Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лепидоптерлердің кең таралған жіктелуі оларды көбелектер мен күбәләктерге бөлуді қамтиды. Көбелектер – табиғи монофилетикалық топ, көбінесе Rhopalocera субтартыбына жатады, оған Papilionoidea (нағыз көбелектер), Hesperiidae (керушілер) және Hedylidae (көбелек күбәләктер) кіреді. Осы таксономиялық схема бойынша күбәләктер Heterocera субтартыбына жатады. Басқа таксономиялық схемалар да ұсынылған, ең көп тарағаны көбелектерді Ditrysia субтартыбына, содан кейін "суперотбасы" Papilionoidea-ға жатқызып, күбәләктерді жіктеуді ескермейді.
A common classification of the Lepidoptera involves their differentiation into butterflies and moths. Butterflies are a natural monophyletic group, often given the suborder Rhopalocera, which includes Papilionoidea (true butterflies), Hesperiidae (skippers), and Hedylidae (butterfly moths). In this taxonomic scheme, moths belong to the suborder Heterocera. Other taxonomic schemes have been proposed, the most common putting the butterflies into the suborder Ditrysia and then the "superfamily" Papilionoidea and ignoring a classification for moths.
Антенналардың пішіні мен құрылымы
Ең айқын айырмашылық - сезімтал мүшелер немесе антенналар. Көптеген көбелектердің жіңішке, жіп тәрізді антенналары болады, олардың ұштары клуб тәрізді. Ал көбелектердің көптеген түрлерінің антенналары тарақ сияқты немесе қауырсынды болады, немесе жіп тәрізді, бірақ клуб тәрізді ұштары жоқ. Осы айырмашылық Лепидоптералардың ең алғашқы таксономиялық жіктелуінің негізі болды: Ропалоцера ("клубты мүйіз", көбелектер) және Гетероцера ("әртүрлі мүйіз", көбелектер). Дегенмен, осы ережеден өзгешеліктер де бар, және кейбір көбелектер (Castniidae, Uraniidae, Apoprogonidae және Sematuridae тұқымдастары) клуб тәрізді антеннаға ие. Кейбір көбелектер, мысалы, Орталық Африка ормандарында кездесетін Pseudopontia paradoxa, клуб тәрізді ұштарын жоғалтқан. Гесперидтердің антенналары көбінесе ұшына қарай бұрышта болады.
The most obvious difference is in the feelers, or antennae. Most butterflies have thin slender filamentous antennae which are club shaped at the end. Moths, on the other hand, often have comb like or feathery antennae, or filamentous and unclubbed. This distinction is the basis for the earliest taxonomic divisions in the Lepidoptera: the Rhopalocera ("clubbed horn", the butterflies) and the Heterocera ("varied horn", the moths). There are, however, exceptions to this rule and a few moths (the families Castniidae, Uraniidae, Apoprogonidae, and Sematuridae) have clubbed antennae. Some butterflies, like Pseudopontia paradoxa from the forests of central Africa, lack the club ends. The hesperiids often have an angle to the tip of the antenna.
Қанатты жалғау механизмдері
Көптеген көбелектерде френулум болады, ол артқы қанаттан өсіп, алдыңғы қанаттағы тікенектермен байланысатын жіп тәрізді мүше. Френулумды тек нұсқаулы үлгіні қолға ұстағанда ғана байқауға болады. Френулумы бар бір ғана белгілі көбелек түрі бар, ол – еркек регент шаңғышы Euschemon rafflesia. Кейбір көбелектердің алдыңғы қанатында игум деп аталатын өсінді болады, ол артқы қанатпен байланысуға көмектеседі. Көбелектерде мұндай құрылымдар жоқ.
Many moths have a frenulum which is a filament arising from the hindwing and coupling (matching up) with barbs on the forewing. The frenulum can be observed only when a specimen is in hand. There is only one known species of butterfly with a frenulum, which is the male regent skipper Euschemon rafflesia. Some moths have a lobe on the forewing called a jugum that helps in coupling with the hindwing. Butterflies lack these structures.
Құйрық
Көптеген көбелек құрттары жібектен жасалған қабықша тоқиды, оның ішінде олар қуыршақ сатысына айналады. Ал көптеген бабочка құрттары керісінше, қатып қалған белоктан жасалған, құмырсқа деп те аталатын ашық қуыршақ түзеді. Дегенмен, осы ережеден көптеген ерекшеліктер бар. Мысалы, жылдам ұшатын көбелектер жер астында ашық қуыршақ түзеді. Қоқыс көбелектері кейде бабочка стиліндегі қуыршақтар жасайды, олар бұтақтарға немесе ағаш қабығына ілінеді, бірақ көбінесе жібек торынан және жапырақ сынықтарынан жұқа қабықша жасайды, қуыршақты ашық қалдырады. Pterophoridae тұқымдасының қанатты көбелектері де қабықшасыз қуыршақтанады және қуыршақтары перьеид бабочкасының қуыршағына ұқсайды. Кейбір бауыршақ бабочкаларының дернәсілдері де шикі қабықша жасайды, оның ішінде қуыршақтанады, қуыршақты біршама ашық қалдырады. Parnassius бабочкаларының дернәсілдері қуыршақтану үшін жұқа қабықша жасайды және олар қалдықтар арасында жер бетіне жақын жерде қуыршақтанады.
Most moth caterpillars spin a cocoon made of silk within which they metamorphose into the pupal stage. Most butterfly caterpillars, on the other hand, form an exposed pupa made from a hardened protein, also termed a chrysalis. There are many exceptions to this rule, however. For example, the hawk moths form an exposed pupa which is underground. Spongy moths sometimes form butterfly style pupae, hanging on twigs or tree bark, although usually they create flimsy cocoons out of silk webbing and leaf bits, leaving the pupa exposed. The plume winged moths of the family Pterophoridae also pupates without a cocoon and the pupa resembles the chrysalis of the pierid butterfly. A few skipper butterfly larvae also make crude cocoons in which they pupate, exposing the pupa a bit. The Parnassius butterfly larvae make a flimsy cocoon for pupation and they pupate near the ground surface between debris.
Қанаттың түсі
Көптеген көбелектердің қанаттарында жарқын түстер болады. Ал түнгі көбелектердің көпшілігі қара қоңыр, сұр, ақ немесе қара түсті болып келеді және олардың денесін жасыратын зигзаг тәрізді немесе айналмалы өрнектері болады, бұл оларды күндіз тынышқанда жыртқыштардан қорғауға көмектеседі. Дегенмен, күндіз ұшатын көптеген көбелектер жарқын түсті болады, әсіресе олар уытты болса. Осы күндізгі өмір салған түрлер жұптасу үшін феромонға емес, көздерімен іздеуге бейімделген. Бірақ, осы ережеден ерекшеліктер де бар, мысалы, күндізгі Zygaenidae және Sytomidae тұқымдастарының екеуінің де қосылыс көздері бар, немесе түнгі Hedyloidea көбелектерінің суперпозиция көздері болады. Көп жағдайда, егер бір түрдің күткеннен өзгеше типтегі көзі болса, оның себебі олар көбелектер мен көбелектерге тән уақыттан өзге уақытта белсенді болады.
Most butterflies have bright colours on their wings. Nocturnal moths on the other hand are usually plain brown, grey, white or black and often with obscuring patterns of zigzags or swirls which help camouflage them from predators as they rest during the day. However, many day flying moths are brightly coloured, particularly if they are toxic. These diurnal species evolved to locate their mates visually and not primarily by pheromone as their drab nocturnal cousins. There are several exceptions to this rule, such as with the diurnal Zygaenidae and Sytomidae families of moths, both of which have apposition eyes, or the Hedyloidea family of butterflies, which are nocturnal and feature superposition eyes. In most cases where one species is found to be using the opposite type of eye than expected, it is because they are active during the opposite time of day than is normal for other butterflies or moths.
Әрекеттің уақыты
Көптеген көбелектер түнгі немесе кешкі уақытта белсенді, ал көпшілік күндізгі көбелектер күндіз белсенді болады. Дегенмен, ерекшеліктері де бар, олардың ішінде тамаша Uraniidae немесе күн бату көбелегі де бар. Аз ғана түрлер, мысалы, еуропалық/солтүстік америкалық еркек қоңырауқұлақ көбелегі, ұшпайтын аналықтарын іздеп күні-түні ұшып жүреді.
Most moths are nocturnal or crepuscular while most butterflies are diurnal. There are however exceptions, including the spectacular Uraniidae or sunset moths. A few species, such as the male European/North American spongy moth, fly during both day and night in search of the females, which are flightless.
Тынығу күйі
Көбелектер әдетте қанаттарын екі жаққа жайып демалады. Көпшілік көбелектер қонғанда қанаттарын арқасына бүгіп қояды, бірақ кейде қысқа мерзімге қанаттарын жайып "күнге шағылыстырады" (көптеген құйрықты көбелектер күнде қанаттарын жайып жиі демалады). Дегенмен, кейбір көбелектер, мысалы, қайықтағылар, қанаттарын жалпақ, бүктелген немесе аралық күйде ("ұшақ" позасы) ұстауы мүмкін. Көптеген көбелектер белгілі бір жағдайда (мысалы, қанаттарын толық жаюға орын жетпегенде) қанаттарын арқасына бүгіп қояды. Геометрия тұқымдасына жататын көбелектер (мысалы, қысқы көбелек) оларды шатастыруы мүмкін, себебі олардың ересектері көбінесе қанаттарын тік бүгіп демалады. Бұл көбелектердің денесі жұқа, қанаттары көптеген көбелектерге ұқсас, бірақ оларды антенналарының құрылымдық ерекшеліктерімен (мысалы, екі тісті) оңай ажыратуға болады.
Moths usually rest with their wings spread out to their sides. Butterflies frequently fold their wings above their backs when they are perched although they will occasionally "bask" with their wings spread for short periods (several types of Swallowtail butterflies tend to frequently rest with their wings spread when in sunlight). However, some butterflies, like the skippers, may hold their wings either flat, or folded, or even in between (the so called "jet plane" position) when perched. Most moths also occasionally fold their wings above their backs when they are in a certain spot (like when there is no room to fully spread their wings). A sometimes confusing family can be the Geometridae (such as the winter moth) because the adults often rest with their wings folded vertically. These moths have thin bodies and large wings like many butterflies but may be distinguished easily by structural differences in their antennae (e. g. bipectinate).