының Батл-Маунтин қаласында өткен Әлемдік Адам Күшімен Жүретін Жылдамдық Чемпионатында қатысты, онда рекорд та орнатылды. 13 қыркүйек күні, жұманың таңында ол белгілі бір жылдамдыққа жетті. Обри HPV жер бетіндегі жылдамдық рекордын бұзбаса да, жатып отырып айдау бойынша жаңа рекордты орнатты. Алдыңғы күні Обри жылдамдықты көрсеткен, бұл екі дөңгелекті HPV-да жатып отырып айдау бойынша рекордтық көрсеткіш болды (жалпы рекорд үш дөңгелекті велосипедке тиесілі).

Жеке өмір

Ол велосипедтегі жетістіктері, жеке өмірі және психикалық денсаулықпен күресі оны велосипед спортының ең жұмбақ және ерекше тұлғаларының біріне айналдырды. Шотландиялық 1993 және 1995 жылдары жеке куәлік бойынша әлем чемпионы атанды, бірақ ол әлемдік сағаттық рекордты орнатуға жасаған әрекеттерімен де танымал. 1990 жылдары ол аспириннің көп мөлшерін ішіп, содан кейін көлік шұңқырынан су ішіп алды. 2011 жылдың қаңтар айында Scottish Sun газетіне берген сұхбатында Обри өзінің гей екенін және сексуалдық бағдарымен келісудегі қиындықтарының бұрынғы өмірге қол жұмсау әрекеттеріне себеп болғанын айтты. "Мен соғыс буынында өстім; олар гомосексуалдар түрмеге отырған кезде өсті. Гомосексуал болу ұғымы жоқ еді, сондықтан сіз гей бола алмадыңыз. Мен ештеңе білмедім, жай ғана өзімді жаптым." Ол 2005 жылы отбасына ашылды. Обри екіполярлық бұзылыстан зардап шегеді. Ол Ayrshire-дегі Fullarton Wheelers велосипед клубы үшін жеке уақыттық жарыстарда кейде жарыса береді. 2005 жылдың мамыр айында ол Чеширдегі Нантвич маңында өткен ұлттық 10 мильдік уақыттық жарыс чемпионатында жаңбыр жауып тұрғанда құлады. Ол 2006 жылдың мамыр айында Шотландияның 10 мильдік жарысында жеңіс одны алған үш адамдық команда құрамының мүшесі болды. 2006 жылдың желтоқсан айында ол Revolution 15 іс-шарасында төрт километрлік куәлікке қатысты.

Кітаптар мен фильмдер

2003 жылы "Ұшқан шотландық" атты автобиографиясын жариялады. Ол: "Психолог маған пайдалы болады деді, содан басталып, өмірімнің тарихына айналды" деді. Кітап негізінде түсірілген фильм 2006 жылы Эдинбург халықаралық кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді, оның басты рөлдерін Джонни Ли Миллер мен Билли Бойд сомдады. 2006 жылдың қараша айында Metro Goldwyn Mayer әлемдік тарату құқығын сатып алды, ал фильм 2006 жылдың 29 желтоқсанында АҚШ-та, ал 2007 жылдың 29 маусымында Ұлыбританияда көрсетілді. DVD 2007 жылдың 5 қарашасында Ұлыбританияда шықты. "Battle Mountain: Graeme Obree's Story" – Невада штатының Battle Mountain қаласында 2013 жылы өткен адам күшімен жылдамдықпен жүру әлем чемпионатындағы Обридің қатысуы туралы деректі фильм, 2015 жылы Эдинбург халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. Дэвид Стрит режиссерлік еткен, ал Chemikal Underground тобының музыканты Алун Вудвордтың музыкасы қосылған фильм 2016 жылдың 21 наурызында кинотеатрларда көрсетілді, көрсетімнен кейін Обримен сұрақ-жауап сессиясы өтті. Фильм Kickstarter сайты арқылы жеке қаржыландырылды.