Кіріспе

"Азаттыққа апаратын жолдар" – француз жазушысы Жан-Поль Сартрдың романдық сериясы. Тетралогия ретінде жоспарланғанмен, толыққанды аяқталмады. Оның өмірінде жоспарланған төрт томның тек үш томы және төртінші томның бірінші бөлігі жарық көрді, ал төртінші томның аяқталмаған екінші бөлігі оның қайтысынан бір жыл кейін редакцияланып басылды. Үш роман философия пәнінің оқытушысы, социалист Матье және оның достарының тобын қамтиды. Трилогияға мыналар кіреді: L'âge de raison (Ақыл-ойының шағы), Le sursis (көбінесе "Мерзімдік тоқтату" деп аударылады, бірақ "үстемелеуден" бастап "кешірімге" дейінгі мағыналық кеңістікті қамтуы мүмкін) және La mort dans l'âme (Бекейлік ұйқы, бастапқыда Жерар Хопкинс "Жандағы темір" деп аударған, Хамиш Гамильтон, 1950). Трилогиядан кейін төртінші роман, La dernière chance (яғни Соңғы мүмкіндік) жазылуы тиіс еді; алайда, Сартр оны аяқтаған жоқ: екі тарау 1949 жылы Сартрдың "Les Temps modernes" журналында "Drôle d'amitié" (Қызық дос) деген атпен жарияланды. "Соңғы мүмкіндіктің" соңғы бөлігі кейін қайта құрастырылып, 1981 жылы жарық көрді (төмендегі бөлімді қараңыз). Романдар негізінен Екінші дүниежүзілік соғыс пен Францияның нацистік оккупациясына жауап ретінде жазылды және Сартрдың өмір мен әдебиеттегі "ұмтылысқа" (қатысуға) қатысты философиялық ұстанымындағы маңызды өзгерістерді көрсетеді. Олардың шешімі L'existentialisme est un humanisme (Экзистенциализм – гуманизмнің бір түрі) атты кеңейтілген эсседе табылды.

Өмірбаян

1938 жылдың сәуір айында Сартрдың алғашқы романы – «Күңгірсу» жарық көрді. Үш айдан кейін, шілдеде, ол Симон де Бовуарға былай деп жазды: «Мен бірден [келесі] романымның тақырыбын, көлемін және атауын таптым. Тақырыбы – еркіндік». Алғашқы атауы «Люцифер» болған, және ол екі бөлімнен тұру жоспарланған: «La Revolte» және «Le Serment» («Серт»). 1938 жылдың күзінде Сартр «Ақылдың дәуірі» романын жазуға кірісіп, келесі жыл бойы оны үздіксіз жұмыс істеді. 1939 жылдың қыркүйек айының басында француз армиясына шақырылып, метеорологиялық бөлімге бекітілді. Ондағы жұмыс, бірнеше рет ауа райын бақылаудан басқа, аса қиын болған жоқ, сондықтан ол романымен, соғыс күнделіктерімен және достарына жазған көптеген хаттармен айналысуға жеткілікті уақыты болды. Бір күні он үш күннің ішінде романның жетпіс үш бетін жазды. 1939 жылдың 31 желтоқсанында романды аяқтады және бірден жалғасын жазуға кірісті, бастапқыда оны «Қыркүйек» деп атағысы келді (1938 жылғы қыркүйектегі Мюнхен келісіміне сілтеме жасай отырып), бірақ ол «Жазылым» деп аталды. 1943 жылдың қарашасында «Жазылым» романын аяқтады. Дегенмен, ол қолжазбаларды үнемі өңдеп, оларды сынға алу үшін Симон де Бовуарға тапсырды. Осы романдардағы оқиғалар өзінің өмірінен алынған. Паристен алшақтауы және соғыс жұмысының бос уақыты мен реті осы кезеңде оны ойға шолуға итерді. Матьё – өзінің прототипі, Ивич – Ольга Косакиевич (Симон де Бовуардың студенті және Сартрдың досы), Гомес – Фернандо Герасси, Сара – Стефания Авдыкович (Сартр мен де Бовуардың екеуіне де жақын достары), ал Борис – Сартрдың досы Жак Лоран Бост. Марсель, мүмкін, Симон де Бовуардың бейнесінен жасалған, нағыз өмірдегі прототипінен ең алыс болған кейіпкер еді. «Ақылдың дәуірі» мен «Жазылым» романдары соғыстан кейін 1945 жылдың қыркүйек айында бірге жарық көрді. «Сартр осы кезде Францияның жетекші зиялысы болды, ал романдар, әсіресе француз тарихының маңызды кезеңін бейнелегендіктен, француз қоғамы тарапынан зор ықыласпен қабылданды». Алайда, кейбір сын-пікірлер әртүрлі болды. Луи Паро «Les Lettres françaises» журналына жазған хатында: «Жан-Поль Сартр біздің заманымыздың ең ұлы француз жазушыларының қатарында лайықты орнын тапты. Оның күшті таланты ерекше айқындығымен өзін көрсетті», – деді. «Confluences» журналына жазған Гаэтон Пикон: «Егер Сартрдың мақсаты әдебиет тарихының есігін бұрып кіру болса, ол сәттілікке жетті. Барлық ұлы романистер сияқты, ол да өзіне тән әлемге ие», – деді. Алайда, Луи Бейрнарт «Etudes» журналына жазған хатында: «Егер кітаптардың иісі болса, Сартрдың соңғы кітаптарының алдында мұрныңызды тыятын едіңіз. Сартрдың мақсаты – өмірді оның ласы арқылы көрсету және өмір сүру құндылығын арық пен қоқысқа төмендету», – деді. «The New York Times» газетіне жазған Орвилл Прескотт «Оның кейіпкерлері көңілсіз» деп атады. Трилогияның үшінші романының үзінділері, «Жандағы темір» (немесе «Қайғылы ұйқы»), 1949 жылдың қаңтар және маусым айларында «Les Temps Modernes» журналында жарияланды, ал сол жылдың соңында кітап түрінде басылды. Сын-пікірлер жақсы болған жоқ. Сартр зерттеушісі Мишель Контаттың айтуынша, «Қайғылы ұйқы» «күтілген оң жауаптарды бермеді, өйткені сыншылар өздерінің моральдық наразылығын [Қайғылы ұйқы] Сартрдың әдеби шығармашылығының тозуын білдіреді деген айыптаумен алмастырды. Сартр әдеби сыншылардың пікірлеріне мән бермейтінін әрдайым айтқанмен, оның төртінші томды қарастырған кездегі сәтсіздіктері оны қорқытты». Соның салдарынан Сартр серияны аяқтауға қол жеткізбеді.

Серияның жалпы көрінісі

Ең алғашқы роман, L'âge de raison (1945; The Age of Reason), философия студенті Матье Деларюдың жүкті сүйіктісіне немесе саяси партиясына өзін арнау туралы құлшынысын және шешімсіздігін көрсетеді. Екінші том, Le sursis (1945, The Reprieve), 1938 жылы Ұлыбритания мен Францияның нацистік Германиямен жасасқан келісімінің салдарына толы. Үшінші кітабы, La mort dans l'âme (1949; Troubled Sleep, Ұлыбританияда Iron in the Soul деп басылған), Деларю немістердің шабуылына ұшыраған ауылды қорғауға тырысып, өзінің шешімсіздігінен құтылады. Ол қаза тапқандай болғанымен, Деларю батылдығы арқылы толық еркіндігін танытады. "Troubled Sleep" романының екінші бөлімі Матьедің коммунист досы Брунеттің тұтқын лагеріндегі өміріне арналған. "Drôle d'amitié" (Қиын достық) романы да Брунет пен оның тұтқын әрілесі Шнайдердің тағдырына тоқталады. Соңғы бөлімінде, La dernière chance (Соңғы мүмкіндік), Матье бұрын өлмегені анықталады: ол екі ай ауруханада жатқаннан кейін лагерьке қайта оралады.

"Соңғы мүмкіндік" атты аяқталмаған төртінші том

1981 жылы француз тілінде "Соңғы мүмкіндік" мәтіні Сартрдың шығармаларының толық жинағымен бірге "Плейада" басылымында жарық көрді. Джордж Бауэр мен Мишель Контат Сартрдың "толыққанды ұйымдастырылмаған қолжазба беттерінен" жоспарланған романды еңбектеп қайта құрастырды. "Соңғы мүмкіндік туралы сындық ескертпеде" авторлар былай деп жазды: "Сартр біздің оның қолжазбаларымен жасаған жұмысымызды біліп, оған рұқсат бергенін де атап өткен жөн". 2009 жылы Крейг Вази бұл туындыны ағылшын тіліне аударып басылымға шығарды. Вазидің "Соңғы мүмкіндік: Бостандықтың жолдары IV" деген атпен шыққан басылымы екі бөлімнен тұрады: 1) "Ажарлы достық" (Drôle d'amitié) – бұл екі тарау 1949 жылы Сартрдың "Les Temps modernes" журналында жарияланған; және 2) "Соңғы мүмкіндік" (La dernière chance) – Бауэр мен Контаттың Сартрдың жазбаларынан қайта құрастырған мәтіні. Бұл екі бөлім алғаш рет ағылшын тілінде қолжетімді болды.

Бейімделу

Роман сериясы 1970 жылы Дэвид Тернердің BBC телеарнасы үшін жасаған он үш бөлімді телесериалға бейімделді, онда Майкл Брайант Матье рөлін сомдады, ал режиссерлік жұмысын Джеймс Селан Джонс жүзеге асырды. Адаптация 1970 жылғы бірнеше BAFTA сыйлығына үміткер болды. Толық серия 2012 жылдың 12-13 мамырында Британдық кино институтында көрсетілді, оған режиссер және бірнеше сақталған актерлер қатысты. Бұл сериал 1977 жылдан бері теледидарда көрсетілмеген және ешқандай форматта қолжетімді емес. 2022 жылы ол BBC4 арнасында қайта көрсетілетіні жарияланды.