Кіріспе

Токсикологияны тергеулерде қолдану. Соттық токсикология – токсикология принциптерін талдамалық химия, фармакология және клиникалық химия сияқты салалардағы біліммен үйлестіретін көп салалы ғылым. Ол медициналық немесе құқықтық тергеулерде өлім, улану және есірткі қолданылуын анықтауға көмектеседі. Соттық токсикологияның басты назары токсикологиялық зерттеудің құқықтық салдарына немесе қолданылатын әдістемелерге емес, нәтижелерді алуға және оларды дұрыс интерпретациялауға бағытталған. Токсикологиялық талдаулар алуан түрлі үлгілерді қамтуы мүмкін. Тергеу барысында сот токсикологы тергеудің контекстін, әсіресе тіркелген физикалық белгілерді және қылмыс орнынан жиналған іздерді ескеруі керек. Мысалы, таблеткалар, ұнтақтар, іздер, және қолжетімді химиялық заттар іздеуді тарылта алады. Осы контексттік ақпарат пен зерттелетін үлгілермен қаруланған сот токсикологы нақты уытты заттарды анықтауға, олардың концентрациясын өлшеуге және олардың адамға тигізетін ықтимал әсерін бағалауға міндетті. АҚШ-та соттық токсикология үш негізгі саладан тұрады: өлімнен кейінгі токсикология, адамның қабілетіне әсер ететін токсикология және соттық есірткі сынағы (FDT). Өлімнен кейінгі токсикология аутопсия кезінде алынған биологиялық үлгілерді талдау арқылы дәрі-дәрмектердің, алкогольдің және улардың әсерін анықтауды қамтиды. Қан, зәр, асқазанның ішкі жағы, ауыз сұйықтығы, шаш және тіндер сияқты көптеген биологиялық үлгілер талдаудан өтуі мүмкін. Сот токсикологтары патологтармен, сот-медициналық сарапшылармен және коронерлермен бірлесіп өлімнің себебін және жағдайын анықтайды. Адамның қабілетіне әсер ететін токсикология денедегі дәрі-дәрмектер мен олардың әсері арасындағы доза-әсер байланысын зерттейді. Бұл сала алкоголь немесе есірткінің әсерімен көлік құралын басқару сияқты жағдайларға қатысты заңдарды жасау және іске асыруда маңызды рөл атқарады. Соңғысы, соттық есірткі сынағы (FDT) жұмыс орнында, спортта допингке қарсы күрес, есірткіге байланысты бақылау және жаңа жұмысқа орналасушыларды тексеру сияқты жағдайларда есірткі қолданылуын анықтауға қатысты. Сонымен қатар, зат денеде тарағанда сұйытылуы мүмкін. Реттелетін дәрі-дәрмектің дозасы грамм немесе миллиграммнан тұратын болса, зерттелетін жеке үлгіде тек микрограмм немесе нанограмм болуы мүмкін.

Алкоголь

Алкоголь асқазан мен жұқа ішек қабырғалары арқылы қанға өтіп, орталық нерв жүйесіне еніп, кейін қан айналымы арқылы ми-қан тосқауылдан өтеді. Сіңірілген алкоголь рефлекстерді баяулатуға, нерв импульстарын бұзуға, бұлшықет жауаптарын ұзартуға және организмдегі басқа да физиологиялық функцияларға әсер етуі мүмкін.

Марихуана

Марихуана алкоголь сияқты қанға сіңіп, қан-ми тосқауылынан өтеді. Ерекшелігі, марихуанадан бөлінетін ТГК (THC) CB1 каннабиноид рецепторларымен байланысып, түрлі әсерлерге алып келеді. Бұл әсерлердің ішінде көңіл-күйдің өзгеруі, уақыттың қабылдалуының өзгеруі және сезімталдықтың күшеюі бар.

Зәр

Зәр сынамасы несеп қуығынан алынады және ерікті түрде де, қайтыс болғаннан кейін де алуға болады. Қан үлгілерімен салыстырғанда, зәрде ВИЧ немесе В гепатиті сияқты вирустық инфекцияларға шағу ықтималдығы төмен. Көптеген дәрілердің зәрдегі концентрациясы қанға қарағанда жоғары болады және оларды анықтау ұзаққа созылады. Зәр сынамасын алу – инвазивті емес процедура, және оған мамандардың көмегі қажет емес. Зәр көбінесе сапалық талдау үшін қолданылса да, ол есірткілік мас күйдің белгілерін көрсетпейді, себебі зәрдегі дәрілердің болуы тек оған бұрын қабылданғанын білдіреді. Зәрде есірткіні анықтау мерзімі әртүрлі: мысалы, алкогольді 7-12 сағат, кокаин метаболитін 2-4 күн, ал морфин – 48-74 сағат бойы анықтауға болады. Марихуананы қолдану жиілігі мен қарқындылығына байланысты, бір рет қолданғаннан кейін 3 күн, орташа қолдануда (аптасына төрт рет) 5-7 күн, күнделікті қолдануда 10-15 күн, ал ұзақ мерзімді және көп мөлшерде қолданғанда 30 күннен кем уақыт ішінде анықтауға болады.

Қан

Шамамен 0,3 кг қан үлгісі көбінесе кездесетін уытты заттарды анықтауға және растауға жеткілікті. Қан үлгісі токсикологқа заттың организмге тигізген әсерін алу кезіндегі жағдайын көрсетеді; осы себепті, мас күйде көлік жүргізу фактілерінде қандағы алкогольдің мөлшерін өлшеу үшін осы үлгі таңдалады.

Шаш

Шаш орташа және ұзақ мерзімді немесе жоғары дозадағы заттарды қолдануды анықтауға мүмкіндік береді. Қан ағынындағы химиялық заттар өсіп келе жатқан шашқа өтуі және түбіртегінде сақталуы мүмкін, бұл зат қолданылған шақтың шамамен уақытын көрсетеді. Бас шашы айына шамамен 1-1,5 см өседі, сондықтан түбіртегінің әртүрлі бөлімдерінен алынған қималар зат қашан қолданылғанын бағалауға көмектеседі. Шаштағы заттарды тексеру әрқашан стандартты емес. Шаш қанша қараңғы және жуан болса, шашта қанша көп зат табылады. Егер екі адам бірдей мөлшерде зат қолданса, қараңғы және жуан шашы бар адамның шашында ақ шашы бар адамға қарағанда көбірек зат болады. Бұл шаш үлгілерін пайдаланып тексеруде нәсілдік дискриминацияға мүмкіндік тудырады. Шаш үлгілері ферментке байланысты иммуносорбенттік талдау (ELISA) арқылы талданады. ELISA-да антиген қатты бетке бекітіліп, содан кейін ферментке байланысты антиденемен кешендесуі керек.

Сүйек майы

Сүйек миы тестілеу үшін қолданылуы мүмкін, бірақ бұл сүйектің сапасы мен қолжетімділігіне байланысты. Қазірге дейін, тестілеу үшін белгілі бір сүйектердің басқаларынан жақсы екенін көрсететін дәлел жоқ. Ірі сүйектерден сүйек миын алу кішкентай сүйектерге қарағанда оңайырақ. Сот-медициналық токсикологтар көбінесе сүйек миын қандай улар қолданылғанын анықтау үшін пайдаланады, олар кокаин немесе этанол сияқты заттарды қамтуы мүмкін. Этанол әлемдегі ең көп қолданылатын психоактивтік заттардың бірі болып табылады, алкогольді тұтыну мен оның зиянды әдетке айналуы өлімнің негізгі себептерінің бірі. Өзіне-өзі қол жұмсау, көлік апаттары және түрлі қылмыстар көбінесе ауыр мас күйде жасалады. Этанолды анықтау процесі сот-медициналық токсикологтарға өлімнен кейін сүйек миындағы этанол деңгейін және оның ыдырау жылдамдығын анықтауға мүмкіндік береді, бұл деректер өлім уақытын анықтауға көмектеседі.

Басқа

Басқа дене сұйықтықтары мен мүшелерінен де үлгілер алу мүмкін, әсіресе, қаза болған кезде алынған үлгілерден. Көбінесе аутопсия кезінде алынатын үлгі – қайтыс болған адамның асқазан ішіндегісі, ол өлімге дейін жұтылған қорытылмаған таблеткаларды немесе сұйықтықтарды анықтауға көмектеседі. Көп ыдыраған денелерде дәстүрлі үлгілер қол жетімді болмауы мүмкін. Ондай жағдайда, көздің шыны тәрізді денесі пайдаланылуы мүмкін, себебі көздің талшықты қабаты мен бас сүйегінің көз ұясы үлгіні зақымданудан және бұрмалаудан қорғайды. Токсикологиялық зерттеулер үшін жиі қолданылатын басқа мүшелер – ми, бауыр және көкбауыр. Көбінесе, уларды мынадай санаттарға бөлетін жіктеу жүйесі қолданылады: коррозиялық заттар, газдар және ұшқыш заттар, металл улары, ұшпайтын органикалық заттар және басқа да түрлі заттар.

Сұйық хроматография-массалық спектрометрия

Сұйық хроматографиялық массалық спектрометрия (LC MS) полярлы және аз ұшпалы заттарды талдау қабілетіне ие. Бұл талдау заттары үшін GC MS-де қажет болатын дериватизация талап етілмейді, бұл сынама дайындауды жеңілдетеді. Иммуноталдау скринингіне қарағанда, әдетте қосымша әдіспен растауды қажет ететін LC MS, жоғары таңдаулылық және сезімталдық ұсынады. Бұл синтетикалық катинондар мен каннабиноидтарды иммуноталдау арқылы скринингте тіркелген жалған теріс нәтижелер мүмкіндігін азайтады. LC MS-тің басқа талдау техникаларымен, мысалы GC MS-пен салыстырғандағы кемшілігі – құрал-жабдықтың жоғары құны. Дегенмен, LC MS-тегі соңғы жетістіктер жоғары ажыратымдылық пен сезімталдыққа алып келді, бұл сот-медициналық талдау заттарын анықтау үшін спектрлерді бағалауға көмектеседі.

Металдарды анықтау

Металл бар деген күдік туған қосылыстар дәстүрлі түрде химиялық немесе термиялық тотығу арқылы органикалық матрицаны жою арқылы талданады. Бұл металлдың минералдық қалдықта анықталып, мөлшерленуіне мүмкіндік береді, оны Рейнш сынағы, эмиссиялық спектроскопия немесе рентгендік дифракция сияқты әдістермен анықтауға болады. Алайда, бұл металдардың болуын анықтағанымен, бастапқы қосылысты жояды, демек, не жұтылғанын анықтауға жасалған тыраштандыруға кедергі келтіреді. Әртүрлі металл қосылыстарының уытты әсерлері айқын түрде әртүрлі болуы мүмкін.