Кіріспе

Эксперименталды тік ұшып көтерілу және қону (VTOL) реактивті ұшақ

Райан X-13 Vertijet (компания белгілемесі Model 69) – Райан Аэронавтикаль компаниясы жасаған және 1950 жылдары АҚШ-та сынақтан өткен, құйрығымен тік ұшып көтерілу және қону (VTOL) қабілетіне ие эксперименталды реактивті ұшақ. Жобаның басты мақсаты, таза реактивті қозғалтқышпен ұшақтың тік ұшып, ауада тұрақтап, көлденең бағытта ұшуға және тік қонуға қабілетті екенін көрсету болды.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Райан инженерлері Райан/АҚШ Әскери-теңіз күштерінің FR 1 Fireball ұшағының, отынның аз мөлшері кезінде 1-ге тең итеру күші мен салмағы арақатынасының тік ұшуға мүмкіндік беретінін тексерді. 1947 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Аэронавтика бюросы Райанға бастапқыда F3R белгісімен вертикальді ұшырылатын реактивті ұшақты әзірлеуді зерттеу жөніндегі келісімшарт берді. Бұл су асты кемелерінен ұшатын ұшақтардың мүмкіндігін бағалау бағдарламасының бір бөлігі болды. Райан 1947 жылдан 1950 жылға дейін қашықтан басқарылатын VTOL тігілген стендтік сынақтарын және 1951 жылы ұшатын стендтік сынақтарын жүргізді. 1953 жылы Райанға X 13 белгісін алған реактивті қозғалтқыштың күшімен жұмыс істейтін VTOL ұшағын әзірлеу жөніндегі Әуе күштерінің келісімшарты берілді. Ұшақ REAC 100 есептері негізінде жобаланды және екі прототип салынды. Ryan X 13 Vertijet ұзындығы 7 метр болды. Ол бір орындық пилот кабинасын, көлбеулі орындықты және Rolls-Royce Avon турбореактивті қозғалтқышын орналастыруға жеткілікті болды. Ұшақтың жоғары орнатылған дельта қанатының қанат ені 6 метрді құрады және жалпақ қақпақтармен жабылған. Ұшақтың мұрнының астында ілмек және тіркемеден қашықтықты өлшеуге арналған қысқа тіреу болды. Ілмек Vertijet ұшағын тік тіркемелі қондыру платформасына ілу үшін пайдаланылды. Ұшақ тік орналасқаннан кейін тіркеме көлденеңге түсіріліп, ұшақты жерге тасымалдау үшін қолданылды. Ұшу кезінде бағытты және кезенді басқару векторлық қозғалтқыш итеруімен қамтамасыз етілді. Қанат ұшындағы қақпақтардың сыртында орнатылған "пуфер" реактивтері (сондай-ақ "реактивтік басқару" деп те аталады) аударылуды басқарды. Бірінші прототип (#54 1619) уақытша қону шассисімен жабдықталды және 1955 жылдың 10 желтоқсанында алғашқы көлденең ұшуын жасады. Кейін ол биіктікте толық көлденеңнен тікке және кері ауысуды орындады. Бірінші прототиптің қону шассисі жерде тік күйде ұстап тұратын құйрыққа орнатылған конструкциямен ауыстырылды. Осы стендті пайдаланып, ілмек салу жаттығулары жүргізілді. Екінші прототип (#54 1620) 1957 жылдың 11 сәуірінде тік тіркемеден тік ұшып, көлденең ұшуға ауысты және кері қайта оралды. Содан кейін ол тік тіркемеге оралып, қону сымын іліп, жерге қонды. Ұшу сынақтарын екі сынақ ұшқышы жүргізді: Райанның бас сынақ ұшқышы Питер Ф. "Пит" Жирард және Райанның сынақ ұшқышы В. Л. "Лу" Эверетт. 1957 жылдың 28-29 шілдесінде X 13 Вашингтонда көрсетілді. Ол Потомак өзенін кесіп өтіп, Пентагонға қонды. Әуе күштері операциялық қажеттілік болмағандықтан Ryan X 13 Vertijet-ті дамытуды жалғастырмауды шешті.

Пайдалану тарихы

X 13 тік ұшып көтерілу, көлденең ұшуға өту және қону үшін тік ұшуға қайта оралу мақсатында жобаланды. X 13 ұшағының алғашқы прототипі уақытша үш дөңгелекті қону шассиімен жабдықталған. 1955 жылдың 10 желтоқсанында X 13 әуе динамикалық сипаттамаларын сынау үшін дәстүрлі түрде ұшырылды. Содан кейін Vertijet уақытша "құйрығымен отыру" құрылғысымен жабдықталды. 1956 жылдың 28 мамырында оның тұру қабілетін сынау үшін жерден тік ұшырылды. X 13 VertiJet өзінің толық циклды алғашқы ұшуын 1957 жылдың 11 сәуірінде Калифорния штатындағы Эдвардс әуе күштері базасында аяқтады, ол жылдамдытық трейлерінен тік көтеріліп, көлденеңге бұрылып, бірнеше минут бойы ұшты. Содан кейін X 13 тік ұшуға өтті және баяу трейлерге қонды.