Қоңыраулар аспабы: Карильон тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Қоңыраулы музыкалық аспап – музыкалық аспап.

Кариллон (/US/'/k//aer//ə//l//ɒ//n/ KARRəlon, /UK//k//ə/'/r//ɪ//l//j//ən/ kəRILyən) – клавиатурамен ойналатын, кем дегенде 23 қоңыраудан тұратын соққылы музыкалық аспап. Қоңыраулар қоладан құйылып, бекітілген күйде ілінеді және олардың бірге үйлесімді дыбысталуы үшін хроматикалық ретпен келтіріледі. Оларды қолмен ойнатылатын ағаш таяқшалардан жасалған клавиатураға қосылған тілшелермен, ал аяқтармен педальдарды басып ойнатылады. Көбінесе шіркеулерде, университеттерде немесе муниципалитеттерде орналасқан кариллон, автоматты түрде уақытты хабарлайтын және күні бойы қарапайым әуендер орындайтын жүйеге ие болуы мүмкін. Кариллонның дизайны, салмағы, мөлшері және дыбысы алуан түрлі. Олар әлемдегі ең ауыр аспаптардың қатарына жатады, ал ең ауыр кариллонның салмағы 200 кг-нан астам. Кариллон деп санау үшін кем дегенде 23 қоңырау болуы керек, әйтпесе ол қоңыраулар жиынтығы деп аталады. Стандартты өлшемдегі аспаптарда шамамен 50 қоңырау болады, ал әлемдегі ең ірісінде 77 қоңырау бар. Кариллонның сыртқы түрі қоңыраулардың саны мен салмағына, сондай-ақ орнатылған мұнарасына байланысты. Оларды жеке тұрған немесе ғимаратқа жалғанған мұнараларда кездестіруге болады. Кариллонның қоңыраулары тікелей ауа-райының әсеріне ұшырауы немесе мұнара құрылысының ішінде жасырылуы мүмкін. Кариллонның пайда болу тарихы 16 ғасырдағы Төмен елдерге – қазіргі Бельгия, Нидерланды және Францияның Нидерланды аймағына – барып тіреледі. Қазіргі кариллон 1644 жылы Якоб ван Эйк пен Хемони ағайындар қоладан алғашқы рет дыбыс ретімен келтірілген қоңыраулар құйған кезде ойлап табылды. Аспап 18 ғасырдың соңына дейін өркендеп дамыды, Француз революциясы кезінде құлдырады, 19 ғасырдың соңында қайта жанданды, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде екінші рет құлдырады, содан кейін қайта жанданды. ЮНЕСКО Бельгия мен Франциядағы 56 шіркеу мұнарасын әлемдік мұра ретінде таныды және Бельгияның кариллон мәдениетін материалдық емес мәдени мұра ретінде мойындады. Әртүрлі тізілімдердегі мәліметтерге сәйкес, бүкіл әлемде шамамен 700 кариллон бар. Олардың көпшілігі Төмен елдерде және оның айналасында орналасқан, бірақ Солтүстік Америкада 200-ге жуығы салынған. Көбінесе барлық кариллон 20 ғасырда салынған. Сонымен қатар, 500-ге жуық «дәстүрлі емес» кариллон бар, олардың кейбір бөліктері электрлендірілген немесе компьютерлендірілген болғандықтан, көптеген тізілімдер оларды кариллон деп санамайды. Олардың көпшілігі АҚШ-та, ал қалғандары Батыс Еуропада орналасқан. Бірнеше «саяхаттайтын» немесе «көшпелі» кариллон бар, олар көліктік құралға бекітілген.

A carillon (/US/'/k//aer//ə//l//ɒ//n/ KARRəlon, /UK//k//ə/'/r//ɪ//l//j//ən/ kəRILyən) is a pitched percussion instrument that is played with a keyboard and consists of at least 23 bells. The bells are cast in bronze, hung in fixed suspension, and tuned in chromatic order so that they can be sounded harmoniously together. They are struck with clappers connected to a keyboard of wooden batons played with the hands and pedals played with the feet. Often housed in bell towers, carillons are usually owned by churches, universities, or municipalities. They can include an automatic system through which the time is announced and simple tunes are played throughout the day. Carillons come in many designs, weights, sizes, and sounds. They are among the world's heaviest instruments, and the heaviest carillon weighs over Most weigh between To be considered a carillon, a minimum of 23 bells are needed; otherwise, it is called a chime. Standard sized instruments have about 50, and the world's largest has 77 bells. The appearance of a carillon depends on the number and weight of the bells and the tower in which it is housed. They may be found in towers which are free standing or connected to a building. The bells of a carillon may be directly exposed to the elements or hidden inside the structure of their tower. The origins of the carillon can be traced to the Low Countries—present day Belgium, the Netherlands, and the French Netherlands—in the 16th century. The modern carillon was invented in 1644 when Jacob van Eyck and the Hemony brothers cast the first tuned carillon. The instrument experienced a peak until the late 18th century, a decline during the French Revolution, a revival in the late 19th century, a second decline during the First and Second World Wars, and a second revival thereafter. UNESCO has designated 56 belfries in Belgium and France as a World Heritage Site and recognized the carillon culture of Belgium as an intangible cultural heritage. According to counts by various registries, there are about 700 carillons worldwide. Most are in and around the Low Countries, though nearly 200 have been constructed in North America. Almost all extant carillons were constructed in the 20th century. Additionally, there are about 500 "non traditional" carillons, which due to some component of its action being electrified or computerized, most registries do not consider to be carillons. A plurality are located in the United States, and most of the others in Western Europe. A few "traveling" or "mobile" carillons are fixed to a frame that enables them to be transported.

Этимологиясы мен терминологиясы

Карьон сөзі француз тілінен алынған, ол 18 ғасырдың соңына қарай пайда болған. Бұл сөз ежелгі француз тіліндегі карригон (quarregon сөзінің өзгеруі) сөзінен туындаған. Quarregon сөзі латын тіліндегі quaternionem сөзінен, ал ол quater сөзінен шыққан. Көптеген жағдайларда каррион бастапқыда қоғамдық сағаттардың уақыт белгісін хабарлайтын төрт ормандық қоңыраудың жиынтығын білдірген болуы мүмкін, бірақ мұрағаттық дереккөздер бұл ақпаратты растамайды. Бұл термин бастапқыда орта ғасырлық дәстүрде төрт шіркеу қоңырауын арқандардың көмегімен тартып, қоңырау шалумен байланысты болғандығына сенімді дәлелдер бар. Немец тілінде, француз терминімен қатар, карьонды кейде Glockenspiel деп атайды. Оны француз тілінде де карьон деп аталатын, сол атаумен шатастырмау керек. Голланд тілінде сөйлейтіндер бейярд сөзін қолданады, оның этимологиясы белгісіз. Карлонды ойнайтын музыкантты көбінесе карьонгер (/US/,/k//ɛr//ə//l//ə/'/n//ɜːr/ KERRələNUR, /UK//k//ə/,/r//ɪ//l//j//ə/'/n//ɜːr/ kəRILyəNUR) деп атайды, ол да француз тілінен алынған. Карлоннер сөзі сөзбе-сөз еркек карлон ойнаушыларды білдірсе де, француз тіліндегі carillonneuse сөзі әйелдерді білдіру үшін ағылшын тілінде қолданылмайды. Тағы бір жиі қолданылатын термин – карлонист, оны кейбір карлон ойнаушылар карьонгерді жынысқа қатысты бейтараптығы, жазудың қарапайымдығы және айтудың нақтылығы үшін алмастыруды қалайды. 2018 жылы Әлемдік карлон федерациясы карлонисті өзінің ресми хабарламаларында қолдануға басымдық берілген термин ретінде бекітті.

Құрылыс

Карлион – клавиатуралық аспап. Ол осы санаттағы басқа аспаптармен, мысалы, орган немесе педальді фортепианомен ұқсастықтары бар, бірақ оның ойнату консолі ерекше. Ойнау қолмен, дөңгелек, ағаш таяқшалардан тұратын пернетақтада жүзеге асырылады. Пернетақтада фортепианодағыдай орналасқан, диатоникалық пернелердің ("ақ пернелер") үстінде қысқа хроматикалық пернелер ("қара пернелер") орналасқан; алайда, олар бір-бірінен қашықта орналасқан, ал хроматикалық пернелер қалғандарынан жоғары көтерілген. Ойнату үшін пернелер жұмсақ жұдырықпен басылады. Пернетақтаның ең төменгі 1,5–2,5 октавасы аяқтармен ойналатын педальді пернетақтаға қосылған. Бұл байланыс тікелей: педаль басылғанда, оған сәйкес келетін перне қолмен басқарылатын пернетақтада бірге төмен тартылады. 20-ғасырдың ортасынан бері карлион консолі үшін екі басты пернетақта дизайны стандарты бар: Солтүстік Америка стандарты және Солтүстік Еуропа стандарты. Олар сыртқы педальдер ортаға қарай иіледі ме, әлде перне қаншалықты басылады деген сияқты бірнеше дизайн элементтері бойынша ерекшеленеді. 2006 жылы Әлемдік карлион федерациясы екі стандарттың арасындағы келісімге келген WCF Keyboard 2006 стандартын жасады. Ұйым жаңа карлиондар жасағанда немесе қолданыстағы пернетақталарды жаңартқанда осы пернетақта стандартын басшылыққа алуды ұсынады. Әрбір перне, әдетте, тот баспайтын болаттан жасалған сым арқылы беріліс жүйесіне қосылады. Перне басылғанда, ол сымды тартады, ол басқа сымдар мен шкивтермен өзара әрекеттескеннен кейін, перненің сәйкес келетін қоңырауының ішкі қабырғасына қарай соққы беретін құртты қозғалтады. Құрттар тыныш күйде қоңырау қабырғасынан біршама қашықтықта болады. Кішкентай қоңыраулар соққыдан кейін бірден кері тартылуы үшін серіппелермен жабдықталған, сондықтан әр перне басылғанда қоңырау бір реттен артық дыбыстамайды. Үлкен қоңыраулар үшін мұндай қажеттілік жоқ, олар жеткілікті ауыр құрттармен жабдықталған. Әрбір перненің үстінде сымды реттеуге арналған бұрылыс (turnbuckle) орнатылған. Бұл орындаушыға сымның ұзындығын реттеуге мүмкіндік береді, ол температураның өзгеруімен жиі өзгеріп тұрады. Карлионның қоладан құйылған, тостаған тәрізді қоңыраулары әдетте болат немесе ағаш арқалықтардан жасалған құрылыстағы мұнараның жоғарғы жағында орналасқан. Қоңыраулардың орналасуы мұнараның кеңістігіне, биіктігіне және құрылысына, сондай-ақ қоңыраулардың саны мен өлшеміне байланысты. Ең ауыр қоңыраулар әсіресе үлкен болса, олар әдетте жақсы дыбысты тарату үшін ойнау кабинасының астына орналастырылады. Қоңыраулар ойнау кезінде қозғалмайды, тек құрттар ғана қозғалады. Кейбір аспаптарда ең ауыр қоңыраулар оларды айналдыруға мүмкіндік беретін механизммен жабдықталған болуы мүмкін.

The carillon is a keyboard instrument. Though it shares similarities with other instruments in this category, such as the organ or pedal piano, its playing console is unique. Playing is done with the hands on a manual keyboard composed of rounded, wooden batons. The manual has short chromatic keys (i. e. "black keys") raised above the diatonic keys ("white keys") and arranged like a piano; however, they are spaced far apart, and the chromatic keys are raised above the rest, about To operate, the keys are depressed with a closed fist. The lowest 1.5 to 2.5 octaves of the manual are connected to a pedal keyboard played with the feet. The connection is direct, meaning that when a pedal is pressed, its corresponding key on the manual is pulled down with it. Since the mid 20th century, there have been two competing keyboard design standards for a carillon's console: the North American standard and the North European standard. They differ over several design elements, such as whether the outer pedals curve toward the center or the specific distance a key is depressed. In 2006, the World Carillon Federation developed the WCF Keyboard 2006, which is a compromise between the two standards. The organization recommends that its keyboard standard be used as a guideline when constructing new carillons or renovating existing keyboards. Each key is connected to a transmission system via a wire, usually made of stainless steel. When a particular key is depressed, it pulls on the wire which, after interacting with other wires and pulleys, causes a clapper to swing towards the inner wall of the key's corresponding bell. At rest, these clappers are about away from the bell wall. Small bells are fitted with springs to pull their clappers back immediately after the stroke, so that the bell is not sounded more than once with each keystroke. This is not necessary for large bells, which have sufficiently heavy clappers. Immediately above each key is a wire adjuster called a turnbuckle. These allow the performer to adjust the length of the wire, which often changes with temperature fluctuations. The carillon's cast bronze, cup shaped bells are housed at the top of a tower in a structure typically made of steel or wooden beams. The arrangement of the bells depends on the space, height and construction of the tower, and the number and size of bells. When the heaviest bells are especially large, they are usually placed below the playing cabin to achieve a better tonal distribution. The bells themselves do not move during operation, only the clappers. With some instruments, the heaviest bells may be outfitted with a mechanism enabling them to swing.

Сағат және домбыра ойнаған механика

Кариллонның төменгі қоңырауларында қарапайым әуендер немесе Вестминстер квартерлері ойнатылатын автоматты механизмдер кездесуі мүмкін. Еуропалық карилонның механизмі көбінесе ойнату барабанынан тұрады, ол сағат механизміне қосылған үлкен металл цилиндр. Барабан сыртына металл штырғылар бекітіледі. Сағат механизмі барабанды қозғалтқанда, штырғылар қоңыраудың сыртынан аз ғана қашықтықта орналасқан балғаларға жалғанған рычагтарға ілігеді. Балғалар қысқа ғана уақытқа көтеріліп, штырғы рычагтан алыстағанда қоңырауға түседі. Штырғылар белгілі бір сағаттың ширегінде ойнатылатын қарапайым әуендерді бағдарламалау үшін орналастырылған. Солтүстік Америкада автоматты ойнату барабан жүйелері жиі қолданылмайды, олардың орнына карилон аспапты қоңырау үшін пневматикалық жүйелерге ие болуы мүмкін.

Дыбыс

Кариллондар стационарлық қоңырауларды соғу арқылы дыбыс шығарады, оларды музыкалық аспаптардың Хорнбостель-Сакс жіктемесінде перкуссиялық идиофондар деп жіктейді (111.242.222 – ішкі соққышы бар қоңыраулар жиынтығы). Кариллон қоңыраулары қоңырау қоласынан жасалады, бұл – ерекше мыс-қалай қорытпасы, оның жоғары қаттылығы мен резонансы үшін қолданылады. Қоңыраудың пішіні (тұлғасы) мен салмағы оның тонын және дыбыс сапасын анықтайды. Сондықтан, пішінінің өзгеруінен басқа, мысалы, сынықтардың пайда болуынан немесе коррозиядан, қоңырау бастапқы дыбысын ешқашан жоғалтпайды. Ол гармониялық байланысы жоқ, жартылай тон деп аталатын жоғары тонды дыбыстарды шығарады. Ұнамды, гармониялық байланысты тонды қатар шығару үшін қоңыраудың пішінін мұқият реттеу қажет. Қоңырау құюшылар әдетте күйін реттеу кезінде бес негізгі тонға назар аударады, ең маңыздысы – кіші үшінші жоғары тон, «тиерс» деп аталады, ол кариллонның ерекше дыбысын тудырады және басқа зерттеулердің нысаны болған, мысалы, үлкен үшінші қоңырау. Құю процесі әрқашан толыққанды күйінде қоңырауларды шығармайды, сондықтан олар сәл қалың құйылады және металл токарлық станокпен кесіледі. Ескі еуропалық кариллондарда қоңыраулар бір-бірімен меантондық темперамент жүйесі арқылы күйге келтірілген. Қазіргі заманғы кариллондар, әсіресе Солтүстік Америкадағылары, тең темпераментке сай күйге келтіріледі. Кариллонның динамикалық диапазоны фортепианоға ұқсас, тіпті одан да әмбебап. Орындаушылар қолданудың әртүрлілігі арқылы көптеген дыбыс деңгейлерін білдіре алады. Қоңырау неғұрлым үлкен болса, оның динамикалық диапазоны соғұрлым кең болады. Үлкен қоңыраулар кішкентай, жоғары тонды қоңыраулардан табиғи түрде дауыстап естіледі. Құбырлы ағзалармен бірге, кариллондар әлемдегі ең ауыр музыкалық аспаптардың бірі болып табылады. Көптеген кариллондардың салмағы (тек қоңыраулардың салмағын есептегенде) келіп, ең жеңіл аспаптардан бастап әлемдегі ең ауырға дейін — АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы Риверсайд шіркеуінің Лаура Спелман Рокфеллер ескерткіш кариллонынан асып түседі. Оның бордон, яғни ең үлкен қоңырауы, кариллон үшін құйылған ең үлкен күйіндегі қоңырау болып табылады. Ол көптеген басқа бордондардан толық октава төмен дыбыс шығарады. Тұрақты және тербелісті қоңыраулардың, соққыштардың және болаттан жасалған құрылымның барлық жиынтығынан аспаптың салмағы аспады.

Carillons produce sound by striking stationary bells, categorizing them as percussion idiophones in the Hornbostel–Sachs classification of musical instruments (111.242.222 – sets of bells with internal strikers). Carillon bells are made of bell bronze, a specialized copper–tin alloy used for its above average rigidity and resonance. A bell's profile (shape) and weight determine its note and the quality of its tone. Therefore, apart from changes in its profile, such as chipping or corrosion, a bell will never lose its original sound. It produces a sound with overtones, also known as partial tones, which are not necessarily harmonically related. To produce a pleasing, harmonically related series of tones, the bell's profile must be carefully adjusted. Bellfounders typically focus on five principal tones when tuning, most notably the minor third overtone called the tierce, which gives rise to the unique sound of carillons and has been the subject of further research, such as the major third bell. Since the casting process does not reliably produce perfectly tuned bells, they are cast slightly thicker and metal is shaved off with a lathe. On older European carillons, bells were tuned with each other by using the meantone temperament tuning system. Modern carillons, particularly those in North America, are tuned to equal temperament. The carillon has a dynamic range similar to a piano, if not more versatile. Through variation of touch, performers can express many volumes. The larger the bell, the larger its dynamic range. Bigger bells will also sound naturally louder than smaller, higher pitched bells. Along with pipe organs, carillons are one of the world's heaviest musical instruments. Most carillons weigh (counting only the weight of the bells) between , with extremes ranging from very light instruments to the world's heaviest at over —the Laura Spelman Rockefeller Memorial Carillon of the Riverside Church in New York City, US. Its bourdon, or largest bell, is the largest tuned bell ever cast for a carillon. It sounds a full octave below most other bourdons. The entire ensemble of fixed and swinging bells, clappers, and steel framework weighs more than .

Ауқым

Карлионның дыбыс диапазоны оның қоңырауларының санымен анықталады. Қоңыраулардың саны көбінесе аспапты жасауға қол жетімді қаржыға байланысты: көбірек ақша, әсіресе үлкен және қымбат қоңырауларды құюға мүмкіндік береді. Жалпы қабылдау бойынша, карлионда кем дегенде 23 қоңырау болуы керек, әйтпесе ол қоңырау деп аталады. Карлионның стандартты дыбыс диапазоны жоқ, сондықтан оларды жіктеу үшін бірнеше кіші категориялар қолданылады: 23-27 қоңыраулы карлиондар екі октавалық, ал 35-39 қоңыраулы карлиондар үш октавалық карлиондар деп жіктеледі. Осы аспаптарда ойнайтын музыканттар көбінесе олардың шектеулі диапазоны үшін жазылған музыканы пайдаланады. "Концерттік" немесе "стандартты" карлионда әдетте 45-50 қоңырау немесе шамамен төрт октава болады. 50-ден астам қоңыраулы карлиондар көбінесе "үлкен" немесе "жақсы" карлиондар деп аталады. 1940 жылға дейін салынған 15-22 қоңыраулы карлиондарды Әлемдік карлион федерациясы "тарихи карлиондар" деп жіктеуі мүмкін. [[File:Forty Nine Bell Carillon with B flat in Bass Piano Keyboard.svg|thumb|upright=1.7|Жоғарыдағы суреттегідей, фортепиано пернесінде көрсетілген бірдей диапазон (орталық До сары түспен белгіленген)]

A carillon's range is determined by the number of bells it has. The number of bells usually depends on funds available for the creation of the instrument: more money allows more bells to be cast, especially the larger, more costly ones. It is generally accepted that a carillon must have a minimum of 23 bells, or else it is called a chime. There is no standard pitch range for the carillon, so several subcategories are used to categorize them:

Carillons with 23 to 27 bells and 35 to 39 bells are classified as two octave and three octave carillons, respectively. Players of these instruments often use music written specifically for the limited ranges. A "concert" or "standard" carillon typically has 45 to 50 bells, or a range of about four octaves. Carillons with more than 50 bells are often referred to as "great" or "grand" carillons. Carillons of 15 to 22 bells which were built before 1940 may be classified as "historical carillons" by the World Carillon Federation. [[File:Forty Nine Bell Carillon with B flat in Bass Piano Keyboard. svg|thumb|upright=1.7|The same range as the above image represented on a piano keyboard (with Middle C marked in yellow)

Since a carillon is seldom played in concert with other instruments, its bourdon may be any pitch—whichever is advantageous for the location and funds available; to simplify the writing and playing of music, keyboards often have a C compass. As a result, many carillons are transposing instruments, especially those that are small, have many bells, or were constructed on limited funds. The transposition can be anywhere from down a perfect fourth to up an octave. In North America, an increasing number of new carillons have been installed in concert pitch as a result of the desire to establish the carillon as a full fledged concert instrument. Many carillons, according to a C compass, are missing the lowest C and E bells (equating to the second and fourth largest bells if they were included). The reason is often financial: by omitting these bells, the construction of a carillon can be reduced significantly, sometimes by 20 percent for large installations. Since the early 1900s, European installations will often reintroduce the E bell, and instead of adding the C bell, they will include a B bell (which is a major second below the C compass bell).

Карлион сирек басқа аспаптармен бірге концертте орындалғандықтан, оның бордоны кез келген дыбыс биіктігінде болуы мүмкін – орналасқан жері мен қол жетімді қаржыға тиімді болса, қандай болса сондай. Музыканы жазу және ойнауды жеңілдету үшін, пернетақталар көбінесе До диапазонымен жабдықталған. Нәтижесінде, көптеген карлиондар транспозициялық аспаптар болып табылады, әсіресе кішкентай, көп қоңыраулы немесе шектеулі қаржымен салынғандары. Транспозиция төменгі таза квартадан жоғары октаваға дейін болуы мүмкін. Солтүстік Америкада карлионды толыққанды концерттік аспап ретінде орнату ниетімен, жаңа карлиондардың саны концерттік дыбыс биіктігінде орнатылуда. Көптеген карлиондарда, До диапазоны бойынша, ең төменгі До және Ми қоңыраулары жоқ (егер олар қосылғанда, екінші және төртінші ең үлкен қоңырауларға тең болар еді). Бұл көбінесе қаржылық себептерге байланысты: осы қоңырауларды жою арқылы карлионның құрылысын айтарлықтай қысқартуға болады, кейде үлкен орнатулар үшін 20 пайызға дейін. 1900 жылдардың басынан бері еуропалық орнатулар көбінесе Ми қоңырағын қайта қосады және До қоңырағын қосудың орнына, До диапазонынан бір толық тон төмен болатын Си қоңырағын қосады.

Шығу тегі

Каррильон қоңыраулардың екі бұрынғы функциясынан пайда болды: хабар жіберу үшін қоңырау шалу және күннің уақытын көрсету үшін қоңырау шалу. Орта ғасырларда қоңырау шалушылар қоңыраудың айналмалы тілшелеріне арқандарды байлап, оларды тұрақтап, «қоңырау шалу» деп аталатын әдіспен дыбыс шығарды. Қоңырау шалу қоңырауды айналдырғанда көбірек бақылауға мүмкіндік берді, сондықтан оны құлағы жеткендерге хабар жіберу үшін қолданды. Мысалы, өрт немесе шабуыл қаупі туралы ескерту үшін қоңырау шалу жиі қолданылатын. Мерекелік шараларда қоңырау шалушы арқандарды біріктіріп, бірнеше қоңырауды ырғақты түрде соғып музыка ойнататын. 15 ғасырдың соңына қарай, қоңырау шалушылардың қоңыраулармен музыка ойнағаны туралы жазбалар бар. 1478 жылғы бір жылнамада Дюнкерктегі бір адамның қоңырау шалып ән салғанда «Құдайға құрмет көрсету үшін үлкен жаңалық жасағаны» айтылған. Тағы бір дерек бойынша, 1482 жылы Аальст қаласынан келген бір клоун Антверпенде арқан мен соққымен қоңырау шалып ойнаған, соңғы термин клавиатураның бар екендігін көрсетеді. сурет|альтернативті мәтін=Каррильон ойнап жатқан адамның суреті.|Каррильон ойнап жатқан адамның ең көне бейнесі, Анджело Рокканың «De Campanis Commentarius» (1612) еңбегінен алынған.

14 ғасырда, жаңадан дамыған механикалық сағаттар үшін жасалған эскапимент технологиясы Еуропаның сағат мұнараларында таралып, біртіндеп су сағатын ығыстырды. Алғашқы сағаттарда сағат тілі болмағандықтан, олар уақытты қазіргі сағатқа сәйкес қоңырауды бірнеше рет соғып хабарлаған. Кейіннен, осы сағаттарға ескерту сигналы қосылды, ол тыңдаушылардың назарын алдағы хабарламаға аудару үшін сағат соғар алдында берілетін. Бұл сигнал «forestrike» (воорслаг) деп аталады. Бастапқыда «forestrike» бір немесе екі қоңырауды соғудан тұратын, ал жүйелер біртіндеп күрделене түсті. 15 ғасырдың ортасына қарай, үштен жеті қоңыраудан тұратын «forestrike» қарапайым әуендерді ойната алатын болды. 1510 жылға дейін, осы екі функция Оуденаарде қалалық әкімшілігінде бір примитивті каррильонға біріктірілді. Тоғыз қоңыраудан тұратын жиынтық клавиатураға да, сағаттың «forestrike»-ына да қосылды. Қазіргі Бельгия, Нидерланды және Францияның Нидерландысы – каррильонды музыка жасау үшін пайдалану мүмкіндігіне ең қызығушылық танытқан елдер болды. Осы аймақта қоңырау құю Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда жоғары деңгейде дамыған.

Даму

Жаңа аспап 17 ғасырда Нидерландтағы қолайлы жағдайларда дамыды. Қоңырау құюшылар аймақтың теңіз арқылы порттар арқылы сауда жасауының нәтижесінде қаржылық және технологиялық қолдаудың артуын сезді. Сонымен қатар, Маргарет Австрия және Киелі Рим императоры Карл V-нің саяси жағдайы қалаларға салыстырмалы байлық пен билік әкелді. Көп ұзамай, каррильондар азаматтық мәртебенің сәнді символына айналды. Қалалар мен қалашықтар ең үлкен және сапалы аспаптарға ие болу үшін бәсекелестікке түсті. Бұл сұранысты Вагхевендер мен Ванден Гейндер сияқты қоңырау құюшылар отбасыларының табысты индустриясы қанағаттандырды. Олар 16-шы және 17-шы ғасырдың басында 50-ден астам каррильон жасады. 1600 жылға қарай, алғашқы каррильон аймақта кеңінен таралған құбылысқа айналды. thumb|alt=Терезелер арқылы көрінетін каррильон қоңыраулары бар мұнара.|Девентердегі Сент-Лебуин шіркеуінің мұнарасында Хемони каррильоны ілінген; ол 1647 жылы Зуфенде құйылған.

Қазіргі заманғы каррильонның маңызды дамуы 17 ғасырда болды, ол Питер және Франсуа Хемони мен Якоб ван Эйк арасындағы серіктестікті қамтыды. Хемони ағайындары нақты түрде қоңырауларды келістіру техникасымен танымал қоңырау құюшылар еді. Ван Эйк – Утрехттің көрнекті соқыр каррильоншысы, ол бірнеше голланд қалаларынан сағат қоңырауларын және каррильондарды күтуді тапсырды. Ол қоңыраулардың дыбысына ерекше қызығушылық танытты. 1633 жылы ол қоңыраудың бес негізгі обертонды анықтап, сипаттау қабілетін дамытты және қоңыраудың ішінара тондыларын қоңыраудың қалыңдығын реттеу арқылы бір-бірімен үйлесімді түрде келістіруге болатынын анықтады. 1644 жылы Хемони ағайындарына Зуфен қаласы үшін 19 қоңырау құю тапсырылды, Ван Эйк олардың кеңесшісі болды. Ван Эйктің кеңесімен қоңырауларды келістіру арқылы олар қазіргі заманғы анықтама бойынша алғашқы каррильонды жасады. Каррильоншы Джон Гоувенстің айтуынша, қоңыраулардың сапасы соншалықты әсерлі болғандықтан, Ван Эйк толық екі октава немесе 23 қоңырау құюды ұсынды. Осы диапазон каррильондар үшін стандартты ең төменгі диапазон болып саналады. Келесі 36 жыл ішінде Хемони ағайындары 51 каррильон жасады. Каррильон мәдениеті осы кезеңде және 18 ғасырдың соңына дейін өркендеді.

Құлдырау

Француз төңкерісі Төмен елдерге және карильонға зор әсер етті. Франция 1795 жылы Австрияның Нидерландысын, ал 1810 жылы Біріккен провинцияларды жаулап алып, қосып алды. Карильон иелері қарсылық көрсетті, мысалы, жаңа үкіметтерден өз аспаптарын «мәдени маңызы бар» деп жариялауды сұрады немесе қоңырауларды ажыратып, оларды жасырын жерлерге көмді. Осы кезеңде 110-ға жуық карильон болды. Олардың шамамен 50-сі соғыс, өрт және бөлшектеу салдарынан жойылды. Көпшілігі француз революциялық соғыстары үшін зеңбіректер жасауға қажетті металл алу үшін балқытылды. 1750 жыл мен 19 ғасырдың соңы аралығында карильонға деген қызығушылық күрт төмендеді. Көбінесе үй шаруашылықтарында қабат сағаттары мен қалта сағаттары пайда болды, бұл карильонның уақытты хабарлау монополиясын жойды. Музыкалық аспап ретінде карильон романтизм дәуірінде қалып қойды, онда көшпелі, әңгімелі сипаттағы музыка басым болды. Көптеген карильондар меантон темпераментімен күйленді, сондықтан олар жаңа музыкалық стильдердің хроматизміне сәйкес келмеді. Аспап үшін жаңа музыкалық шығармалар жазу іс жүзінде тоқтап қалды. Карильоншілердің біліктілігі де күрт төмендеді, сондықтан 1895 жылы Schott frères баспасы Маттиас Ванден Гейннің фортепианоға арналған 11 карильон прелюдиясын «біздің замандағы ешбір карильонші оларды карильонда ойнауды білмейді» деген сөздермен алғы сөзбен жариялады. Сонымен қатар, жаңа карильонға деген сұраныс азайғандықтан Хемони ағайындары әзірлеген күйлеу әдістері, бірақ Ван Эйктің негізгі теориясы ұмытылды. Кейінгі карильондар әдетте бұрынғыларынан нашар болды.

Жаңғыру

1890 жылдардың басында ағылшын қоңырау сазгері және канон Артур Симпсон қоңырауларды келіске келтіру туралы бірнеше мақала жариялады, онда ол қоңырау құюшылардың нашар келіске келтіру әдістеріне қанағаттанғанын және қолданыстағы мәселелерді шешу жолдарын ұсынғанын айтты. Джон Уильям Тейлор, Хемони ағайындылары мен Ванден Гейнстердің қоңырау келіске келтіру техникасын өзінің құю зауытында қайта жасай алмағандықтан, Симпсонмен жұмыс істей бастады. 1904 жылы олар бір ғасырдан астам уақыттан бергі алғашқы келісті қоңырауларды жасады. Бұл жаңалық каррилон құрылысын қайта жаңғыртуға бастама берді. Бельгияның Мехелен қаласында Жеф Денин каррилонды музыкалық аспап ретінде қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. 1887 жылы әкесі толық соқыр болғаннан кейін, Денин қаланың каррилоншысы болып тағайындалды және Санкт-Румбольд соборының мұнарасында каррилон ойнауға жауапты болды. Мансабының басынан бастап, Денин аспапты ойнауды жақсартуды жақтады. Ол собор каррилонына әкесі орнатқан беру кабельдерінің тұмсық тісті жүйесін одан әрі жетілдірді. Бұл орындаушыға динамикалық өзгерістерді, жылдам музыкалық бөлімдерді және тремололарды жақсырақ бақылауға мүмкіндік берді. Тремоло каррилонның романтикалық дәуірдегі шектеуіне – жеке ноталардың дыбысын ұзақ сақтау мүмкін еместігіне шешім ұсынды. Jef Denyn каррилонға әлемдік қызығушылық тудырған Бельгияның Мехелен қаласындағы Санкт-Румбольд соборының мұнарасы. Қалалық кеңестің ұсынысымен ол дүйсенбі күндері кешке тұрақты концерттер өткізді. 1892 жылдың 1 тамызында Денин тарихындағы алғашқы каррилон концертін ұйымдастырды. Осы сәттен бастап, аспап көңіл көтеру музыкасын ұсынуға арналған емес, концерттік аспап ретінде танылды.

Солтүстік Америкадағы қозғалысы

1922 және 1940 жылдар аралығында АҚШ және Канадада қоңырау құюшылар 43 каррилон орнатты. Континентке каррилонның көптеп келуі Райс жазған аса танымал кітаптары мен АҚШ-тағы үздіксіз білім беру жұмысына байланысты. Оның мәдени аспапты романтикалық бейнелеуі, бай демеушілерді өздерінің азаматтық және діни қоғамдары үшін каррилон сатып алуға ынталандырды. Прайс Канаданың Онтарио провинциясының Торонто қаласындағы Метрополитен Біріккен шіркеуінде каррилон ойнауға тағайындалды (Dominion Carillonneur қызметіне кіріспес бұрын); Мэри Мескита Дальмер АҚШ-тың Массачусетс штатының Глостер қаласындағы Good Voyage шіркеуінде ойнауға тағайындалды. Екеуі де өз елдеріндегі алғашқы кәсіби каррилоншылар болды. 1936 жылы Солтүстік Америка каррилоншылар гильдиясы Канаданың Онтарио провинциясының Оттава қаласындағы Парламент төбесінде құрылды. 1941 жылы Денин және 1945 жылы Райс қайтыс болғаннан кейін, Солтүстік Америка каррилоншылары жаңа ұйым арқылы білім беру және орындау саласындағы өздерінің құзыреттілігін арттыруға тырысты. 1950-1960 жылдары Канзас университетінде Солтүстік Американың ерекше каррилон музыкасы стилі қалыптасты. Университеттің каррилоншысы Рональд Барнстың басшылығымен ол әріптестерін каррилонға шығармалар жазуға шақырды және көптеген өзінің композицияларын жасады.

Халықаралық танылу

1970 жылдары әлемдік карильон ұйымының идеясы қалыптасты, ал кейіннен Бельгиялық карильон әлемдік федерациясы карильоншілер мен оған құмар адамдардың орталық ұйымы ретінде құрылды. Бұл 20 ғасыр бойы құрылған, бұрыннан бар ұлттық немесе аймақтық карильон қауымдастықтарының федерациясы. 1999 жылы ЮНЕСКО Бельгиядағы 32 қоңырау мұнарасын олардың сәулеттік әртүрлілігі мен маңыздылығын мойындау үшін Әлемдік мұра ретінде жариялады. 2005 жылы тізімге Франциядағы 23 мұнара, сондай-ақ Бельгиядағы Гемблукс мұнарасы қосылды. 2014 жылы ЮНЕСКО Бельгия карильон мәдениетін материалдық емес мәдени мұра ретінде мойындады, бұл «карильоншілердің және осы мәдени форманы бүгінгі жергілікті қоғамдар үшін маңызды ететін барлық адамдардың шығармашылығын мойындайды» деді. 2008 жылы карильон "Стикске қош келдіңіз" фильмінде көрсетілді, ол 2021 жылға дейін Франциядағы ең табысты француз фильмі болды. 2019 жылы Ирландияның Коб қаласындағы Сент-Колман соборының карильонында ойнау Ирландия үкіметі тарапынан елдің мәдени мұрасының маңызды бөлігі ретінде танылды.

Музыка

Карлион репертуары өз туысы – орган репертуарына қарағанда жаңа туындыларға айтарлықтай көңіл бөледі. 17-18 ғасырларда жазылған шамамен 15 карлион музыкасының жинағы белгілі. Құбырлы орган сияқты, карлионның алғашқы орындалыстары көбінесе импровизациядан тұрды. Ренессанс кезеңінің соңы мен барокко кезеңінің басында, клавиатуралық музыка нақты бір аспап үшін жазылмады, оның орнына кез келген клавиатуралық аспапта ойнату үшін жазылды. Осы себепті, карлион репертуарының алғашқы кезеңіндегі көп бөлігі клавесин, орган және фортепиано репертуарымен бірдей болды. 1746 жылға дейін сақталған «Де Грюйтердің» музыкалық кітабы осыған куә. Музыка карлионда орындау үшін ұйымдастырылған, жаңадан жазылмаған, сондықтан оны басқа клавиатуралық аспаптарда да ойнатуға болады. Барокко клавиатуралық музыкасы, әсіресе Бах, Корелли, Куперен, Гендель, Моцарт және Вивальдидің туындылары карлионға транскрипция жасауға өте ыңғайлы. thumb|left|alt=Клавиатураның үстінде жатқан карлион нотасы.|Карлион музыкасы бес сызықты нота тақтасына жазылады. Требль кілті қолмен, бас кілті аяқпен ойнауды білдіреді. Карлионға арналған ең ерте түпнұсқа композициялар, жай ғана клавиатуралық емес, Мэттиас Ванден Гейннің 11 прелюдиясы саналады. Оның туындыларының құрылымы, ол көп жылдар бойы карлионда нақты бір аспапқа жазылмаған музыка орындағанын және аспаптың ерекшелігіне сай музыка ойнағысы келгенін көрсетеді. Техникалық тұрғыдан қиын болғамен, оның прелюдиялары 1900 жылдардың басынан бері карлионшылар арасында стандартты репертуар болып табылады. Жеф Денин карлионда орындалуға тиіс музыка туралы көп мәлімдеме жасады және сол кездегі бірнеше композиторларды оған шығармалар жазуға көндірді. Олардың арасында оның шәкірттері – Стаф Нис, Леон Генри және Джеф Роттиерс, сондай-ақ Джеф ван Хуф сияқты басқа аспаптар үшін композиторлар бар еді. Карлион мектебі 1925 жылдан бастап карлион музыкасын жариялай бастады. Оқу орнында Денин виртуоздық өрнектер, тремоло және басқа да барокко мен романтикалық элементтерден тұратын «Мехелен стиліндегі» карлион музыкасының алғашқы жақтаушысы болды. Рональд Барнс 1950-1960 жылдары дамыған Солтүстік Америка стиліндегі карлион музыкасының жетекшісі болды. Барнс өзінің Канзас университетіндегі әріптестерін карлионға арналған шығармалар жазуға ынталандырды және көптеген өзінің туындыларын жасады. Барнстің күш-жігері Рой Хамлин Джонсонмен сәтті аяқталды, ол фортепиано профессоры болып жұмыс істеді және октатоникалық шкаласы бар карлионға ғана тән музыканың жаңа санаттарын енгізді. Джонсонның көптеген шығармалары шедеврлер ретінде танылған. Барнс 56 түпнұсқа композиция және жүздеген аранжировка жасап, репертуарды кеңейтті. 20 ғасырдың басқа да маңызды өкілдері – Альберт Геркен, Гэри К. Уайт, Йохан Франко, Джон Поздро және Жан В. Миллер. Жаңа американдық стиль Мехелен стиліне қарама-қарсы дамыды: карлионшының шеберлігін көрсететін, қызықты, тремоломен толтырылған орындалыштардың орнына, ол баяу бөлімдермен, аздап гармониялармен және тыңдаушының назарын қоңыраулардың табиғи дыбысына аударуға арналған импрессионистік тақырыптармен ерекшеленеді. Карлион музыкасы алғаш рет Солтүстік Америкада 1934 жылы жарық көрді. G. Schirmer, Inc. Curtis Institute of Music студенттері Самуэль Барбер, Джан Карло Менотти және Нино Ротаның композицияларын институттың қысқа мерзімді баспа сериясының бір бөлігі ретінде жариялады. Солтүстік Америкадағы Карлионшылар гильдиясы 1961 жылы Солтүстік Америкада карлион музыкасына арналған алғашқы арнайы баспахананы ашты. 1968 жылы АҚШ-тың Флорида штатындағы Уэльс көліндегі Бок Тауэр бағында Антон Брис карлион кітапханасы құрылды, онда карлион музыкасының және оған байланысты материалдардың үлкен жинағы сақталған. 2010 жылдардың соңында Мичиган университетінің профессоры Тиффани Нг карлион репертуарының әртүрлілігін талдады. Африкалық американдық музыка мен композиторларға арналған библиографияда Нг «африкалық американдық музыка карлион репертуарына енгенімен», көбінесе спиритуалдар түрінде, «карлионның аранжировкалары мен композицияларының ешқайсысы африкалық американдықтармен жасалмаған» деді. Эммет Льюиспен бірлескен әйелдерге, трансгендерлерге және бинарлық емес композиторларға арналған екінші библиографияда олар көптеген шығармалар осы топтармен жазылса да, олар көбінесе дәстүрлі құралдармен жарияланбайды және «жыныстық теңсіздік жүйелі болып қала береді және карлион концерттерінде кең таралған практика» екенін мәлімдеді.

The carillon repertoire skews heavily toward newer works in stark contrast to that of its relative the organ repertoire. Some 15 collections of carillon music written in the 17th and 18th centuries are known to exist. Like with the pipe organ, early carillon performances consisted mostly of improvisations. In the late Renaissance and early Baroque eras, keyboard music was not written for one instrument or another, but rather was written to be played on any keyboard instrument. For this reason, much of the carillon's repertoire in its early history was likely the same as that of the harpsichord, organ, and piano. One of the few surviving examples is the De Gruytters carillon book, dated 1746. The music is arranged for, rather than composed for, performance on the carillon and could easily be played on other keyboard instruments. Baroque keyboard music is well suited for carillon transcription, particularly the works of Bach, Corelli, Couperin, Handel, Mozart, and Vivaldi. thumb|left|alt=Carillon sheet music resting above a keyboard.|Carillon music is written on a grand staff. The treble clef signifies playing with hands and the bass clef playing with feet. The earliest known original compositions specifically for the carillon, and not simply any keyboard, are the 11 preludes of Matthias Vanden Gheyn. The structure of his works suggests he had been playing non specific keyboard music on the carillon for many years and that he wanted to play music that is idiomatic to the instrument. Technically challenging, his preludes have been the standard repertoire among carillonneurs since the early 1900s. Jef Denyn made many public statements about what music should be performed on the carillon, and he persuaded several composers of the time to write for it. Among those composers were his students, like Staf Nees [nl], Léon Henry, and Jef Rottiers [nl], and composers for other instruments, such as Jef van Hoof. The carillon school began publishing carillon music in 1925. Through his school, Denyn was the early proponent of the "Mechelen style" of carillon music, which consists of virtuosic flourishes, tremolos, and other Baroque and Romantic elements. Ronald Barnes was the leading figure behind the North American style of carillon music, which developed in the 1950s and 1960s. He encouraged his University of Kansas peers to compose for the carillon, and he produced many of his own compositions. Barnes' campaign was most successful with Roy Hamlin Johnson, a piano professor who introduced a whole category of music exclusively native to the carillon featuring the octatonic scale. Many of Johnson's works are acknowledged as masterpieces. Barnes produced 56 original compositions and hundreds of arrangements to expand the available repertoire. Other major 20th century contributors were Albert Gerken, Gary C. White, Johan Franco, John Pozdro, and Jean W. Miller. The new American style developed into the antithesis of the Mechelen style: instead of exciting, tremolo filled performances that demonstrate the showmanship of the carillonneur, it features slow passages, sparse harmonies and impressionist themes to draw the listener's attention to the natural sound of the bells. Carillon music was first published in North America in 1934. G. Schirmer, Inc. published the compositions of Curtis Institute of Music students Samuel Barber, Gian Carlo Menotti, and Nino Rota as part of the institute's short lived publishing series. The Guild of Carillonneurs in North America opened the first dedicated publishing house for carillon music in North America in 1961. In 1968, the Anton Brees Carillon Library was established at Bok Tower Gardens in Lake Wales, Florida, US; it contains large collections of carillon music and related materials. In the late 2010s, University of Michigan professor Tiffany Ng analyzed the diversity of the carillon repertoire. In a bibliography focusing on African American music and composers, Ng claims that "while African American music permeates the carillon repertoire," mostly in the form of spirituals, "almost none of the carillon arrangements and compositions are authored by African Americans." In a second bibliography with Emmet Lewis focusing on women, transgender, and non binary composers, they assert that while many works have been written by these groups, they are often not published through traditional means, and "gender inequality remains systemic and common practice in carillon concerts."

Өнер көрсетулер

Баспасөздің 9-шы прелюдиясын орындайтын күйші Матиас Ванден Гейн, Бельгияның Мехелен қаласындағы Санкт-Румбольд соборында. Каррилонмен өнер көрсетулер әдетте қосымша өнеркөрсетулер немесе концерттер деп жіктеледі. Каррилон қосымша өнеркөрсетулер – бұл апта бойы белгіленген кесте бойынша өтетін дәстүрлі өнеркөрсетулер. Олар тұрақты жоспарланған шараларды толықтыруы мүмкін немесе каррилоншыға ыңғайлы уақытта өтілуі мүмкін. Бұл әдіс аспаптың пайда болған сәтінен бері қалыптасқан дәстүр. Концерттер – бұл арнайы каррилон өнеркөрсетулері, әдетте бағдарламасы және тыңдаушылар отыратын орыны болады. Кейбір каррилоншылар өнеркөрсетуді тікелей эфирде көрсетеді, сонда көрермендер оларды пернетақтада көре алады. Алғашқы каррилон концерті 1 тамыз 1892 жылы Жэф Дениннің дүйсенбі кешкі концерттер сериясы аясында өтті. Халықтың дәстүрлі өнеркөрсетулерге деген қызығушылығының төмендеуі каррилоншыларды музыкалық ынтымақтастықтар мен тәжірибелерге түртуге алып келді, олар жиналып "Carillon Plus" деп аталады. Каррилоншылар дуэттері дуэт ойнау және аспап құрамы үшін жаңа музыка жасау мүмкіндігін зерттейді. Басқалары каррилонды оркестрлерде, топтарда және басқа да ансамбльдерде ойнауға тырысады. "Carillon Plus" өнеркөрсетулері жаңа емес, бірақ 20-ғасырдың ортасынан бері олар жан-жақты зерттелді.