Кіріспе

Лепидоптерлер тобындағы жәндіктер

Көбелектер – Lepidoptera тобының Rhopalocera кіші тобына жататын қанатты жәндіктер. Олар көбінесе жарық түсті, үлкен қанаттарымен сипатталады, олар тынышқанда көбінесе біріктіріледі және көзге түсетін, желбіреген ұшуға ие. Бұл топ Hedyloidea (Америкадағы көбелектер) және Papilionoidea (қалғандарының бәрі) суперотбасыларын қамтиды. Көбелектердің ең көне қазбалары палеоцен дәуіріне, шамамен 56 миллион жыл бұрын жатса, олар, мүмкін, соңғы бор дәуірінде, шамамен 101 миллион жыл бұрын пайда болған. Монарх және суреттелген әйел көбелектері сияқтылары ұзақ қашықтыққа көшіп барады. Көптеген көбелектерге паразиттік организмдер немесе паразитоидтар – құйрықтылар, протозойлар, шыбықтар және басқа да омыртқасыздар шабуыл жасайды немесе басқа организмдер оларды жейді. Кейбір түрлері зиянкестер болып саналады, себебі олардың дернәсілдері егістік дақылдарына немесе ағаштарға зиян келтіруі мүмкін, ал басқа түрлері кейбір өсімдіктерді тозаңдануға көмектеседі. Аз ғана көбелектердің дернәсілдері (мысалы, орақшылар) зиянды жәндіктерді жейді, ал кейбіреулері құмырсқаларды жейтін хищниктер, ал басқалары құмырсқалармен симбиоз қарым-қатынаста болады. Мәдени тұрғыдан, көбелектер бейнелеу және әдеби өнерде кең таралған мотивтердің бірі болып табылады. Смитсондар институтының айтуынша, "көбелектер – табиғаттағы ең тартымды жаратылыстардың бірі".

Этимология

[[Файл:Жалпы көктайғақ көбелек (Gonepteryx rhamni) ұшқан еркек. Бұл, мүмкін, түпкілікті көбелек болса керек.

Палеонтология

Лепидоптерлердің ең көне қазбалары 200 миллион жыл бұрын, триас-юра шекарасында кездеседі. Көбелектер көпшілден (мотыршықтардан) пайда болған, сондықтан көбелектер монофилетті (бір клада біріккен), ал көпшілдер емес. Ең ежелгі белгілі көбелек – Данияның палеоцендік Fur қалыптасуынан табылған, шамамен 55 миллион жыл бұрынғы Protocoeliades kristenseni, ол Hesperiidae (мотыршықтар) тұқымдасына жатады. Молекулалық сағат бойынша есептеулер көбелектердің кейінгі бор кезеңінде пайда болғанын көрсетеді, бірақ олардың кең түрленуі кенозой дәуірінде болды. Бір зерттеу топтың Солтүстік Америкада пайда болғанын ұсынады, шамамен 34 миллион жыл бұрын.

Жалпы сипаттама

| Ағаша саусағы – Аглаис ио немесе құйрық көбелегінің қанатындағы қабыршақтардың жақыннан түсірілген көрінісі. Көбелектердің ересек түріне төрт қабыршақ жабынған қанаттары тән, осы қабыршақтар Лепидоптераларға олардың атын берді (Ежелгі грек тілінде λεπίς lepís – қабыршақ + πτερόν pterón – қанат). Осы қабыршақтар көбелек қанаттарының түсін анықтайды: олар меланиндермен пигменттелген, олар қара және қоңыр түстерді береді, сондай-ақ сары түс беретін зәр қышқылының туындылары мен флавондар бар, бірақ көк, жасыл, қызыл және жарықтандыратын түстердің көп бөлігі қабыршақтар мен түктердің микроқұрылымынан туындайтын құрылымдық түс беру арқылы жасалады. | Сол жақтағы сурет – көбелектердің мұртшаларының пішіндері, көбінесе дөңгелектелген, мольдардың мұртшаларынан өзгеше. К.Т. Бингем салған, 1905 жыл. Барлық жәндіктердегідей, дене үш бөлімге бөлінеді: бас, кеуде және ішек. Кеуде үш сегменттен тұрады, әрқайсысының бір жұп аяғы бар. Көбелектердің көптеген отбасыларында мұртшалар дөңгелектелген, мольдардың мұртшаларынан айырмашылығы, олар жіп тәрізді немесе қауырсын тәрізді болуы мүмкін. Ұзын сорғыш гүлдерден нектар ішу үшін қолданылмағанда оралып тұрады. | Көптеген мольдар (мысалы, Laothoe populi сияқты) түнде ұшып, күндіз жасырынады. Көбелектердің барлығы дерлік күндізгі өмір салтына ие, салыстырмалы түрде жарқын түстерге ие және тынышқанда қанаттарын денелерінен тік ұстайды, көптеген мольдар түнде ұшып, көбінесе жасырын түсті (жақсы камуфляждалған) және қанаттарын жалпақ ұстайды (молы тұрған бетке тигізеді) немесе денелеріне жақын бүктейді. Күндіз ұшатын мольдардың кейбіреулері, мысалы, құсқұйрық молы, осы ережеден өзгеше. Көбелек личинкалары, құрттар, қатты (склеротизацияланған) басына және тамақтарын, көбінесе жапырақтарды кесу үшін қолданылатын күшті жақтарына ие. Олар цилиндрлі денеге және ішекте он сегментке ие, әдетте 3-6 және 10 сегменттерде қысқа аяқтары бар; кеудедегі үш жұп нағыз аяқтың әрқайсысында бес сегмент бар.

Үлгілеу

Көптеген көбелектердің қанатындағы әдемі өрнектер олардың уытты екенін мүмкін болатын жыртқыштарға хабарлайды. Сондықтан қанат өрнегінің қалыптасуының генетикалық негізі көбелектердің эволюциясын да, олардың даму биологиясын да түсінуге көмектеседі. Көбелек қанатының түсі шашақтар деп аталатын ұсақ құрылымдардан шығады, олардың әрқайсысының өзіне тән пигменттері болады. Heliconius көбелектерінде үш түрлі шашақтар бар: сары/ақ, қара және қызыл/сары/қоңыр шашақтар. Қанат өрнегінің қалыптасуының кейбір механизмдері қазір генетикалық әдістер арқылы анықталып жатыр. Мысалы, cortex (қабық) деп аталатын ген шашақтардың түсін анықтайды: cortex генін жою қара және қызыл шашақтарды сарыға айналдырады. Мутациялар, мысалы, cortex генінің маңындағы кодтамайтын ДНК-ға транспозонның енуі, қара қанатты көбелекті сары қанатты жолақты көбелекке айналдыра алады.

Құрып бара жатқан түрлер

Папуа-Жаңа Гвинеяда кездесетін Александра патшасының құс қанаты көбелегі – әлемдегі ең ірі көбелек. Бұл түр қауіпті жағдайда және CITES-тің I қосымшасына енгізілген үш жәндіктің бірі (қалған екеуі де көбелектер), осылайша халықаралық саудасы заңсыз болып табылады. Қара шөпті жебелі көбелек (Ocybadistes knightorum) – Hesperiidae тұқымдасына жататын көбелек. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльс эндемигі. Бомби аймағында таралуы өте шектеулі.

Қорғау

Көбелектер өздерін жыртқыштардан алу үшін әртүрлі тәсілдерді пайдаланады. Химиялық қорғаныс кең таралған және көбінесе өсімдіктерден алынған химиялық заттарға негізделген. Көп жағдайда өсімдіктердің өзі бұл улы заттарды шөпқоректілерден қорғану үшін дамытқан. Көбелектер бұл өсімдіктердің токсиндерін жинап алып, оларды өздерін қорғау үшін пайдаланады. Бұл қорғаныс механизмдері жақсы жарияланған жағдайда ғана тиімді; осыдан уытты көбелектерде жарқын түстердің эволюциясына әкелді (апозематизм). Бұл сигналды көбінесе басқа көбелектер, әдетте тек ұрғашылары ғана, еліктейді. Батезиандық мимик басқа түрдің апозематизмінің қорғанысынан пайдалану үшін оған еліктейді. Мюллериандық мимикрия апозематикалық түрлер бір-біріне ұқсап дамуымен жүзеге асады, бұл, болжам бойынша, жыртқыштардың сынап алу жиілігін азайтуға мүмкіндік береді; Америкадан келген Heliconius көбелектері жақсы мысал. Көптеген көбелектерде камуфляж кездеседі. Мысалы, емен жапырақты көбелек пен күзгі жапырақ жапырақтардың керемет көшірмесі болып табылады. Көптеген құрттар өздерін қорғау үшін тоңу арқылы таяқшаларға немесе бұтақтарға ұқсап қалады. Басқалары деиматикалық мінез-құлық көрсетеді, мысалы, жыландар сияқты көздерімен белгіленген алдыңғы бөліктерін көтеріп, сілкіп тұрады. Кейбір папилионидтердің құрттары, мысалы, алып қарлығаш (Papilio cresphontes) жыртқыштардың назарынан тыс қалу үшін құстардың нәжісіне ұқсайды. Кейбір құрттарда қорғанысқа көмектесетін түктер мен қылшықты құрылымдар болады, ал басқалары топтасып, тығыз жиналады. Мінез-құлықтық қорғанысқа көлеңкені азайту және көзге түспеу үшін қанаттарын тіктеп, бұрыштап қою жатады. Кейбір аналық Nymphalid көбелектері жұмыртқаларын паразиттік масалардан қорғайды. Lycaenidae-де көздері бар және кішкентай құйрықтарынан (жалған антенналар) тұратын жалған бас бар, ол шабуылды бастың маңызды бөлігінен ауыртады. Бұл сондай-ақ, құмырсқа сияқты аңшыларды дұрыс емес жақтан жақындатып, көбелектерге шабуылды уақтылы анықтауға мүмкіндік береді. Көптеген көбелектердің қанаттарында көздері болады; олар да шабуылдарды ауыртады немесе жұптасуға шақыруға қызмет етеді. Сондай-ақ, дыбыстық қорғаныс та қолданылуы мүмкін, мысалы, қоңыр балықта қанаттарын жайғанда тудыратын дірілдер арқылы, жыртқыш құмырсқалармен байланыс орнатуға тырысады. Көптеген тропикалық көбелектердің құрғақ және ылғалды маусымдарға арналған маусымдық түрлері бар. Бұл өзгерістерді эдизон гормоны реттейді. Құрғақ маусымдағы түрлер әдетте жасырын болады, мүмкін өсімдіктердің жетіспеуі кезінде жақсы камуфляж ұсынады. Ылғалды маусымдағы қара түсті түрлер күн сәулесін сіңіруге көмектеседі.

Саны төмендеп барады

Көптеген әлем елдерінде көбелектердің саны азайып бара жатыр, және бұл құбылыс дүние жүзіндегі жәндіктердің санының күрт төмендеуімен үйлеседі. Дегенмен, Батыс АҚШ-та кем дегенде, көбелектердің көптеген түрлерінің санының азаюы жаһандық климат өзгеруіне, әсіресе, күздің жылы болуына байланысты деп анықталды.

Өнер мен әдебиетте

Баяғы Мысырдың 26-шы династиясы, Фива. б.з.д. 664–525 ж.ж. Көппірлер 3500 жыл бұрын ежелгі Мысырдағы өнер туындыларында пайда болды. Ежелгі Мезоамерика қаласы Теотиуаканда жарқыраған түстермен бейнеленген көппірлердің суреттері көптеген ғимараттарға, храмдарға, зергерлік бұйымдарға мүсінделді және хош иіс жағатын құралдарға орнатылды. Кейде көппірлердің аузы ягуардың аузымен бейнеленді, ал кейбір түрлері өлген жауынгерлердің жаны деп есептелді. Көппірлердің от пен соғыспен байланысы ацтек өркениетінде де сақталды; зерттеулер нәтижесінде Сапотек және Майя өркениеттерінде де осыған ұқсас ягуар-көппірлердің суреттері табылды. Баяғы сурет оңға қарап тұр. Сэр Джон Тенниелдің Льюис Кэрроллдың «Әліс ғажайыптар елінде» (1865 ж. шамасында) кітабына салған суреті. Көппірлер өнер және зергерлік бұйымдарда кеңінен қолданылады: рамаларға орнатылады, қарапайым шайырға салынады, бөтелкелерге қойылады, қағазға ламинатталады және кейбір аралас техникадағы өнер туындылары мен жиһаздарда пайдаланылады. Норвегиялық табиғатты зерттеуші Кьелл Сандвед көппірлердің қанаттарынан жасалған 26 әріпті және 0-ден 9-ға дейінгі сандарды қамтитын «Көппірлік алфавит» атты фотоальбомды құрастырды. Сэр Джон Тенниел Льюис Кэрроллдың «Әліс ғажайыптар елінде» кітабы үшін Әліс пен балапанның кездесуін суреттеді. Балапан саңырауқұлақтың үстінде отырған және кальян шегетін бейнеленген; сурет личинканың алдыңғы аяқтарын немесе мұрын мен жағы шығып тұрған бетті көрсетеді. Швецияның XVIII ғасырдың ақыны Карл Майкл Беллменнің ең танымал әндерінің бірі – «Fjäriln vingad syns på Haga» («Хагада қанатты көппір көрінеді»), оның Фредман әндерінің бірі. «Мадам Баттерфляй» – 1904 жылғы Жакомо Пуччинидің жас жапондық келін туралы операсы. Ол үйленгеннен кейін көп ұзамай америкалық офицер күйеуінен айырылады. Опера Джон Лютер Лонгтың 1898 жылы жазған әңгімесіне негізделген.

Мифология мен фольклорда

Лафкадио Хирннің айтуынша, көбелек Жапонияда адамның жанының бейнесі ретінде қарастырылған; тірі болсын, өлімін күтіп жатқан болсын, немесе қанағатқа толы өмірден өткен болсын. Жапондықтардың бір ырым-жырымы бойынша, егер көбелек қонақ бөлмеге кіріп, бамбук қоршауының артына қонса, сіз ең жақсы көретін адам сізге келе жатыр дегенді білдіреді. Көптеген көбелектердің пайда болуы жаман ниеттің белгісі саналады. Тайра но Масакадо өзінің танымал көтерілісін құпия түрде дайындап жатқанда, Киотода зор көбелектер тобы пайда болды. Адамдар қорқып, оны жамандықтардың алға жаршысы деп ойлады. Дидроның «Энциклопедиясы» көбелекті жанның символы ретінде келтіреді. Римдік мүсінде өлген адамның аузынан көбелек ұшып шығып жатыр, бұл римдіктердің жаны ауыздан шығады деген сенімінен туындаған. Осыған байланысты, ежелгі грек тілінде «көбелек» деген сөз – ψυχή (psȳchē), яғни «жан» немесе «ақыл» деген мағынаны білдіреді. Мирча Элиаденің сөзіне қарағанда, Манипурдың кейбір нагалары көбелектен тарағанмын деп есептейді. Кейбір мәдениеттерде көбелек қайта туудың символы болып табылады. Көбелек құрттан қанатты ересекке айналуына байланысты трансгендерлік болудың символы ретінде қарастырылады. Англияның Девон графтығында бұрын адамдар жылдың алғашқы көбелегін өлтіруге асығып, бақытсыздықтан сақтануға тырысқан. Филиппинде үйде ұзақ уақыт бойы қара немесе қою түсті көбелек немесе моль болса, отбасында өлім жақындап келе жатыр немесе жақында болған дегенді білдіреді. Американың бірнеше штаты ресми штат көбелегін таңдаған.