Кіріспе
Стадион көрермендерінің синхронды әрекеті
Толқын (Солтүстік Америкадан тыс жерлерде "мексикалық толқын" немесе стадиондық толқын деп аталады) – бұл стадиондағы көрермендердің кезегімен тұрып, айқайлап, қолдарын көтеруі арқылы туындайтын метахрондық ырғақтың бір түрі. Көрермен толық бойға созылғаннан кейін дереу отыратын орнына қайта оралады. Нәтижесінде, көрермендер өз орындарынан жылмаса да, стадионды аралап өтетін тұрған көрермендердің толқыны пайда болады. Көптеген ірі ареналарда көрермендер спорт алаңының айналасын толық айналатын біріккен қатарда отырады, сондықтан толқын аренаның ішінде үздірілмей жүріп отырады; ал үзіліспен орналасқан орындықтарда толқын көрермендер арасында алға-артқа шағылысады. Орындықтар арасындағы саңылау тар болса, толқын оны кесіп өтуі мүмкін. Әдетте аренада бір уақытта тек бір толқынның шыңы болады, бірақ бір мезгілде қарсы бағытта айналатын толқындар да жасалған. Бұл толқын АҚШ-тағы спорттық жарыстарда 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында пайда болды және 1986 жылғы Мексикада өткен ФИФА Әлем чемпионатының көрсетілімінен кейін халықаралық деңгейде таралып, кейбір елдерде "мексикалық толқын" деп атала бастады.
Крейзи Джордж Хендерсон
1979 жылы 15 қарашада бұл толқын Колорадо штатының Денвер қаласындағы МакНиколс спорт аренасында «Колорадо Рокиз» және «Монреаль Канадс» командаларының арасындағы Ұлттық хоккей лигасының (NHL) ойынында пайда болды. Крейзи Джордж Хендерсон Ұлттық хоккей лигасының ойындарында толқынды жетілдірді, ал кейіннен ол 1981 жылы 15 қазанда Калифорния штатының Окленд қаласында өткен Басты лига бейсбол ойынында басқарған толқынның ең алғашқы бейне тіркелімін жасады. Бұл толқын теледидардан көрсетілді, және Джордж осы оқиғаның бейнежазбасын толқынды ойлап тапқандығын дәлелдеу үшін пайдаланды. Вашингтон университетінің «Хаски» стадионындағы алғашқы толқын 1981 жылы Хэллоуин күні Дейв Хантер («Хаски» тобының кернейшісі) және келген қонақ жанкүйер Веллердің ұсынысымен болды. 1982 жылы «Хаски» командасының бас жаттықтырушысы Дон Джеймс, үй стадионындағы ойындарда толқыннан туындаған көрерменнің шуын бәсекелестік артықшылығы ретінде атап көрсетті. Бұл толқынды 1983 жылы «Сиэтл Сихокс» командасының плей-оффқа алғашқы қатысуынан бұрын, жақын орналасқан «Кингдомдағы» жанкүйерлер де қолға алды.
Мичиган университеті
1983 жылдың күзінде Мичиган Вулверийнс Сиэтлде Хаскилермен ойын өткізіп, толқынды Энн Арбордағы Мичиган стадионына қайтарды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің спорт редакторына жазылған хатта былай делінген: "Мичиган Вулверийн ойындарында толқынның таралуының үш себебі бар: команда қарсыласынан 40 ұпайға басымдық танытқанда жанкүйерлерге бірдеңе жасау қажет болды, трибунадағы 105 000 адамның бірге қозғалып, қолдауын білдіруі қызықты әрі көтеріңкі сезім сыйлады, сондай-ақ Бо Шембхлер бізден оны жасауды тоқтатуды сұрады". Жанкүйерлер оның өтінішіне жауап ретінде түрлі толқындар жасады, оның ішінде "Тыныш толқын" (қолдармен толқын жасап, шу шығармау), "Шш толқын" (қолдау шуын "шш" дыбысымен алмастыру), "Жылдам толқын", "Баяу толқын" және қарама-қарсы бағытта бірдей жүретін екі толқын болды. Келесі көктемде Энн-Арборда толқынды көрген жанкүйерлер оны жақын орналасқан Детройттегі Тайгер стадионына әкелді. "Тайгерс" сол жылы бейсболдан әлем чемпионатын жеңіп алды және 1984 жылы көптеген телеарналарда көрсетілді, осылайша АҚШ-тың барлық азаматтары оны көруге мүмкіндік алды.
1984 жылғы Олимпиада футбол финалы
Бұл толқын 1984 жылғы Олимпиада футбол (футбол) финалында, Бразилия мен Франция командаларының ойыны кезінде, 11 тамызда Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Роуз-боул стадионында жиналған 100 мың көрерменнің арасында халықаралық деңгейде таратылды.
Мексикадағы 1986 жылғы ФИФА әлем чемпионаты
Спорт тарихшыларының көпшілігі бұл толқынның халықаралық деңгейде 1986 жылы Мексикада өткен ФИФА әлем чемпионатында басталганына келіседі. Ол бүкіл әлемге көрсетілді, ал турнирден кейін бұл толқын дүние жүзінде танымал болды. Солтүстік Америкадан тыс жерде тұратын көптеген адамдар осы құбылысты алғаш рет осы кезде көрді. Сондықтан Солтүстік Америкадан тыс ағылшын тілінде сөйлейтіндер бұл құбылысты "мексикалық толқын" деп атайды, ал португал тілінде сөйлейтін елдерде, мысалы Бразилияда, ол "onda" деп аударылады, көбінесе "[o] ondão" (көбейтулі түрі) немесе жай ғана "onda", сондай-ақ "ola" да қолданылады.
Қазіргі кездегі бейнелері
Бүгінде толқынды көбінесе спорттық жарыстар кезінде көруге болады, кейде алаңдағы ойын баяулағанда көрермендер көңіл көтеру үшін жасайды. Спорттық іс-шаралар кезінде толқын жасаудың қашан орынды екендігі туралы пікір таласы бар. Көптеген жанкүйерлер ойынның маңызды сәттерінде толқын жасаудың қажеті жоқ деп санайды. 2002-2006 жылдар аралығында Мельбурн крикет стадионының жаңартылуына дейін, Мүшелер трибунасында (Мельбурн крикет клубының мүшелеріне арналған) отырған көрермендер толқынға қатысудан бас тартатын, ал толқын трибунаның екінші жағына жеткенше, көрермендер оларды ышқындайтын. Әлеуметтанушы Джон Кэрролл «мүшелерді ышқындыру» әрекетін мүшелердің билікке немесе жоғары әлеуметтік статусына деген кез келген талабын жоққа шығаратын, бірақ жақсы ниетпен және спортты теңдей көру қағибатына негізделген деп сипаттады. (Мүшелерді ышқындыру құбылысының бір қызығы, Мүшелер трибунасы реконструкция жұмыстарына байланысты жабық болған кезде де, көрермендер ышқындыруді тоқтатпады, тіпті трибуна толығымен бос болса да. Толқындарға тыйым салынғанда (төменде қараңыз), мүшелердің көп бөлігі наразылық толқынына қатысты.) Осындай құбылыс Лордс стадионында да байқалады, ондағы мүшелер де көбінесе қатыспайды және көрермендер оларды ышқындырады. 2007 жылы Крикет Австралия үйдегі ойындарда толқын кезінде ауаға лақтырылатын сұйықтықтар мен басқа да заттардың қауіпті болуына байланысты толқынды ресми түрде тыйым салды. Бұл шешім жақсы қабылданалмады және кейбір жағдайларда бұл ойындарда толқынның жиілігін арттырды. Мысалы, австралиялық қақпашы Адам Гилкрист тыйым салынған толқынға алаңнан қатысты. Крикет Австралия мен Австралия полициясы тыйымды үнемі енгізіп, алып тастауды жалғастыруда.
Өлшемдер
2002 жылы Венгрияның Этвёш Лоранд университетінің профессоры Тамас Висек және оның әріптестері Мексиканың ірі футбол стадиондарындағы 14 толқынның бейнежазбаларын талдап, толқынның стандартты моделін жасады (Nature журналында жарияланды). Ол, толқынды бастау үшін бірнеше ондаған жанкүйердің ғана әрекеттері жеткілікті екенін анықтады. Толқын қозғалғаннан кейін әдетте сағат тілі бойынша секунд сайын шамамен 22 орындық жылдамдықпен таралады. Кез келген сәтте толқынның ені шамамен 15 орынды құрайды. Бұл байқаулар әртүрлі мәдениеттер мен спорт түрлеріне қатысты болып көрінеді, бірақ жеке жағдайларда егжей-тегжейлі мәліметтер өзгеше болуы мүмкін.
Жазбалар
2010 жылы комедиялық телешоу жүргізушілері Джон Стюарт пен Стивен Колберт ұйымдастырған "Ақыл-саулықты және/немесе қорқынышты қайта орнату митингісінде" MythBusters жүргізушілері Джейми Хайнман мен Адам Савидж бастаған толқынға шамамен 210 000 адам қатысты. 2019 жылдың 23 маусымында Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы Пруденциал орталығында өткен Rocket League Championship Series (видео ойындары киберспорт турнирі) 7-маусымының финалында көрермендер 28 минут 35 секундқа созылған ең ұзақ үздіксіз толқын үшін жаңа рекорд жасады. Бұрынғы рекордты 2015 жылдың 23 қыркүйегінде Жапонияның Нишиномия қаласындағы Кошиен стадионында өткен концертте Tube тобы мен олардың жанкүйерлері 17 минут 14 секундқа орнатқан.