Кіріспе

Бұрыштан жасалған дәмтатымдық, әсіресе Америкада көп таралған бұрыш соустары.

Ыстық соус – бұрыш пен басқа да ингредиенттерден жасалған дәмтатымдық, маусымдық қосымша немесе сальсаның бір түрі. Көптеген өндірістік ыстық соус түрлері бар.

Тарих

Адамдар мыңдаған жылдар бойы бұрыш пен басқа да ыстық дәмдеуіштерді пайдаланып келеді. АҚШ-та алғашқы саудаға шығарылған ыстық соустардың бірі 1807 жылы Массачусетс штатында пайда болды. Дегенмен, 1800-жылдардың басындағы брендтердің көпшілігі бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. Табаско соусы – АҚШ-тың ыстық соус өнеркәсібіндегі ең ерте танылатын бренд, ол 1868 жылы пайда болды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, ол АҚШ-та ең көп сатылатын 13-ші дәмдеуіш болды, ал одан бұрын 12-орында Frank's RedHot Sauce тұрды, ол бұқа қанаттарын жасау үшін алғаш рет қолданылған соус еді.

Құрамында бар заттар

Ыстық соустардың көптеген рецепттері бар, бірақ олардың жалғыз ортақ ингредиенті – біртекті бұрыш. Көптеген ыстық соустар бұрыш негізінде жасалады және тұз бен сірке суы қосылғандай қарапайым болуы мүмкін. Басқа соустар жемістер немесе көкөністердің бір түрін негізге алады, ал оларды ыстық ету үшін бұрыш қосылады. Өндірушілер қажетті дәмді алу үшін ингредиенттерді ыдыстарда сақтаудан бастап, оларды пюрелеуге және пісіруге дейін көптеген әртүрлі процестерді қолданады. Сковилл шкаласындағы бағаларына байланысты, Ghost бұрышы, Scotch bonnet немесе Habanero бұрышы сияқты өткір бұрыштар кейде ыстық соустар жасау үшін қолданылады. Сонымен қатар, қосымша қыздыру үшін таза капсаицин экстракты немесе горчица майы сияқты басқа ингредиенттерді де пайдалануға болады. Соустардың басқа да көп қолданылатын ингредиенттеріне сірке суы және дәмдеуіштер жатады. Сірке суы негізінен табиғи консервант ретінде қолданылады, бірақ хош иісті сірке суын дәмді өзгерту үшін де пайдалануға болады.

Белиз

Белиздің ыстық соустары көбінесе өте ащы болады және негізгі ингредиенттері ретінде габанеро бұрышы, морковь және пияз қолданылады. Мари Шарп – Стэнн Крик аңғарында шығарылатын танымал ыстық соус бренді.

Бермуд аралдары

Бермудалық шери бұрыш соусы испан шери шарабы мен ащы бұрыштардан жасалады. Аралдағы басты өндіруші – Оутербридж Пепперс.

Кариб теңізі

Кариб аймағындағы тағамдарда бұрыштан жасалған соустар кеңінен қолданылады. Олар бұрыш пен сірке суынан дайындалады, ал қосымша дәм үшін жемістер мен көкөністер қосылады. Ең көп қолданылатын бұрыштар – хабанеро және скотч бонет, соңғысы Ямайкада ең көп таралған. Екеуі де өте ащы бұрыштар, нәтижесінде күшті соустар шығады. Жылдар бойы әр арал өзінің ерекше рецепттерін жасады, ал үйде жасалған соустар әлі де кең таралған.

Тринидад

Тринидад Скорпион тұқымдары ең өткір және жемісті сорттардың бірі саналады және көбінесе АҚШ, Ұлыбритания және Австралияда өсіріліп, жаңа сорттар шығарылады.

Барбадос

Баджан бұрышынан жасалған соус, горчица және скотч бонет бұрышы негізіндегі ыстық соус.

Пуэрто-Рико

кішкентай пиквиндер ("құс бұрыштары") аннатто тұқымдарымен, кориандр жапырақтарымен, пиязбен, сарымсақпен және томаттармен. Пике соусы (айтылуы: /ˈpiːk/) – бұл ыстық бұрыштарды сірке суында қайнату арқылы жасалған пуэрто-риколық ащы соус. Ананас қосылған Дон Рикардоның түпнұсқа пике соусы – Пуэрто-Риконың дәстүрлі тағамы. Дон Рикардо Пуэрто-Риконың Утуадо (испанша айтылуы: [uˈtwaðo]) муниципалитетінде, Ла Кордильера Централь деп аталатын аралдың орталық таулы аймағында пайда болған.

Жамайка

Шотландтық капоттар Ямайкада ең көп қолданылатын бұрыштар. Пикапеппа соусы – ямайкалық соус.

Чили

Ең танымал соус – Диагитас бренді, таза қызыл (өте ащы) немесе сары (ащы) чили бұрышынан тек су мен тұз қосылып жасалған. Басқа ащы соустар пута мадре, качо де кабра, рокото, оро және кристал бұрыштарынан, түрлі ингредиенттермен араластырылып дайындалады. Жұмсақ ащы соустарға "кремді стильдегі" (мысалы, ахи крема) соустар, немесе көптеген жергілікті өндірушілерден шығатын, ащылығы мен сапасы әртүрлі пебре стиліндегі соустар жатады.

Панама

Панамалық дәстүрлі ыстық соус әдетте "Аджи Чомбо" және шотландтық бонет бұрыштарымен жасалады. "Пиканте Чомбо Д'Элидас" Панамада танымал бренд, оның үш негізгі соусы бар. Хабанеро және горчицадан жасалған сары соус ең ерекше. Олар сондай-ақ, сірке қышқылына көбірек тәуелді және горчицасыз қызыл және жасыл түрлерін де шығарады. Панамалық тағамдардың көпшілігі дәмдеуішсіз болғанымен, "D'Elidas" – нағыз панамалық ыстық соус, көбінесе тауықты қосылған күріш немесе сорпамен бірге беріледі.

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттарда коммерциялық түрде өндірілген чили соустары сапасына қарай әртүрлі санаттарға бөлінеді. Осы санаттарға АҚШ-тың А санаты (сондай-ақ, АҚШ-тың таңдаулысы деп те аталады), АҚШ-тың С санаты (сондай-ақ, АҚШ-тың стандарттысы деп те аталады) және талапқа сай келмейтін соустар жатады. Калифорния штатындағы Huy Fong Foods компаниясы шығаратын срирача соусының бір түрі заманауи кезеңде АҚШ-та күннен-күнге танымал болып келеді.

Жаңа Мексика

Жаңа Мексика чили соустары басқалардан сірке қышқылының жоқтығымен ерекшеленеді. Жаңа Мексиканың дәстүрлі тағамдарының көпшілігі қызыл немесе жасыл чили соусымен беріледі. Хатч, Чимайо, Альбукерке аймағы және Нью-Мексикодағы басқа да қалалар өзінің бұрыштарымен әйгілі. Соус көбінесе ет, жұмыртқа, көкөніс, нанға қосылады, ал кейбір тағамдар шын мәнінде, аз мөлшерде шошқа еті, сиыр еті немесе бұршақ қосылған чили соусынан тұрады. Жасыл чили: Бұл соус кез келген отта қуырылған жасыл бұрыштардан дайындалады, ең көп қолданылатындары – осы түрлері. Бұрыштардан қабығы сызылып, кішкентай тіліктерге кесіледі. Пияз майға немесе сары майға қуырылады, содан кейін қоюландырғыш (ру) дайындалады. Соустың негізгі құрамына қоюландырғыш, сорпа және бұрыштар қосылып, қалыңдатылады. Оның консистенциясы тұздыққа ұқсас және осы ретінде қолданылады. Сондай-ақ, ол салса ретінде де қолданылады. Қызыл чили: Май мен ұннан қоюландырғыш (ру) жасалады. Кептірілген, ұнтақталған қызыл бұрыштар қосылады. Су қосылып, соус қалыңдатылады.

Австралия

Австралияның көп бөлігінде әртүрлі ыстық соустардың қолжетімділігі салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. 2000 жылға дейін мейрамханаларда және супермаркеттерде сатылатын Табаско Кайен соусының флагмандық брендінен басқа көптеген таңдаулар болған жоқ. Басқа нұсқалардың ішінде қалың, орташа деңгейдегі және ащы Азиялық соустар да болды. Бірақ бүгінде ең танымал таңдаулар – Буффало және Срирача ыстық соустары. Сондай-ақ, Хабанеро және Тринидад Скорпион соустарының жергілікті өндірісте жасалған, өте сапалы нұсқалары да бар.

Ұлыбритания

Әлемдегі ең өткір екі бұрыш – Нага Випер және Инфинити чили Ұлыбританияда жасалған. Олар әлемдегі ең өткір табиғи бұрыш соустары (қосылған бұрыш экстрактысыз) деп саналады. Нага Випер мен Инфинити 2011 жылдың соңына дейін әлемдегі ең өткір екі бұрыш деп есептелді, бірақ Тринидад Моруга Скорпион Нага Виперді осы көрсеткіш бойынша басып озды.

Жылу

Ыстық соус жегенде сезілетін ыстық немесе күйдіретін сезім капсаицин мен оған ұқсас капсаициноидтардың әсерінен туындайды. Күйдіретін сезім – перифериялық нейрондардағы TRPV1 жылу және лигандқа сезімтал иондық каналдың капсаицинмен белсендірілуінен пайда болады. Әсер ету механизмі – бұл неврологиялық жүйемен химиялық өзара әрекеттесу. «Күйгендей» сезім нақты тітіркендіргішке сәйкес келмесе де, ыстық дәмдеуіштерді жиі және ұзақ пайдалану шеткі жылу сезімтал нейрондарға зиян келтіруі мүмкін. Осы механизм дәмдеуіштерді жиі қолданушылардың дәмдеуіштерге де, ыстыққа да азырақ сезімтал бола бастауын түсіндіруі мүмкін. Капсаицин қамтитын тағамдар, мысалы, ыстық соустар әр адамға әртүрлі әсер етеді. Асқазан-ішек проблемалары бар адамдарда «күйгендей» сезімнен гөрі нашар симптомдар пайда болуы мүмкін. Қабынулы ішек синдромы (ҚІС) бар адамдар ыстық соус ішкеннен кейін газ, диарея немесе асқазан ауыруына шалдығуы мүмкін. Ыстық соустардың субъективті сезілетін ыстығын Сковилл шкаласымен өлшеуге болады. Сковилл шкаласының көрсеткіші, капсаицинді сезімталдық жоғалғанша, қанша рет бірдей көлемдегі сумен сұйылту керектігін көрсетеді. Ғылыми тұрғыдан алғанда, ең ыстық соус – 16 миллион Сковилл бірлігіне ие, ол таза капсаицин. Осы деңгейдегі ыстыққа қол жеткізетіні айтылған соустың мысалы – Blair's Sauces and Snacks компаниясының Blair's 16 Million Reserve соусы. Салыстыру үшін, Tabasco соусы 2500 мен 5000 Сковилл бірлігі арасында бағаланады (жинап алынған партияға байланысты), ал коммерциялық түрде қол жетімді соустардың бірі – Cackalacky Classic Sauce Company's Spice Sauce соусы стандартты ыстық шкаласы бойынша 1000 Сковилл бірлігінен кем.

Бағалау

Соустың қыздыру деңгейін анықтаудың ең оңай жолы – ингредиенттер тізімін қарау. Соустардың қыздыруы қолданылатын перец түріне байланысты өзгереді, ал тізімде төменге қарай жылған сайын перец мөлшері азаяды. Кайеннен жасалған соустар, оның ішінде Луизиана стиліндегі соустардың көпшілігі, әдетте, халапеньодан қызықтырақты, бірақ басқа соустарға қарағанда жұмсақ. Чили де арбол – бұл жұқа және күшті мексикалық перец, оны құстың тұмсығы және егеуқұйрықтың құйрығы деп те атайды. Оның қыздыру индексі бұрын 15 000 мен 30 000 Scoville бірлігі арасында болған, бірақ қазір 100 000 бірлікке дейін жете алады. Тағам дайындауда Чили де арбол перецін Кайен перецімен алмастыруға болады. Хабанеро перецінен жасалған соустар ең қызықтырақтың табиғи соустары ретінде танымал болды, бірақ қазіргі кезде Бхут жолокия, Нага жолокия немесе Тринидад Скорпион Моруга сияқты түрлері тіпті бес немесе он есе қызықтырақты. Халапеньо. Бұл соустарға жасыл және қызыл халапеньо чилисі және чипотле (жетілген және түтінделген) кіреді. Жасыл халапеньо және чипотле әдетте ең жұмсақ соустар болып табылады. Қызыл халапеньо соусы әдетте қызықтырақты. Нага Бхут Жолокия – бұл перецке арбақ бауырсақ, арбақ перец, қызыл нага перец және арбақ чили деген де аттар бар. Пери-пери. Пери-пери переці Оңтүстік Африкада табиғи түрде өседі және ол Африка құс көзі, Пири-пири немесе Пили-пили деп те аталады, бұл елдің қай аймағында екендігіне байланысты. Перецтің ұзындығы бір-екі сантиметрге дейін жетеді. Кішкентай пакетке Сковилл шкаласында 175 000 бағамен күшті дәм қосылған, бірақ Пери-пери кішірек және мүлдем басқа дәмге ие. Оны көбінесе ыстық соуста, басқа дәмдеуіштермен және дәмдеуіштермен біріктіреді, өйткені оның өте жеңіл, жаңа цитрус-дәнді дәмдері басқа ингредиенттердің дәмдерімен жақсы үйлеседі. Скотч Боннет. Бұл перецтер Хабанерого сияқты қызықтырақты және Кариб теңізінде танымал. Жамайканың ыстық соустарында жиі кездеседі. Табаско перецінен жасалған соустар, әдетте, кайен перецінен жасалған соустарға қарағанда қызықтырақты. Табаскодан басқа, табаско перецінен бірнеше соустар да жасалады. Тринидад Моруга Скорпион. Гольф добындай үлкен перец жемістік дәмге ие. Нью-Мексико мемлекеттік университетінің Чили институтының мәліметінше, Тринидад Скорпион Моруга қоспасы Сковилл шкаласында 2 009 231 SHU-ға дейін жетеді. Каролина Рипер. Каролина Рипер – бұл өте қызықтырақты перец, ол бірден қыздыру деңгейін беретін пісірілген тәттілік ретінде сипатталған. Puckerbutt негізін қалаушы Эд Карри Оңтүстік Каролина штатының Рок-Хилл қаласында әзірлеген Каролина Рипер орташа есеппен 1,6 миллион SHU-дан астам және 2017 жылдың тамызында Гиннестің әлем рекордымен марапатталды. Капсаицин экстракты. Ең қызықтырақты соустар капсаицин экстрактынан жасалады. Бұл өте қызықтырақты перецтен жасалған қоспадан бастап, таза капсаицинге дейін. Бұл соустар өте қызықтырақты, сондықтан отты тағамдарға бейімделмегендер мұқият қарауы керек. Көптеген адамдар ыстыққа толы тамақты бір-екі тамшыдан артық жей алмайды. Бұл жаңа соустарды әдетте тек арнайы дүкендерде сатады және әдетте қымбат болады. Басқа ингредиенттер. Соустың қыздыру деңгейіне басқа ингредиенттер де әсер етеді. Ыстық сезімді арттыру үшін қыша майы мен васаби қосылуы мүмкін, бірақ әдетте, соуста көбірек ингредиенттер чилидің әсерін азайтады, нәтижесінде жұмсақ дәм болады. Көптеген соустарда қызанақ, морковка, пияз, сарымсақ немесе басқа көкөністер мен дәмдеуіштер бар. Сірке немесе лимон шырыны көптеген ыстық соустардың құрамына кіреді, өйткені олардың қышқылдықтары соусты тотығудан сақтайды, осылайша консервант ретінде әрекет етеді.

Емдеу жолдары

Капсаициноидтер - бұрыштардың "ащы" дәмін тудыратын химиялық заттар. Олар майда еритін болғандықтан, су күйген сезімді басуға көмектеспейді. Күйген сезімді жеңілдетудің ең тиімді жолы – сүт және йогурт сияқты сүт өнімдері. Сүт өнімдерінде казеин деп аталатын ақуыз болады, ол капсаицинмен байланысып, оның ауызды "жағып" алу қабілетін азайтады, ал сүт майы оны ерітіндіде ұстауға көмектеседі. Күріш те әсерін азайтуға пайдалы, әсіресе ыстық тағаммен бірге жегенде. Мұндай тағамдар көбінесе бұрыштарды қолдануда шеберлік танытқан халықтардың ас мәдениетіне кіреді. Тамақты шайнау арқылы ауыздың механикалық тітіркенуі де ауырсыну сезімін жартылай жасырады.