Кіріспе

"Labyrinthodontia" (грекше, "лабиринт тісті") – тетраподоморфтардың парафилетикалық тобы, палеозойдың соңғы және мезозойдың алғашқы кезеңдерінде (шамамен 390–150 миллион жыл бұрын) экожүйелердің маңызды құрамдас бөлігі болған, жойылған жыртқыш амфибиялардың бейресми тобы. Дәстүрлі түрде Amphibia класының кіші класы саналған, бірақ қазіргі классификациялық жүйелер лабиринтодонттардың басқа тетраподтардан өзгеше, ресми табиғи топ (клад) емес екенін көрсетеді. Олар эволюциялық дәреже (парафилетикалық топ) құрайды, лиссамфибиялар (қазіргі амфибиялар) және амниоттар (рептилиялар, сүтқоректілер және оларға жақын түрлер) сияқты қазіргі тетраподтардың ата-тегі болып табылады. "Лабиринтодонт" санатындағы омыртқалылар девон кезеңінде жұқа қанатты балықтардан пайда болған, алайда осы кезде балық пен амфибия арасындағы нақты шекараны анықтау қиын. "Лабиринтодонт" термині көбінесе ірі денелі, крокодилге ұқсас өмір салтымен болған, төрт аяқты жойылған тетраподтарды білдіреді. Атау тістердің дентин және эмальінің өрнекті қатпарлануын сипаттайды, себебі олардың қазба қалдықтарының көбінесе осы бөліктері ғана сақталады. Олар сондай-ақ, көптеген ұсақ, тығыз текстуралы бас сүйектерінен тұратын кең, берік бас сүйек қабырғасымен де ерекшеленеді. "Лабиринтодонттардың" омыртқалары әдетте күрделі, көп бөліктен тұрады және жіктеу схемаларында кіші топтарды анықтау үшін омыртқалар жиі қолданылады. Лабиринтодонттар монофилетикалық топ құрамайтындықтан, көптеген қазіргі зерттеушілер бұл терминді қолданудан бас тартты. Дегенмен, кейбіреулері олардың қарым-қатынастарын толық зерткенге дейін, кемінде бейресми түрде, жіктемелерінде осы топты пайдалануды жалғастыруда. Көптеген авторлар жай ғана "тетрапод" терминін қолдануды жөн көреді, ал басқалары бұрын қолданыстан шыққан "Stegocephalia" ("шатыр бас") терминін "Labyrinthodontia" немесе "Tetrapoda" терминдеріне кладистік балама ретінде қайта анықтады.

Лабиринттің белгілері

Лабиринтодонттар 200 миллион жылдан астам уақыт бойы гүлденді. Әсіресе ерте түрлері көптеген айырмашылықтарды көрсетті, бірақ олардың қазбаларын ерекшелендіретін және далада оңай тануға болатын бірнеше негізгі анатомиялық белгілер бар: тістердің дентин және эмалінің ішке қарай бүктелуін қамтитын, күшті бүлінген тіс беті. Оның көлденең қимасы классикалық лабиринтке (немесе жолға) ұқсайды, сондықтан топ осылай аталды. Мұрын, көз және жұп көздері үшін ғана тесіктері бар массивті бас сүйек шатыры, "анапсид" бауырымен жорғалаушылардың құрылысына ұқсас. Кейінгі, көбірек жорғалаушыларға ұқсас түрлерінен басқа, бас сүйекі жазық және, болжам бойынша, қалың дермалық қабықпен жабылып, күшті безендірілген, бұл топқа бұрынғы атаудың ("Стегоцефалия") себебі болды. Көптеген құрамдас бөліктерден тұратын күрделі омыртқалар: аралық орталық (алдыңғы, төменгі, конус тәрізді бөлік), екі плевроцентр (жоғарғы, артқы бөлік) және омыртқалық доға/омыртқа (жоғарғы өспе). Бөліктердің салыстырмалы дамуы мен пішіні әртүрлі.

Жалпы құрылымы

Лабиринтодонттар негізінен қосмекенділерге ұқсас дене құрылысымен еді. Олардың аяқтары қысқа, бастары көбінесе үлкен, ал құйрықтары орташа қысқадан ұзынға дейін болған. Көптеген топтар мен барлық ерте түрлері ірі жануарлар болды. Лабиринтодонттардың барлық топтарының алғашқы өкілдері, болжам бойынша, нағыз су жыртқыштары болған, ал әртүрлі топтарда қосмекенді, жартылай сулы және жартылай құрлықтық тіршілік ету тәсілдері дербес түрде пайда болған. Кейбір туыстар суға толығымен байланысты қалды немесе екінші реттік толық су жануарларына айналып, аяқтары қысқарып, бақа сияқты созылған денеге ие болды.

Бас сүйегі

Айстоподтар сияқты жыланнан басқа лабиринтодонттардың бас сүйектері зор болған. Кең басы мен қысқа мойны тыныс алу шектеулерінің салдары болуы мүмкін. Олардың жауырында кішкентай, өткір, конус пішіндес тістер қатарлас орналасқан, ал ауыздың жоғарғы жағында үлкен, қырлы тістер болған. Тістер толқындармен алмасып, жақтың алдынан артқа қарай жылжыған, сонда әр тіс жетеліп, арасындағылары жас болып өсетін. Барлық тістер лабиринтодонттық құрылымды болған. Бір ғана ерекшелік – кейбір дамыған шөп жейтін диадектоморфтардың кескіш тәрізді тістері. Бұл көптеген лабиринтодонттарды құрлықта жайлы да, шепті қылып жасаған.

Сенсорлық аппараттар

Көптеген лабиринтодонттардың көздері бас сүйегінің жоғарғы бөлігінде орналасқан, бұл жоғарыға қарай жақсы көруді қамтамасыз еткен, бірақ бүйірлік көру өте шешіклі болған. Париетал көзі анық байқалған, алайда оның нағыз бейне жасайтын орган болғандығы, әлде қазіргі туатара сияқты жарық пен қараңғылықты ғана анықтай алатындығы әлі даулы. Көптеген лабиринтодонттардың терісінде су ағыны мен қысымды сезуге арналған бүйірлік сызық мүшесі болған, бұл балықтар мен қазіргі амфибиялардың кейбіреулерінде де кездеседі. Бұл оларға лайлы, су өсімдіктеріне толы суларда аулау кезінде жемтің қозғалысын және басқа да су арқылы берілетін дыбыстарды сезуге көмектескен. Лабиринтодонттардың алғашқы топтарында өте үлкен стапес болған, ол негізінен ми қабығын бас сүйегінің жоғарғы бөлігіне бекіткен. Ертедегі құрлықта тіршілік еткен лабиринтодонттардың стапесі отик ойығын жабатын барабанға жалғанғандығы және олардың әуеде дыбысты есту қабілеті болғандығы күмәнді. Анурандар мен амниоттардың барабаны жеке дамыған сияқты, бұл лабиринтодонттардың көпшілігі, мүмкін, тіпті барлығы да ауадағы дыбысты сезе алмағандығын көрсетеді.

Тыныс алу

Алғашқы лабиринтодонттар жақсы дамыған ішкі жабырқақтармен қатар, ата-бабаларының жүзбе қаптарынан пайда болған алғашқы өкпелерге де ие болды.

Аң аулау және тамақтандыру

Өздерінің саркоптеригиялық ата-бабалары сияқты, лабиринтодонттар да ет жейтін жануарлар еді. Бірақ, олардың салыстырмалы түрде кең, жалпақ бас сүйектері және қысқа жақ бұлшық еттері ауыздарын кең ашуға мүмкіндік бермейтін. Көптеген лабиринтодонттар қазіргі амфибиялар сияқты, күтіп отырып аң аулау тактикасын қолданған болуы мүмкін. Қолға түсердей жақыннан жүзіп немесе келіп өткен жануарды ұстау үшін, жақ күшпен жабылып, таңдаулы тістер бақытсыз құрбанды тесіп жіберетін. Осылай тамақтану тәсілі тістерге түсетін күштің нәтижесінде, осы топқа тән лабиринтодонт эмалінің қалыптасуына себеп болған болуы мүмкін. Жұту процесі, қазіргі амфибияларда және крокодилдерде байқалатындай, басты кері бұру арқылы жүзеге асырылды. Бас сүйегінің тереңдеуі, жаққа жақсырақ бақылау және таңдаулы тістердің кішіреюі тек қана дамыған бауырымен жорғалаушылар сияқты түрлерде байқалады, бұл, мүмкін, тиімдірек тыныс алу эволюциясымен байланысты, осылайша оларға оңтайлы аң аулау стилін дамытуға мүмкіндік берді.

Лабиринт тістерінің топтары

Лабиринтодонтия ішіндегі топтардың жүйелі орналасуы өте тұрақсыз. Көптеген топтар анықталған, бірақ олардың филогенетикалық байланысы туралы бір пікірге келмейді. Көптеген маңызды топтар шағын, орташа деңгейде сүйектелген қаңқаға ие болған, ал карбонның басындағы ("Ромердің алшақтығы") қазба қалдықтарында осы топтардың көпшілігі пайда болған сияқты. Жағдайды одан да күрделендіретін нәрсе – амфибиялардың дернәсілдік-ересек өмірлік циклы, өмір бойы физиологиялық өзгерістерге ұшырауы филогенетикалық талдауды қиындатады. Лабиринтодонтия бірнеше ішкі топтардан (nested clades) тұратын болып көрінеді.

Ичтиостегалия

Ертедегі лабиринтодонттар девон кезеңінен белгілі, және олар ерте карбонның Ромер ағысының шегіне дейін созылуы мүмкін. Бұл лабиринтодонттар көбінесе Ichthyostegalia ретінде топтастырылады, бірақ бұл топ клад емес, эволюциялық деңгей болып табылады. Ичтиостегалиялықтар басым түрінде су ортасында тіршілік еткен, көптеген түрлері өмір бойы ішкі жабыршықтарының жұмыс істегендігін көрсетеді, және олар, басымдықпен, тек сирек ғана құрлыққа шыққан. Олардың көпсаусақты аяқтары тетраподтардың әдеттегі бес саусағынан көп саусақтары болған және қалақ тәрізді болды. Құйрықтарында балықтардағы қанат сәулелері сияқты нағыз сәулелер болған. Омыртқалары күрделі және нашар болған. Девонның соңында аяқтары мен омыртқалары күшейе түскен түрлер пайда болды, ал кейінгі топтарда ересектерде функционалды жабыршықтар болмады. Дегенмен, олардың барлығы басым түрінде су жануарлары болды, ал кейбіреулері өмірінің барлығын немесе көбірек бөлігін суда өткізді.

Жыртқыш тәрізді қосмекенділер

Ертедегі тармақтардың бірі – құрлықта тіршілік ететін, сутегі бауырымен ұқсас жорғалаушылар, оларды антракозаврлар немесе рептиломорфтар деп атайды. Тулерпетон бұл топтың ең ерте өкілі деп саналады, бұл бөлініс девон-карбон кезеңінен бұрын болған болуы мүмкін. Олардың бас сүйектері басқа лабиринтодонттармен салыстырғанда салыстырмалы түрде терең және тар болды. Көптеген түрлерінің алдыңғы және артқы аяқтарында бес саусақ болған. Ертедегі топтардың бірнешеуі тұзды немесе тіпті теңіз ортасынан белгілі, олар көбінесе сулы өмір салтына қайта оралды. Диадектоморфтарды есептемегенде, құрлықта тіршілік ететін түрлері карбонның басында пайда болған, орташа мөлшердегі жаратылыстар болды. Бұл топтың омыртқалары алғашқы жорғалаушылардың омыртқаларына ұқсас болды, кішкентай плевроцентрлермен, олар өсіп бірігіп, кейінірек омыртқалы жануарлардың нағыз орталық бөлігін құрады. Ең танымал туысы – Сеймурия. Ең дамыған топтың кейбір өкілдері, Diadectomorpha, шөппен қоректенетін және бірнеше метрге дейін өсетін, үлкен, бөшке тәрізді денелері бар еді. Диадектоморфтардың кіші туыстары карбонның соңғы кезеңінде алғашқы жорғалаушылардың пайда болуына себеп болды. Темноспондильдер әдетте үлкен басы және ауыр иық белдеулері, орташа ұзындықтағы құйрықтарымен еректелді. Лесотодан табылған қазба іздері үлкен түрлерінің денесін бүйірге бұрмаламай, сылғақ беттерде тек алдыңғы аяқтарымен сүйрегенін көрсетеді, бұл қазіргі саламандралардан мүлдем өзгеше. Темноспондильдің алдыңғы аяғында төрт, ал артқы аяғында бес саусақ болды, бұл қазіргі қосмекенділердегідей үлгіге ұқсас.

Лепоспондильдер

Белгісіз тегі бар шағын топ – Лепоспондильдер, негізінен Еуропа мен Солтүстік Американың карбон және ерте пермді кезеңдерінің қабаттарында кездесетін шағын түрлерді дамытты. Олар күрделі жүйеге ие болған басқа лабиринтодонттардан өзгеше, бір элементтен тұратын қарапайым шпул тәрізді омыртқаларымен ерекшеленеді. Кейбір микрозавр лепоспондильдері аласа денелі және қысқа құйрықты болған, бұл олардың құрлықта тіршілік етуге жақсы бейімделгенін көрсетеді. Ең жақсы танымал туыс – бумеранг пішіндес басы бар нектрид Diplocaulus. Лепоспондильдердің басқа лабиринтодонттармен салыстырғандағы орны нақты емес, кейде олар жеке кіші кластың бірі ретінде жіктеледі. Тістері лабиринтодонт емес, ал бұл топ классикалық түрде Лабиринтодонтиядан бөлек қарастырылады. Лепоспондильдердің филогенетикалық бірлік құрай ма, әлде басқа лабиринтодонттардың – әсіресе, бауырымен жорғалаушыларға ұқсас қосмекенділердің падаморфтық түрлері мен дернәсілдерін, тіпті өте кішкентай, примитивті амниоттардың, қаңқасы кішірейген түрлерін қамтитын, жиынтық таксон емес пе деген күмәнділік бар.

Саздық жыртқыш жануарлары

Девонның соңғы кезеңінде құрлық өсімдіктері тұщы су мекендерін тұрақтандырып, алғашқы ылғалды жерлер экожүйесінің дамуына мүмкіндік берді, жаңа мүмкіндіктер беретін азық-түлік тізбектері күрделенді. Алғашқы лабиринтодонттар толығымен суда өмір сүрген, жағалаудың жағасында немесе су өсімдіктерімен толтырылған арналарда аң аулаған. Олар балық аталарынан тамақ өңешінде ашылатын және өкпе ретінде жұмыс істей алатын жүзу қуысын мұра еткен (бұл қасиет өкпе балықтарында және кейбір сүйекті балықтарда сақталған), бұл оларға тоқтаулы суларда немесе шіріген өсімдіктердің оттегін азайтатын су жолдарында аң аулауға мүмкіндік берді. Акантостега сияқты ерте түрлердің омыртқалары мен аяқтары құрлықтағы өмірге мүлдем жарамсыз болған. Бұл балықтардың алғаш жерге енгені туралы бұрынғы пікірге қайшы келеді – қазіргі заманғы балшық секірушілері сияқты олжа іздеу үшін немесе олар өмір сүрген тоған құрғаған кезде су табу үшін. Тетраподтардың ерте қазбалары теңіз шөгінділерінде табылды, бұл олардың негізгі мекені теңіз және тұзды су аймақтары болғанын көрсетеді. Бұл туралы әлемнің түкпір-түкпірінен табылған ерте лабиринтодонттардың қалдықтары куәландырады, олардың жағалау сызықтары арқылы, тек тұщы су арқылы емес, тарағанын көрсетеді. Алғашқы лабиринтодонттар ірі немесе орташа ірі жануарлар болды және мүшелері қанатты сәулелер емес, саусақтармен аяқталғанына қарамастан, құрлықта елеулі қиындықтарға тап болды. Олардың қалқаншалары мен балық тәрізді бас сүйектері және қанатты сәулелері бар құйрықтары сақталған, ал ерте формаларды рипидистан балықтарынан клитрум/скапула комплексі бас сүйегінен бөлек, жануарлардың алдыңғы бөлігінің салмағын көтере алатын кеуде белбеуін қалыптастыру арқылы оңай ажыратуға болады. Ерте карбон кезеңінде Loxommatidae туысының кең таралуы байқалды, бұл жоғары топтардың ата-бабалары немесе жақын туыстары болуы мүмкін құпия топ, ол кілт тесігі тәрізді көз ашықтарымен сипатталады. Карбон кезеңінің ортасындағы Визиан дәуірінде лабиринтодонттар кем дегенде үш негізгі тармаққа бөлінді. Танымал топтар – темоноспондильдер, лепоспондильдер және бауырымен жорғалаушы тәрізді қосмекенділер, соңғылары амниоттардың туыстары мен ата-бабалары болды. Көптеген лабиринтодонттар сулы немесе жартылай сулы болып қала бергенімен, кейбір бауырымен жорғалаушылар қосмекенділер сияқты жер бетіндегі экологиялық нишаларды шағын немесе орташа өлшемді жыртқыштар ретінде зерттеуге бейімделді. Олар карбон кезеңінде жер бетіндегі бейімделуді дамытып, мықты омыртқалар мен жұқа аяқ-қолдарды, сондай-ақ бүйірінен орналастырылған көздері бар терең бас сүйегін дамытты. Олардың терісі су өткізбейтін, ықтимал, мүйізді эпидермиспен жабылған, кішкентай сүйекті түйіндермен қапталған, қазіргі кесектілерде кездесетіндерге ұқсас, шұңқырлар пайда болған. Көзбен қарағанда, бұл жануарлар ауыр, кескектерге ұқсайды, олардың қосмекенді табиғаты тек тырнақтарының болмауымен және судағы жұмыртқаларын шашуымен байқалады. Карбонның ортасы немесе соңында кіші формалар алғашқы жорғалаушыларға жол ашты. Карбонның соңғы кезеңінде жаңбырлы ормандардың құлдырауы жер бетінде өмір сүруге бейімделген жорғалаушыларға пайдасын тигізді, ал олардың көптеген қосмекенді туыстары қайта жандандыра алмады. Кейбір бауырымен жорғалаушылар жаңа маусымдық ортада өркендеді. Diadectidae рептиломорфтық туысы шөппен қоректенуші болып, сол кездегі ең ірі құрлық жануарларына айналды, олардың денесі барамель тәрізді, ауыр болды. Бауырымен жорғалаушыларға қарағанда, Темноспондильдер көбінесе өзендер мен батпақтардың тұрғындары болып қалды, олар балықпен және басқа лабиринтодонттармен қоректенді. Олар карбон дәуіріндегі жаңбырлы ормандардың құлдырауынан кейін үлкен әртараптандыруға ұшырады және олар да кейіннен карбон дәуірінің соңында және перм дәуірінің басында ең үлкен әртарапқа жетті, экваторлық Пангея мен палео-Тетис мұхитының айналасындағы континенттік терең емес алаңдардағы өзендер мен көмірлі ормандарда өркендеді. Балық жеуге бейімделген бірнеше топтар дамыды, кейбір топтарда крокодил тәрізді қылқаламдар мен жұқа мұрын бар, және олар ұқсас өмір салтына ие болды (Archegosauridae, Melosauridae, Cochleosauridae және Eryopidae, және Embolomeri рептилия тәрізді субтарты). Өмірде олар қазіргі заманғы монах балықтарына ұқсас аң аулаған, ал бірнеше топтар ересек күйіне жеткенде дернәсіл желбезектерін сақтап қалған, толығымен суда өмір сүрген. Metoposauridae шалшықтарда және лайлы батпақтарда аң аулауға бейімделді, олардың бас сүйегі ∩ тәрізді, олардың девон аталарына ұқсас. Эврамерикада Lepospondyli, тропикалық ормандардың төменгі қабаттарында және кішкентай көлдерде, қазіргі заманғы қосмекенділерге ұқсас экологиялық нишаларда өмір сүрген көптеген шағын, көбінесе сулы қосмекенділердің белгісіз филогенезі пайда болды. Перм кезеңінде ерекше Nectridea Эврамерикадан Гондваналандқа көшті.

Құлдырау

Перм дәуірінің ортасынан бастап климат құрғап, амфибиялардың өмірі қиынға түсті. Құрлықтағы рептиломорфтар жоғалып кетті, бірақ Эмболомери сияқты су крокодилдері триасс кезеңіне дейін гүлдеп өсті, содан кейін жойылып кетті. Триастың ортасында нағыз крокодилдердің пайда болуымен, тіпті осы Темноспондильдер де азайып кетті, бірақ кейбіреулері оңтүстік Гондванадағы крейд дәуірінің басына дейін, крокодилдерге тым суық болған аймақтарда сақталды.

Қазіргі қосмекенділердің пайда болуы

Қазіргі таңда барлық заманауи амфибиялар, яғни Лиссамфибиялар, лабиринт-донт тұқымдасынан шыққан деген жалпы келісім бар, бірақ осы тұста келісім аяқталады. Бірнеше кладистік зерттеулер де лепоспондильдік байланысты қолдайды, бірақ Лепоспондильді жақын туыстар ретінде, тіпті жорғалаушыларға ұқсас амфибиялардан туындаған деп санайды. Бұл позицияның бір мәселесі – Lepospondyli шын мәнінде монофилеттік пе деген сұрақ. Lissamphibia-ға темноспoндильдік жақындық туралы басқа жұмыстарда да айтылған. Темноспoндильдер отбасының ішіндегі Амфибамидтер лиссамфибиялардың ата-тегі болуы мүмкін. 2008 жылы сипатталған амфибамид Геробатрахус, темноспoндильдер мен анурандар (бақалар мен тобалар) және каудатандар (саламандрлар) арасындағы көпірлік форма деп ұсынылды. Онда кең бас сүйегі, қысқа құйрығы және кішкентай педицелленген тістері сияқты ануран және каудата ерекшеліктерінің қосындысы бар. Жағдайды күрделендіретіні – Лиссамфибияның өзі полифилеттік болуы мүмкін бе деген сұрақ. Бұл азшылық пікір болғанымен, тарих барысында бірнеше нұсқалар ұсынылды. Гуннар Сэве Сёдерберг пен Эрик Джарвик басқарған «Стокгольм мектебі» 20 ғасырдың көп бөлігінде амфибияның тұтастай алғанда бифилеттік екенін, мұрын капсуласы мен бас сүйегінің жүйкелерінің егжей-тегжейлі сипаттамаларына сүйене отырып дәлелдеді. Олардың пікірінше, лепоспондильдер бақалардың ата-тегі, ал саламандрлар мен цецилиялар поролепиформды балықтардан тәуелсіз дамыған. Роберт Л. Кэрролл құйрықты амфибиялардың (саламандрлар мен цецилиялар) лепоспондиль микрозаврлардан, ал бақалардың темноспoндильдерден шыққандығын болжады. Геробатрахустың кладистік талдауы саламандрлар мен бақалардың темноспoндильдік қордан, ал цецилиялардың жорғалаушыларға ұқсас амфибиялардың бауырлас тобынан пайда болғанын көрсетті, бұл Лиссамфибияны қалған тетрапод сыныптарына қатысты эволюциялық сатыға төмендетті.

Амниоттардың пайда болуы

Ерте карбон дәуіріндегі лабиринтодонттардан амниоттарға дейінгі қазба тізбегі 20 ғасырдың басынан бері дәстүрлі түрде жақсы зерттелген, негізінен амфибиялар мен рептилиялардың көбею деңгейі арасындағы шекараны анықтау мәселесі қалды. Каролл мен Лауриннің мыңжылдық ауысындағы жұмыстары осы өтуге қатысты мәселені нақтылауға үлкен үлес қосты. Ертедегі рептилияларға ұқсас амфибиялар көбінесе су ортасында тіршілік еткен, ал құрлыққа ең жақсы бейімделген топтар – Сеймуриаморфтар мен Диадектоморфтар болды. Сеймуриаморфтар шағын және орташа өлшемді, мықты аяқтары бар жануарлар еді. Олардың қазба қалдықтары кейде құрғақ ортада табылады, бұл олардың терісінің су өткізбейтін, мүйізді эпидермалық қабығы немесе тіпті Дискозавриксте байқалатындай қабыршақтары болғанын көрсетеді. Олардың қаңқалары ертедегі рептилиялардың қаңқаларына өте ұқсас, бірақ сеймуриаморфтардың шабақтарының табылуы олардың амфибиялық көбею қабілетін сақтап қалғанын көрсетеді. Жаңа қазбаларды талдау және филогенетикалық ағаштарды кеңейту, бірақ, филогенез дәстүрлі түрде ойлағандай толыққанды түсінілмегенін көрсетеді. Амниот жұмыртқасы, міндетті түрде, балықтар мен қазіргі заманғы амфибияларда кездесетін анамиоттық құрылымнан дамыған болуы керек. Соленодонсавр және Казинерия.

Сыныптастыру тарихы

Лабиринтодонт термині тіс құрылысына қатысты Герман Бурмейстермен енгізілген. Лабиринтодонтия терминін алғаш рет 1860 жылы Ричард Оуэн жүйелі термин ретінде қолданды, ал келесі жылы оны Амфибия класына жатқызды. 1920 жылы Уотсон оны Амфибия класындағы орден ретінде, ал 1947 жылы Ромер – суперорден ретінде қарастырды. Американдық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп 1868 жылы «Stegocephalia» деген баламалы атауды жасады, ол грек тілінен «қабатталған бас» деп аударылады және анапсид бас сүйегіне, сондай-ақ кейбір ірі формалардағы дермалық қауырсынның көп мөлшеріне сілтеме жасайды. Бұл термин 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы әдебиетте кеңінен қолданылды. Ең алғашқы табылдыларды жіктеу әрекеттері көбінесе сақталған жалғыз бөлігі – бас сүйегінің төбесіне негізделді. Лабиринтодонттардың бас пішінінің жиі конвергентті эволюциясы формалық таксондардың пайда болуына әкелді. Бұл жерде ұсынылған жіктеу Уотсонның 1920 жылғы жұмысына негізделген, және кейінгі авторлар оны шағын өзгерістермен қолданды: Колберт 1969, Дейли 1973, Кэрролл 1988 және Хилдебранд & Гослоу 2001. Мұнда келтірілген жіктеу Ромер мен Парсонның 1985 жылғы еңбегінен алынған. Осылайша, ол кейбір заманауи ғалымдар үшін ыңғайлы бейресми термин ретінде қолданылуда. Сызықтар авторлар арасындағы жиі кездесетін әртүрлі байланыстарды көрсетеді. Жоғарыда аталған үш орденнің сипаттамалары мен негізгі эволюциялық тенденцияларының жақсы шолуы (диаграммамен) Колберттың 1969 жылғы еңбегінде 102–103 беттерде келтірілген, бірақ Кент пен Миллердің (1997) жұмысына да қараңыз.