Кіріспе

Лепидоптерлердің кең таралған жіктелуі оларды көбелектер мен күбәләктерге бөлуді қамтиды. Көбелектер – табиғи монофилетикалық топ, көбінесе Rhopalocera субтартыбына жатады, оған Papilionoidea (нағыз көбелектер), Hesperiidae (керушілер) және Hedylidae (көбелек күбәләктер) кіреді. Осы таксономиялық схема бойынша күбәләктер Heterocera субтартыбына жатады. Басқа таксономиялық схемалар да ұсынылған, ең көп тарағаны көбелектерді Ditrysia субтартыбына, содан кейін "суперотбасы" Papilionoidea-ға жатқызып, күбәләктерді жіктеуді ескермейді.

Антенналардың пішіні мен құрылымы

Ең айқын айырмашылық - сезімтал мүшелер немесе антенналар. Көптеген көбелектердің жіңішке, жіп тәрізді антенналары болады, олардың ұштары клуб тәрізді. Ал көбелектердің көптеген түрлерінің антенналары тарақ сияқты немесе қауырсынды болады, немесе жіп тәрізді, бірақ клуб тәрізді ұштары жоқ. Осы айырмашылық Лепидоптералардың ең алғашқы таксономиялық жіктелуінің негізі болды: Ропалоцера ("клубты мүйіз", көбелектер) және Гетероцера ("әртүрлі мүйіз", көбелектер). Дегенмен, осы ережеден өзгешеліктер де бар, және кейбір көбелектер (Castniidae, Uraniidae, Apoprogonidae және Sematuridae тұқымдастары) клуб тәрізді антеннаға ие. Кейбір көбелектер, мысалы, Орталық Африка ормандарында кездесетін Pseudopontia paradoxa, клуб тәрізді ұштарын жоғалтқан. Гесперидтердің антенналары көбінесе ұшына қарай бұрышта болады.

Қанатты жалғау механизмдері

Көптеген көбелектерде френулум болады, ол артқы қанаттан өсіп, алдыңғы қанаттағы тікенектермен байланысатын жіп тәрізді мүше. Френулумды тек нұсқаулы үлгіні қолға ұстағанда ғана байқауға болады. Френулумы бар бір ғана белгілі көбелек түрі бар, ол – еркек регент шаңғышы Euschemon rafflesia. Кейбір көбелектердің алдыңғы қанатында игум деп аталатын өсінді болады, ол артқы қанатпен байланысуға көмектеседі. Көбелектерде мұндай құрылымдар жоқ.

Құйрық

Көптеген көбелек құрттары жібектен жасалған қабықша тоқиды, оның ішінде олар қуыршақ сатысына айналады. Ал көптеген бабочка құрттары керісінше, қатып қалған белоктан жасалған, құмырсқа деп те аталатын ашық қуыршақ түзеді. Дегенмен, осы ережеден көптеген ерекшеліктер бар. Мысалы, жылдам ұшатын көбелектер жер астында ашық қуыршақ түзеді. Қоқыс көбелектері кейде бабочка стиліндегі қуыршақтар жасайды, олар бұтақтарға немесе ағаш қабығына ілінеді, бірақ көбінесе жібек торынан және жапырақ сынықтарынан жұқа қабықша жасайды, қуыршақты ашық қалдырады. Pterophoridae тұқымдасының қанатты көбелектері де қабықшасыз қуыршақтанады және қуыршақтары перьеид бабочкасының қуыршағына ұқсайды. Кейбір бауыршақ бабочкаларының дернәсілдері де шикі қабықша жасайды, оның ішінде қуыршақтанады, қуыршақты біршама ашық қалдырады. Parnassius бабочкаларының дернәсілдері қуыршақтану үшін жұқа қабықша жасайды және олар қалдықтар арасында жер бетіне жақын жерде қуыршақтанады.

Қанаттың түсі

Көптеген көбелектердің қанаттарында жарқын түстер болады. Ал түнгі көбелектердің көпшілігі қара қоңыр, сұр, ақ немесе қара түсті болып келеді және олардың денесін жасыратын зигзаг тәрізді немесе айналмалы өрнектері болады, бұл оларды күндіз тынышқанда жыртқыштардан қорғауға көмектеседі. Дегенмен, күндіз ұшатын көптеген көбелектер жарқын түсті болады, әсіресе олар уытты болса. Осы күндізгі өмір салған түрлер жұптасу үшін феромонға емес, көздерімен іздеуге бейімделген. Бірақ, осы ережеден ерекшеліктер де бар, мысалы, күндізгі Zygaenidae және Sytomidae тұқымдастарының екеуінің де қосылыс көздері бар, немесе түнгі Hedyloidea көбелектерінің суперпозиция көздері болады. Көп жағдайда, егер бір түрдің күткеннен өзгеше типтегі көзі болса, оның себебі олар көбелектер мен көбелектерге тән уақыттан өзге уақытта белсенді болады.

Әрекеттің уақыты

Көптеген көбелектер түнгі немесе кешкі уақытта белсенді, ал көпшілік күндізгі көбелектер күндіз белсенді болады. Дегенмен, ерекшеліктері де бар, олардың ішінде тамаша Uraniidae немесе күн бату көбелегі де бар. Аз ғана түрлер, мысалы, еуропалық/солтүстік америкалық еркек қоңырауқұлақ көбелегі, ұшпайтын аналықтарын іздеп күні-түні ұшып жүреді.

Тынығу күйі

Көбелектер әдетте қанаттарын екі жаққа жайып демалады. Көпшілік көбелектер қонғанда қанаттарын арқасына бүгіп қояды, бірақ кейде қысқа мерзімге қанаттарын жайып "күнге шағылыстырады" (көптеген құйрықты көбелектер күнде қанаттарын жайып жиі демалады). Дегенмен, кейбір көбелектер, мысалы, қайықтағылар, қанаттарын жалпақ, бүктелген немесе аралық күйде ("ұшақ" позасы) ұстауы мүмкін. Көптеген көбелектер белгілі бір жағдайда (мысалы, қанаттарын толық жаюға орын жетпегенде) қанаттарын арқасына бүгіп қояды. Геометрия тұқымдасына жататын көбелектер (мысалы, қысқы көбелек) оларды шатастыруы мүмкін, себебі олардың ересектері көбінесе қанаттарын тік бүгіп демалады. Бұл көбелектердің денесі жұқа, қанаттары көптеген көбелектерге ұқсас, бірақ оларды антенналарының құрылымдық ерекшеліктерімен (мысалы, екі тісті) оңай ажыратуға болады.