Кіріспе
Riodinidae – металл таңбалы көбелектер тұқымдасы. "Металл таңбалары" деген атау олардың қанаттарында жиі кездесетін, металл сияқты көрінетін кішкентай дақтарға сілтеме жасайды. 1532 түрі 146 туысқа жіктеледі. Көбінесе Неотропикалық аймақта таралған болса да, бұл тұқымдас Неарктика, Палеарктика, Австралазия (Dicallaneura), Афротропика (Afriodinia, Saribia) және Индомалая аймақтарында да өкілдік етілген.
Riodinidae is the family of metalmark butterflies. The common name "metalmarks" refers to the small, metallic looking spots commonly found on their wings. The 1,532 species are placed in 146 genera. Although mostly Neotropical in distribution, the family is also represented both in the Nearctic, Palearctic, Australasian (Dicallaneura), Afrotropic (Afriodinia, Saribia), and Indomalayan realms.
Сипаттама
Отбасыға кішкентай және орташа өлшемді, қанаттарының ені 12–60 мм болатын, көбінесе жарқын құрылымдық түсіне ие түрлер жатады. Қанат пішіні отбасы ішінде өте әртүрлі. Олар басқа топтардағы көбелектерге ұқсауы мүмкін, кейбіреулері Satyrinae-ге ұқсас, ал кейбіреулері Coliadinae-ді еске түсіретін ашық сары түсті, ал басқалары (мысалы, Barbicornis, Rhetus arcius, Helicopis, Chorinea) Papilionidae сияқты құйрықтары бар. Түсі жылы аймақтағы түрлерде сәл басылған түстерден бастап, тропикалық түрлерде көк және жасыл түсті, мөлдір қанаттарға дейін өзгереді. Американың көптеген түрлерінің қанаттарындағы алтын немесе күміс түсті металл жарқылы оларды ағылшын тілінде "металл белгілері" деп атауға себеп болды. Көптеген түрлер бірнеше отбасының улы түрлерін еліктейді және ұқсас түрлердің кең ауқымды еліктеу сақиналары жиі кездеседі, олар бір үлгінің айналасында топтасқан. Еліктеу көбінесе жақын туысқан түрлердің қанаттарындағы өрнектің толыққанды түрде өзгеше болуына әкеледі, мысалы, Thisbe туысы. Көптеген түрлер улы Nymphalidae-дің дақтары мен жолақтарын еліктейді. Батезиандық еліктеу ұқсас өлшемдегі басқа жәндіктер отбасындағыдан гөрі көбірек кездеседі. Мұның себептері белгісіз. Тағы бір мысал – Ithomeis, онда әртүрлі түршелер географиялық ареалдың әртүрлі бөліктерінде еліктейтін түрлеріне бір-бірінен гөрі көбірек ұқсайды. Морфологиялық аутапоморфия бойынша жақын туысқан Lycaenidae-ден ажырату қиын. Еркектердің алдыңғы аяқтары, проторакстан шығатын, птероторакс аяқтарынан жартысынан кем және олар жүру үшін қолданылмайды. Тарсстың жеке сегменттері кейде бірігіп, тібік сүйегімен бірігіп, ал претарсиде тырнақтар жоқ. Бұл ерекшелік кейбір Lycaenidae (және Monotrysia) түрлерінде де кездеседі, бірақ оларда аяқтар әлдеқайда ұзын. Әйелдердің алдыңғы аяқтарының тарсыларындағы сезімтал түктер топтасып орналасқан. Жұптарға бөлінген бұл топтар Papilionoidea-ның басқа таксономдарында да кездеседі. Үшінші мәселелі апоморфия – әйелдердің жыныс мүшелерінің артқы проекцияларының (апофиздердің) болмауы. Бұл ерекшелік (болмауы) Poritiinae тұқымдасының кейбір түрлерінде де кездеседі. Riodinidae-дің барлық дерлік түрлерінде еркектерде алдыңғы аяқтардың жамбас сүйектері трохантерден шығып тұрады (тек Styx infernalis және Corrachia leucoplaga-да елеусіз байқалады). Егер Lycaenidae (Curetis, Feniseca және Poritia туыстарында) ұқсас проекциялар болса, олар құрылысы жағынан өзгеше және мысалы, дорсальды жағынан дөңгелек болуы мүмкін. Сонымен қатар, Riodinidae-дің барлық дерлік түрлері Lycaenidae-ден айырмашылығы, артқы қанаттарында көкірек тамыры бар және қанат шеті қалыңдаған (Hamearinae тұқымдасында ерекшеліктер бар). Басы көзге қатысты Lycaenidae-ге қарағанда кеңірек, бұл антенналардың негіздерін көзге қатысты алыс орналастырады. Ұзын антенналары көбінесе алдыңғы қанаттың жартысына дейін жетеді. Riodinidae хромосома санының ерекше әртүрлілігіне ие, тек кейбір бастапқы топтарда көбелектерге тән (29 мен 31 арасында) немесе Lycaenidae-ге тән (23 мен 24) сан бар. 9 мен 110 арасындағы сандар кездеседі. Кейбір жағдайларда морфологиялық жағынан ажыратылмаған криптотүрлердің өкілдері әртүрлі хромосомалық сандарға ие және репродуктивті түрде оқшауланған.
Айырмалы белгілері
Ликаенидтер сияқты, осы отбасының еркектерінің алдыңғы аяқтары жетілмеген, ал аналықтарының алдыңғы аяқтары толық өлшемді және толыққанды жұмыс істейтін. Еркектердің алдыңғы аяғы көбінесе қысқарады және ерекше пішіндес бірінші сегменті (кокса) болады, ол екінші сегменттің буынынан тысқары қарай созылады, олардың бірігіп жатуына қарағанда. Олардың артқы қанатында ерекше тамыр желісі бар: артқы қанатының шеті иық бұрышына дейін жуандайды және иық тамыры қысқа болады.
Таксономия және жүйелеу
Riodinidae қазіргі уақытта Papilionoidea суперотбасының жеке тұқымдасы ретінде қарастырылады, бірақ бұрын Lycaenidae тұқымдасының Riodininae қосалқы тұқымдасы деп есептелген. Алдыңғы кезде олар қазір қолданылмайтын Erycinidae тұқымдасының құрамында болды, оның түрлері осы тұқымдас пен Libytheinae қосалқы тұқымдасы арасында бөлінген. Бүгінде көптеген жүйетанушылар, тіпті қарсы пікірлер болған жағдайда да, тәуелсіз тұқымдас ретінде қарастыруды қолдайды. Морфологиялық зерттеулерге сүйенген Ackery және авторлар «Зоология нұсқаулығында» (Kristensen 1998, әдебиеттерге сілтеме) Riodininae тұқымдасын Lycaenidae тұқымдасының ішіне қойған. Кристенсен және авторлар 2007 жылы нұсқаулықты жаңартып, кем дегенде уақытша негізде сыныптаманы тұқымдас деңгейіне көтерген. Молекулалық филогенетика (тектік ДНК тізбектеріне негізделген) Riodinidae мен Lycaenidae арасындағы туыстық қатынасты анықтады, бұл пікірге көпшілік бірауыздан келіседі.
Биология
Түрлер әртүрлі тіршілік ортасында кездеседі, бірақ Оңтүстік Американың тропикалық жаңбырлы ормандарында ерекше таралым ошақтарын құрайды. Көптеген түрлер сирек кездеседі және салыстырмалы түрде шағын таралым аймағына ие. Сондықтан Амазонка бассейні орманының тарихын реконструкциялау үшін Charis туысына жататын түрлер пайдаланылды: әрбір 19 түрдің өзіндік таралым аймағы бар, ал түрлер арасындағы байланыстардан үш бастапқы бөлек орманды (Жоғарғы, Төменгі Амазонка, Гайана) анықтауға болады. Гусеницаларға арналған тағамдық өсімдіктер 40-тан астам өсімдік тұқымдасын құрайды. Көбінесе жас жапырақтар немесе гүлдер пайдаланылады, ал құлаған, өлі жапырақтар немесе лишайниктер сирек жеміледі. Личинкалар көбінесе жеке тамақтанады, емес, үйірлі топтаспайды. Дегенмен, Euselasiinae (Euselasia), Riodinini (Melanis) және Emesini (Emesis) тұқымдастарында үйірлі гусеницалар кездеседі, кейбір түрлері процессия тәрізді мінез-құлық көрсетеді. Euselasia және Hades-тен алынған қолданылатын мәліметтер, үйірлі қасиет Euselasiinae тұқымдасының мүшелері арасында кең таралған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Setabis lagus (Riodininae: Nymphidiini) личинкасы – хищник. Horiola түрінің (Membracidae тұқымдасы) личинкаларын, сондай-ақ қосқанатты жәндіктерді (Coccidae) жейтіні туралы мәліметтер бар. Alesa amesis-те де хищниктік тамақтану байқалды. Көптеген түрлер өмірінің бір немесе бірнеше кезеңінде құмырсқалармен байланыста болып, олардан қорғаныс алады. Эквадордағы Riodinidae-дің 41 туысына жататын 124 түрдің ересек еркектерінің тамақтану жазбаларына негізделген зерттеу (зерттеуде жиналған 85 туыстағы 441 түрдің ішінде) шіріген балық пен басқа да өлекселердің жеке тұлғалар мен таксондар саны бойынша ең көп қолданылатын тағамдық көз екенін көрсетті, бұл 32 туыстағы 89 түрді қызықтырды. Осы зерттеуде қарастырылған басқа тағамдық субстраттар гүлдер, ылғалды құм немесе лайлы топырақ болды.
Өмірлік цикл
Жұмыртқалардың пішіні әртүрлі, бірақ көбінесе дөңгелек және жалпақ болып келеді, ал кейбіреулері күмбез немесе тюрбан тәрізді болады. Олар Lycaenidae тұқымдасының жұмыртқаларына ұқсас. Қашарлар әдетте түкті және тоқ, сонымен қатар қысқы кезеңді құрайды. Мирмекофильді түрлерден басқа, қашарлардың ұзындығы көбінесе Lycaenidae-ге қарағанда артық. Құйрықшалары шашты және жібек арқылы қонақ өсімдікке, жер қалдықтарына немесе жапырақ шөгінділеріне бекітіледі. Кокон байқалмайды. Riodinidae тұқымдасының бірнеше туыстары құмырсқалармен тығыз байланыс орнатып, олардың дернәсілдерін құмырсқа серіктестері күтіп, қорғайды. Бұл Lycaenidae тұқымдасының бірнеше тармақтарында да осылай, және екі отбасын біріктіру туралы пікірлерге себеп болды. Қазіргі кезде мирмекофилияның Riodinidae және Lycaenidae кладтарында бірнеше рет пайда болғаны анықталды. Бірақ, қарсы пікірлер де бар. Lycaenidae сияқты, Riodinidae тұқымдасының көптеген түрлері де мирмекофильді (шамамен 280 құмырсқа түрін қамтиды). Көптеген түрлердің дернәсілдерінде құмырсқаларға тыныштандыру немесе қызықтыру әсерін тигізетін арнайы мүшелер бар. Riodinidae дернәсілдерінің көптеген түрлерінде ішек сегментінің сегізінші бөлігінде құмырсқалар жейтін сұйықтықты бөліп шығаратын, "тілше нектары" деп аталатын мүшелер болады. Ал үшінші кеуде сегментіндегі басқа тілше мүшелері құмырсқаларға әсер ететін алломондарды бөліп шығарады дегені дәлелденген. Зерттеулер көрсеткендей, қашарлардың дыбыстық сигналдары құмырсқалармен симбиозын күшейту үшін қолданылады (әндетіп айқадайтын қашарларды қараңыз). Құмырсқалармен симбиозға қатысты Riodinidae мүшелерінің орналасуы Lycaenidae-дегі мүшелерден өзгеше, бұл екі отбасының мүшелерінің шығу тегі бірдей емес екенін көрсетеді.
Тамақ өсімдіктері
Личинкалар Araceae, Asteraceae, Bromeliaceae, Bombacaceae, Cecropiaceae, Clusiaceae, Dilleniaceae, Euphorbiaceae, Fabaceae, Lecythidaceae, Loranthaceae, Malpighiaceae, Marantaceae, Melastomataceae, Myrtaceae, Orchidaceae, Rubiaceae, Sapindaceae, Zingiberaceae тұқымдастарына жататын өсімдіктермен, сондай-ақ мүктермен және лишайниктермен қоректенеді.
Экономикалық маңызы
Riodinidae тұқымдастарының зиянды жәндіктер ретінде маңызы өте төмен. Euselasiinae тұқымдастарының кейбір түрлері гуава сияқты экономикалық маңызы бар Myrtaceae тұқымдас өсімдіктерін жейді. Аз ғана Riodininae шаруашылықта өсірілетін Bromeliaceae немесе Orchidaceae өсімдіктеріне зиян келтіретіні анықталған.