Кіріспе

Математиканың саласы

Математикада дифференциалдық топология — тегіс көптүрліліктердің топологиялық және тегіс қасиеттерін зерттейтін сала. Осы тұрғыдан алғанда, дифференциалдық топология тығыз байланысты дифференциалдық геометриядан ерекшеленеді, ол тегіс көптүрліліктердің геометриялық қасиеттерімен, соның ішінде өлшем, қашықтық және нақты пішін ұғымдарымен айналысады. Қарама-қарсылығы, дифференциалдық топология көбірек жалпы қасиеттермен, мысалы, көптүрліліктің тесіктерінің саны, оның гомотопия типі немесе оның диффеоморфизм тобының құрылымымен айналысады. Осы қасиеттердің көптегені алгебралық түрде сипатталатындықтан, дифференциалдық топология алгебралық топологиямен тығыз байланысты. Дифференциалдық топологияның басты мақсаты — диффеоморфизмге дейін барлық тегіс көптүрліліктерді жіктеу. Өлшем диффеоморфизмге дейінгі тегіс көптүрліліктердің инварианты болғандықтан, бұл жіктеу әдетте әрбір өлшемдегі (байланысты) көптүрліліктерді жеке жіктеу арқылы жүзеге асырылады: 1-өлшемде диффеоморфизмге дейін жалғыз тегіс көптүрлілік — шеңбер, нақты сандар түзуі және шекараға рұқсат етілген жағдайда, жартылай жабық және толық жабық аралықтар. 2-өлшемде әрбір жабық бет оның туысына, тесіктер санына (немесе эквивалентті түрде Эйлер сипаттамасына) және бағытталған немесе бағытталмаған болуына қарай диффеоморфизмге дейін жіктеледі. Бұл жабық беттердің белгілі жіктелуі. Екінші өлшемдегі компакт емес беттерді жіктеу қиынға соғады, себебі Якобтың баспалдағы сияқты экзотикалық кеңістіктер бар. 3-өлшемде Уильям Терстонның Григорий Перельман дәлелдеген геометриялық гипотезасы компактты үш көптүрліліктердің ішінара жіктелуін береді. Бұл теоремаға Пуанкаре гипотезасы кіреді, ол кез келген жабық, жай ғана байланысқан үш көптүрлілік 3 сфераға гомеоморфты (және іс жүзінде диффеоморфты) дейді. 4-өлшемнен бастап жіктеу екі себепке байланысты әлдеқайда қиынға соғады. Біріншіден, әрбір шекті ұсынылған топ кейбір 4 көптүрліліктің негізгі тобы ретінде пайда болады, ал негізгі топ диффеоморфизм инварианты болғандықтан, бұл 4 көптүрлілікті жіктеуді кем дегенде шекті ұсынылған топтарды жіктеу сияқты қиын етеді. Топтар үшін сөз мәселесі, тоқтату мәселесіне тең болғандықтан, мұндай топтарды жіктеу мүмкін емес, сондықтан толық топологиялық жіктеу мүмкін емес. Екіншіден, төртінші өлшемнен бастап гомеоморфты, бірақ ерекше, диффеоморфты емес тегіс құрылымдары бар тегіс көптүрліліктер болуы мүмкін. Бұл тіпті көптеген экзотикалық құрылымдарды қабылдайтын Евклид кеңістігі үшін де дұрыс. Бұл 4-ші және одан жоғары өлшемдегі дифференциалдық топологияны зерттеуде топологиялық көптүрліліктердің стандартты үздіксіз топологиясының шегінен тыс құралдарды пайдалану қажеттігін білдіреді. Дифференциалдық топологиядағы басты ашық мәселелердің бірі — төрт өлшемді тегіс Пуанкаре гипотезасы, ол 4 сфераға гомеоморфты әрбір тегіс 4 көптүрліліктің сонымен қатар оған диффеоморфты екенін сұрайды. Яғни, 4 сфера тек бір ғана тегіс құрылымды қабылдай ма? Бұл гипотеза жоғарыда көрсетілген жіктеу нәтижелеріне сәйкес 1, 2 және 3 өлшемдерде дұрыс, бірақ Милнор сфераларының арқасында 7 өлшемде жалған екені белгілі. Тегіс көптүрліліктердің дифференциалдық топологиясын зерттеудегі маңызды құралдарға осындай көптүрліліктердің тегіс топологиялық инварианттарын құру, мысалы, де Рам когомологиясы немесе қиылысу формасы, сондай-ақ тегістеуге болатын топологиялық құрылымдар, мысалы, тегіс хирургия теориясы немесе кобордизмдер құрылысы кіреді. Морзе теориясы — көптүрліліктің тегіс құрылымы қол жетімді құралдар жиынтығына қалай кіретінін көрсете отырып, көптүрліліктің дифференциалдық функцияларының сындық нүктелерін қарастыру арқылы көптүрлілікті зерттейтін маңызды құрал. Көбінесе геометриялық немесе аналитикалық әдістерді көбірек қолдануға болады, тегіс көптүрлілікті Риман метрикасымен жабдықтауға немесе оның үстінде дифференциалдық теңдеуді зерттеуге болады. Нәтижесінде алынған ақпараттың қосымша құрылымды таңдауға сезімтал еместігін қамтамасыз ету үшін сақтану керек, сондықтан ол түпкілікті тегіс көптүрліліктің топологиялық қасиеттерін ғана шынайы түрде көрсетеді. Мысалы, Ходж теоремасы де Рам когомологиясының геометриялық және аналитикалық интерпретациясын береді, ал Саймон Дональдсон гаудж теориясын жай байланысқан 4 көптүрліліктің қиылысу формасы туралы фактілерді дәлелдеу үшін қолданды. Кейбір жағдайларда қазіргі физикадан алынған әдістер пайда болуы мүмкін, мысалы, топологиялық кванттық өріс теориясы, оны тегіс кеңістіктердің топологиялық инварианттарын есептеу үшін қолдануға болады. Дифференциалдық топологиядағы белгілі теоремаларға Уитни ендіру теоремасы, шашты шар теоремасы, Хопф теоремасы, Пуанкаре-Хопф теоремасы, Дональдсон теоремасы және Пуанкаре гипотезасы жатады.

Сипаттама

Дифференциалдық топологияда тек тегіс құрылымды анықтауға болатын қасиеттер мен құрылымдар қарастырылады. Тегіс көптіктер, қосымша геометриялық құрылымдары бар көптіктерге қарағанда "жұмсақ", олар дифференциалдық топологиядағы белгілі бір эквиваленттер мен деформацияларға кедергі жасай алады. Мысалы, көлем және Риман қисықтығы – бір тегіс көптіктерде әртүрлі геометриялық құрылымдарды ажырата алатын инварианттар. Яғни, кейбір көптіктерді тегіс "жазылуы" мүмкін, бірақ бұл кеңістікті бұрмалауды және қисықтыққа немесе көлемге әсер етуді қажет етеді. Екінші жағынан, тегіс көптіктер топологиялық көптіктерге қарағанда берік. Джон Милнор кейбір сфералардың бірнеше тегіс құрылымы бар екенін ашты. Мишель Керваир мүлдем тегіс құрылымы жоқ топологиялық көптіктерді көрсетті. Тегіс көптік теориясының кейбір құралымдарын, мысалы, жанама бундельдің болуын, топологиялық жағдайда көп еңбекпен жасауға болады, ал кейбіреулерін жасау мүмкін емес. Дифференциалдық топологияның негізгі тақырыптарының бірі – көптіктер арасындағы, атап айтқанда, енулер мен шығулар, сондай-ақ, көлденеңдік арқылы субкөптіктердің қиылысуларын зерттеу. Жалпы алғанда, диффеоморфизмдер арқылы сақталатын тегіс көптіктердің қасиеттері мен инварианттары қызығушылық тудырады, диффеоморфизмдер – тегіс бейнелеудің тағы бір ерекше түрі. Морс теориясы – дифференциалдық топологияның тағы бір саласы, онда функцияның Якобиандық рангінің өзгеруінен көптік туралы топологиялық ақпарат шығарылады. Дифференциалдық топология тақырыптарының тізімін келесі сілтемеден қараңыз: Дифференциалдық геометрия тақырыптарының тізімі.