Жюль Верн: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Француз жазушысы (1828–1905) – француз жазушысы Жюль Габриэль Верн (/v//ɜr//n/; ʒyl ɡabʁijɛl vɛʁn; 8 ақпан 1828 – 24 наурыз 1905) – француз романы, ақыны және драматургы. Оның баспагер Пьер Жюль Гетцельмен ынтымақтастығы "Ерекше саяхаттар" туындысының құрылуына әкелді. "Білім және демалыс журналы" (Magasin d'Éducation et de Récréation) деп аталатын жоспарланған журнал үшін оның қызметтерін қамтамасыз ету мақсатында Гетцель ұзақ мерзімді келісімшарт жасады, онда Верн оған жылына үш том мәтін беретін болды, олардың әрқайсысын Гетцель біржолғы төлеммен сатып алатын еді. Верн, соңғы рет тұрақты жалақы мен жазуға сенімді мүмкіндік тапқандықтан, бірден келісті. Өмірінің соңына дейін оның көптеген романдары Hetzel's Magasin журналында бөлім-бөлім жарияланды, ал екінші романы "Капитан Хаттерстың оқиғалары" (1864–65) кітап түрінде жарық көрді. 1867 жылы Верн шағын қайық, "Сен-Мишель" сатып алды, қаржылық жағдайы жақсарған сайын оны "Сен-Мишель II" және "Сен-Мишель III" қайықтарымен алмастырды. "Сен-Мишель III" кемесімен ол Еуропаны аралап шықты. Оның алғашқы романынан кейін, көптеген әңгімелері кітап түрінде басылудан бұрын, Гетцельдің екі апта сайын жарияланатын "Білім және демалыс журналында" (Magazine d'Éducation et de Récréation) бөлім-бөлім жарияланды. Оның інісі Пол Монблан тауына француздық 40-шы шағылысы мен 1874 жылы "Доктор Окс" атты әңгімелер жинағына үлес қосты. Верн байлыққа ие болып, атақты болды. Осы уақытта Мишель Верн әкесі қаламаған актрисаға үйленіп, кәмелетке толмаған сүйіктісінен екі бала дүниеге келтірді және қарыздарға батып кетті. Мишельдің жасы ұлғайған сайын, әкесі мен ұлының қарым-қатынасы жақсарды.

Кейінгі жылдар

Рим католик ретінде тәрбиеленгенімен, Верн деизмге ұмтылды. Кейбір ғалымдар оның романдары деистік философияны көрсетеді дейді, себебі оларда жиі Құдай немесе илаһи қамқорлық туралы түсінік кездеседі, бірақ Мәсіх туралы айтылмайды. 1886 жылдың 9 наурызында Верн үйіне қайтып келгенде, оның жиырма алты жасар туысы Гастон оған екі рет тапаншамен атты. Бірінші оқ өтпеді, ал екіншісі Верннің сол аяғына тиіп, оған өмір бойы сақталарлық жарақат келтірді. Бұл оқиға жарияланбады, бірақ Гастон өмірінің соңына дейін психиатриялық емханада болды. Анасы мен Гетцелдің (1886 жылы қайтыс болған) қайтысынан кейін Жюль Верн көңіл көтеріңкі емес туындыларды жариялай бастады. 1888 жылы ол саясатқа қатысып, Амиен қалалық кеңесіне сайланды, онда бірнеше жақсартуларға қолдау көрсетіп, он бес жыл қызмет етті. Верн 1870 жылдың 9 сәуірінде Францияның Құрмет Легионының рыцары болды, ал 1892 жылдың 19 шілдесінде офицер шеніне көтерілді.

Өлім және қайтыс болғаннан кейін жарық көрген басылымдар

1905 жылы 24 наурызда Верн созылмалы қант диабетімен ауырып, оң жағын сал болған инсульттан туындаған асқынулар кезінде Амиендегі 44-ші Лонгвиль бульвары (қазіргі Жюль Верн бульвары) мекенжайындағы үйінде қайтыс болды. Оның ұлы Мишель Верн, Жюль қайтыс болғаннан кейін «Теңіз шабуылы» және «Әлем соңындағы маяк» романдарын жариялады. «Extraordinaires Voyages» сериясы кейін де бірнеше жыл бойы жылына екі томнан шығарыла берді. Кейіннен Мишель Верннің осы әңгімелерде кең ауқымды өзгерістер жасағаны анықталды, бұл оның әкесінің қатты қызығушылық танытқан саласы еді. 1989 жылы Верннің шөбересі оның атасының әлі жарық көрмеген «Жыйырмасыншы ғасырдағы Париж» романын тапты, ол 1994 жылы жарыққа шықты.

Шығармалары

Верннің ең ірі еңбектері – "Ерекше саяхаттар" сериясы, оған оның барлық романдары кіреді, егер "ХХ ғасырдағы Париж" және "Британға кері саяхат" (1994 және 1989 жылдары, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді) екі қолжазбасы қабылданбағандықтан және оның өлімінде аяқталмай қалған жобалары (олардың көптегені оның ұлы Мишель жариялану үшін өңделіп не қайта жазылды) есептелмесе. Верн сонымен қатар көптеген пьесалар, өлеңдер, ән мәтіндері, оперетта либреттолары және әңгімелер, әрі түрлі эсселер мен ғылыми-танымдық еңбектер жазды.

Әдебиетті қабылдау

Гетцельдің басшылығымен дебюттен кейін Вернді Францияда жазушылар мен ғалымдар құлшына қарсы алды, оның алғашқы құрметтеушілерінің арасында Жорж Санд пен Теофиль Готье болды. Географ Вивьен де Сен-Мартеннен бастап сыншы Жюль Клартиге дейінгі бірнеше белгілі замандастары Верн мен оның шығармалары туралы сындық және өмірбаяндық жазбаларында жоғары баға берді. Алайда, Верннің оқырмандар мен театр тамашалаушылар арасындағы өсіп келе жатқан танымалдылығы (әсіресе «Әлемді сексен күнде айналдыру» атты өте табысты сахналық нұсқасына байланысты) оның әдеби беделінің біртіндеп өзгеруіне әкелді. Роман мен сахналық қойылымдар сатылымға шыққан сайын, көптеген замандаш сыншылар Верннің коммерциялық танымал автор мәртебесі оны академиялық зерттеуге лайық маңызды автор ретінде емес, жай ғана жанрлық әңгімеші ретінде қарастыруға себеп болады деп ойлады. Бұл ресми әдеби мәртебеден бас тарту түрлі формаларда көрінді, соның ішінде Эмиль Зола сияқты жазушылардың сынды пікірлері мен Верннің Француз академиясына мүшелікке ұсынылмауы, және Верннің өзі мойындады, ол кешкі сұхбатында: «Менің өмірімдегі үлкен өкініш – мен француз әдебиетінде ешқашан орын алмадым». Өзін «әдебиет пен өнерді өмірлік жол тұтқан, идеалды іздеумен айналысатын адам» деп санайтын Верн үшін, әдеби идеология негізіндегі сындық қарау тек ең үлкен кемсітушілік ретінде қабылдануы мүмкін еді. Верннің танымал жанр жазушысы, бірақ сыншылар үшін «персона нон грата» ретіндегі екіұштылығы оның өлімінен кейін де жалғасты, ал ерте өмірбаяндық еңбектер (оның ішінде Верннің өзінің немере қызы Маргарита Аллотт де ла Фюйе жазғандары) Верннің нақты жұмыс әдістері мен шығармашылығына емес, популярлы тұлға ретіндегі қателіктерге толы және әшекейленген агиографияға баса назар аударды. Осы арада Верннің романдарының толыққанды нұсқаларының сатылымы тіпті Верннің туған елінде де айтарлықтай төмендеді, олардың орнын балаларға арналған қысқартылған нұсқалар басты. Алайда, Верннің өлімінен кейінгі онжылдықтарда Францияда «Жюль Верн сектасының» өркендеуі байқалды – бұл Верннің шығармаларын әдебиет ретінде маңызды деп қабылдап, оның өзінің ізашарлық еңбектеріне тигізген әсерін құрметпен атап өткен ғалымдар мен жас жазушылардың тұрақты өсіп келе жатқан тобы. Сект мүшелерінің бірі Верн туралы білімді тарату үшін Société Jules Verne қоғамын құрды; көптеген басқалары өздерінің жеке өнерінде белгілі авангардтық және сюрреалистік әдебиет қайраткерлеріне айналды. Олардың мақтаулары мен талдаулары Верннің стильдік жаңалықтары мен әдебиеттегі мәңгілік тақырыптарын атап өтіп, болашақ әдебиеттану зерттеулеріне үлкен әсер етті. 1960-1970 жылдары, негізінен, танымал француз ғалымдары мен жазушыларының әдебиетті зерттеудің тұрақты толқынының арқасында Верннің беделі Францияда көтерілді. Ролан Барттың «Наутилус және Масты кеме» атты мақаласы «Ерекше саяхаттар» шығармасын таза әдеби мәтін ретінде түсіндіруге ықпал етті, ал Марсель Море мен Жан Чесно сияқты тұлғалардың кітап ұзындығындағы зерттеулері Вернді көптеген тақырыптық тұрғыдан қарастырды. Француз әдебиет журналдары Вернге және оның шығармашылығына арналған бүкіл нөмірлерді жариялады, онда Мишель Бутор, Жорж Боржо, Марсель Брион, Пьер Версин, Мишель Фуко, Рене Баржавель, Марсель Лекомте, Франсис Лакассен және Мишель Серрес сияқты көрнекті әдебиет қайраткерлерінің мақалалары жарық көрді; осы арада Верннің барлық жарияланған шығармалары қайта басылды, оның толыққанды және суреттелген басылымдары Livre de Poche және Éditions Rencontre баспаларынан шықты. Бұл толқын 1978 жылы Верннің сексикүз жылдық мерейтойында шарына жетті, ол халықаралық мәдени орталықта академиялық коллоквиумның тақырыбы болды. Серзи-ла-Салледе, ал «Жер орталығына саяхат» романы француз университеттерінің оқу бағдарламасына енгізілді. Осы оқиғалардан кейін Верн Еуропада француз әдебиетінің заңды мүшесі ретінде танылды, академиялық зерттеулер мен жаңа басылымдар тұрақты түрде жалғасып келеді. Ағылшын тілді елдердегі Верннің беделі өзгеруде әлдеқайда баяу болды. 20-ғасыр бойы ағылшын тіліндегі ғалымдардың көпшілігі Вернді балаларға арналған жанрлық жазушы және ғылым мен технологияның қарапайым жақтаушысы ретінде қарастырды (екі жағынан да керісінше дәлелдерге қарамастан), сондықтан оны технологиялық «пайғамбар» ретінде немесе Эдгар Аллан По және Г.Уэллс сияқты ағылшын тіліндегі жазушылармен салыстыру тақырыбы ретінде қызықты деп тапты. Вернге қатысты бұл тар көзқарас, сөзсіз, ағылшын тіліндегі сапасыз аудармалар мен Голливудтың фильмдеріне бейімделген нұсқаларының әсері болды, олар арқылы американдық және британдық оқырмандар Вернді танысты. Алайда, 1980 жылдардың ортасынан бастап ағылшын тілінде көптеген зерттеулер мен аудармалар пайда болды, бұл Верннің ағылшын тілді беделін жақсарту жұмыстары жүріп жатқанын көрсетеді. Бұл ерте ағылшын тіліндегі аудармалар кеңінен сынға ұшырады, өйткені олардың мәтіндік өте көп қысқартулары, қателіктері және өзгертулері болды және Верннің нақты романдарының дұрыс бейнесі емес деп есептелді. The Guardian газеті үшін жазылған мақаласында британдық жазушы Адам Робертс: «Мен әрқашан Жюль Верннің кітаптарын оқығанмын және оның көптеген романдарын оқыдым; бірақ жақында ғана мен шынымен оқығанім Жюль Верн емес екенін түсіндім. Бұл әлемдік атақты жазушы үшін қызық жағдай. Шындығында, мен осындай нашар аудармалардың салдарынан зардап шеккен басқа да маңызды жазушыны еске түсіре алмаймын» деді. Тартыстың негізгі мәселесі Верннің шығармаларын бастапқыда ғылыми фантастика деп санау керек пе, әлде жоқ па деген сұраққа байланысты. Морис Ренар Верннің «ғылыми кереметтің бірде-бір сөйлемін жазбағанын» айтқан. Верннің өзі сұхбаттарында романдарының ғылыми болып түсінілуі қажет емес екенін қайталап айтты, «Мен ештеңе ойлап таппадым» деді. Оның мақсаты «жерді бейнелеу [және] сонымен бірге стильдің жоғары деңгейін іске асыру» болды, мысалы:

After his debut under Hetzel, Verne was enthusiastically received in France by writers and scientists alike, with George Sand and Théophile Gautier among his earliest admirers. Several notable contemporary figures, from the geographer Vivien de Saint Martin to the critic Jules Claretie, spoke highly of Verne and his works in critical and biographical notes. However, Verne's growing popularity among readers and playgoers (due especially to the highly successful stage version of Around the World in Eighty Days) led to a gradual change in his literary reputation. As the novels and stage productions continued to sell, many contemporary critics felt that Verne's status as a commercially popular author meant he could only be seen as a mere genre based storyteller, rather than a serious author worthy of academic study. This denial of formal literary status took various forms, including dismissive criticism by such writers as Émile Zola and the lack of Verne's nomination for membership in the Académie Française, and was recognized by Verne himself, who said in a late interview: "The great regret of my life is that I have never taken any place in French literature." To Verne, who considered himself "a man of letters and an artist, living in the pursuit of the ideal", this critical dismissal on the basis of literary ideology could only be seen as the ultimate snub. This bifurcation of Verne as a popular genre writer but a critical persona non grata continued after his death, with early biographies (including one by Verne's own niece, Marguerite Allotte de la Fuÿe) focusing on error filled and embroidered hagiography of Verne as a popular figure rather than on Verne's actual working methods or his output. Meanwhile, sales of Verne's novels in their original unabridged versions dropped markedly even in Verne's home country, with abridged versions aimed directly at children taking their place. However, the decades after Verne's death also saw the rise in France of the "Jules Verne cult", a steadily growing group of scholars and young writers who took Verne's works seriously as literature and willingly noted his influence on their own pioneering works. Some of the cult founded the Société Jules Verne, the first academic society for Verne scholars; many others became highly respected avant garde and surrealist literary figures in their own right. Their praise and analyses, emphasizing Verne's stylistic innovations and enduring literary themes, proved highly influential for literary studies to come. In the 1960s and 1970s, thanks in large part to a sustained wave of serious literary study from well known French scholars and writers, Verne's reputation skyrocketed in France. Roland Barthes' seminal essay Nautilus et Bateau Ivre (The Nautilus and the Drunken Boat) was influential in its exegesis of the Voyages extraordinares as a purely literary text, while book length studies by such figures as Marcel Moré and Jean Chesneaux considered Verne from a multitude of thematic vantage points. French literary journals devoted entire issues to Verne and his work, with essays by such imposing literary figures as Michel Butor, Georges Borgeaud, Marcel Brion, Pierre Versins, Michel Foucault, René Barjavel, Marcel Lecomte, Francis Lacassin, and Michel Serres; meanwhile, Verne's entire published opus returned to print, with unabridged and illustrated editions of his works printed by Livre de Poche and Éditions Rencontre. The wave reached its climax in Verne's sesquicentennial year 1978, when he was made the subject of an academic colloquium at the Centre culturel international de Cerisy la Salle, and Journey to the Center of the Earth was accepted for the French university system's agrégation reading list. Since these events, Verne has been consistently recognized in Europe as a legitimate member of the French literary canon, with academic studies and new publications steadily continuing. Verne's reputation in English speaking countries has been considerably slower in changing. Throughout the 20th century, most anglophone scholars dismissed Verne as a genre writer for children and a naïve proponent of science and technology (despite strong evidence to the contrary on both counts), thus finding him more interesting as a technological "prophet" or as a subject of comparison to English language writers such as Edgar Allan Poe and H. G. Wells than as a topic of literary study in his own right. This narrow view of Verne has undoubtedly been influenced by the poor quality English translations and very loosely adapted Hollywood film versions through which most American and British readers have discovered Verne. However, since the mid 1980s a considerable number of serious English language studies and translations have appeared, suggesting that a rehabilitation of Verne's anglophone reputation may currently be underway. These early English language translations have been widely criticized for their extensive textual omissions, errors, and alterations, and are not considered adequate representations of Verne's actual novels. In an essay for The Guardian, British writer Adam Roberts commented: "I'd always liked reading Jules Verne and I've read most of his novels; but it wasn't until recently that I really understood I hadn't been reading Jules Verne at all It's a bizarre situation for a world famous writer to be in. Indeed, I can't think of a major writer who has been so poorly served by translation." A primary issue at the heart of the dispute is the question of whether Verne's works count as science fiction to begin with. Maurice Renard claimed that Verne "never wrote a single sentence of scientific marvelous". Verne himself argued repeatedly in interviews that his novels were not meant to be read as scientific, saying "I have invented nothing". His own goal was rather to "depict the earth [and] at the same time to realize a very high ideal of beauty of style", as he pointed out in an example:

Верннің ғылыми фантастика репутатына тікелей байланысты, оның ғылыми прогрестің «пайғамбары» екені туралы жиі қайталап айтылатын пікір бар, және оның көптеген романдары өз уақыты үшін фантастикалық болған, бірақ кейіннен кең таралған технологиялық элементтерді қамтиды. Бұл талаптардың ұзақ тарихы бар, әсіресе Америкада, бірақ қазіргі ғалымдардың консенсусы мұндай «пайғамбарлық» туралы талаптар қатты асыра сілгендік екенін көрсетеді. 1961 жылы «Теңіз түбінде жиырма мың шақырым» романының ғылыми дәлдігін сынаған мақаласында Теодор Л. Томас Верннің әңгімелеу шеберлігінің және оқырмандардың бала кезінде оқыған кітабының шатасқан естеліктерінің адамдарға «онда жоқ нәрселерді еске түсіруге» себеп болғанын болжады. «Романның ғылыми болжамдарының дұрыс екені туралы әсер жылдар өте келе арта түседі» деді ол. Ғылыми фантастика сияқты, Верннің өзі болашақты болжаушы екенін жоққа шығарды, ғылыми даму мен оның еңбегі арасындағы кез келген байланысты «жай ғана сәйкес келу» деп атады және өзінің даусыз ғылыми дәлдігін өте кең зерттеулеріне байланыстырды: «Мен әңгіме жазуды бастағанға дейін мен әрбір кітаптан, газеттен, журналдан немесе ғылыми есептен көптеген жазбалар жасадым».

Мұра

Верннің романдары әдебиет пен ғылым салаларына зор әсер етті; Верннің шығармаларынан шабыттанған жазушылар қатарында Марсель Аймэ, Ролан Барт, Рене Баржавель, Мишель Бутор, Блез Сендрар, Поль Клодель, Жан Кокто, Хулио Кортазар, Франсуа Мориак, Рик Риордан, Раймонд Руссель, Клод Рой, Антуан де Сент-Экзюпери және Жан-Поль Сартр болды, ал Верннің ықпалын мойындаған ғалымдар мен саяхатшылардың ішінде Ричард Э. Берд, Юрий Гагарин, Саймон Лейк, Губерт Лиотей, Гульгельмо Маркони, Фридьоф Нансен, Константин Циолковский, Вернер фон Браун және Джек Парсонс есімдері бар. Верн 19 ғасыр технологиясына негізделген ғылыми фантастиканы дамытқан, әдеби және қоғамдық қозғалыс – стимпанк жанрының пайда болуына септігін тигізді. Рей Брэдбери Верннің әдебиет пен ғылымға әлемдік деңгейде тигізген әсерін былай бағалады: "Біздің бәріміз, әлдебір жағынан, Жюль Верннің балаларымыз".