Топырақ жеу: себептері мен салдары

Кіріспе

Топырақ немесе саз, бор сияқты субстраттарды жеу практикасы

Геофагия (,/dʒ//iː//ə/'/f//eɪ//dʒ//(//i//)//ə/), сондай-ақ геофагия (/dʒ//i/'/ɒ//f//ə//dʒ//i/) деп те аталады, бұл топырақ немесе саз, бор, құмырсқа төбелері сияқты заттарды қасақана жеу практикасы. Бұл көптеген адам емес жануарларда кездесетін және 100-ден астам примат түрінде тіркелген мінез-құлықтық бейімделу. Адам емес приматтардың геофагиясы негізінен паразиттерден қорғану, минералды қосымшалар алу және жапырақтардағы уытты қосылыстарды метаболизмдеуге көмектесу үшін қолданылады. Адамның геофагиясы – пиканың бір түрі, яғни тағамдық емес заттарға құштарлық пен мақсатты тұтыну, және егер ол әлеуметтік немесе мәдени тұрғыдан қалыпты болмаса, психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM) тамақтану бұзылысы ретінде жіктеледі. Кейде геофагия – ішек құртының жұқтыру салдары болуы мүмкін. Оның этиологиясы әлі толық анықталмаған, бірақ геофагияның денсаулыққа пайдалы бейімделу қасиеттері де, кері әсерлері де болуы мүмкін.

Жануарлар

Геофагия жануарлар әлемінде кең таралған. Грек философы және дәрігері Гален біздің заманымыздың екінші ғасырында ауру немесе жарақат алған жануарлардың сазды топырақ қолданғанын алғаш рет тіркеген. Геофагияның осы түрі "көптеген сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, көбелектер және теңсарықтар арасында, әсіресе шөппен қоректенетіндерде" кездеседі.

Құстар

Оңтүстік Америкадағы көптеген попугай түрлері балшық жалайтын жерлерде байқалды, ал Папуа-Жаңа Гвинеяда күкіртті тоқылдақтар балшық жеп жатқан жерлерде байқалды. Жабайы құстардың жеген топырағын талдау көрсетсе, олар көбінесе жоғары балшық мөлшері бар топырақтарды жақсы көреді, әдетте смектит топырақ отбасылары кең таралған. Белгілі бір типтегі балшыққа немесе топыраққа деген қалау ерекше тамақтану әрекеттеріне әкелуі мүмкін. Мысалы, Перудің Амазонка жаңбырлы ормандарындағы попугайлар Ману өзенінің тек бір бұрылысында ғана емес, сонымен қатар жүздеген метрге созылған топырақ қабатында жиналады. Попугайлар қалаулы қабаттан бір метр жоғары немесе төменгі қабаттардағы субстратты жеуден аулақ болады. Бұл попугайлар тұқымдар мен піспеген жемістерді жейді, олардың құрамында алкалоидтар және басқа да уытты заттар болады, бұл тұқымдар мен жемістерді ащы, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Осы химиялық заттардың көпшілігі қышқыл асқазанда оң зарядталғандықтан, олар теріс зарядталған катион алмасу орындары бар балшық минералдарымен байланысады, осылайша залалсызданып, қауіпсіз болады. Олардың сүйікті топырақтарының катион алмасу сыйымдылығы, смектит, каолин және мика минералдарына бай болғандықтан, жақын орналасқан, қабылданбаған топырақ қабаттарына қарағанда әлдеқайда жоғары. Қалаулы топырақтар таза минерал каолинаттан асып түседі және таза бентониттен асып түседі немесе оған жақындап, хинин мен танин қышқылын байланыстыру қабілетіне ие. Құстардың геофагиясын қозғаушы фактор белгісіз. Алайда, Перудің оңтүстік-шығысындағы попугайлар үшін натрий ең маңызды фактор екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді. Попугайлар әлемдегі әртүрлі аймақтарда улы тағамдарды жейді, бірақ геофагия өте нақты аймақтарда шоғырланған. Зерттеушілер Ли және басқалар Оңтүстік Америкадағы попугайлардың геофагиясы теңізден алыстауымен айтарлықтай байланысты екенін көрсетті. Бұл экожүйедегі натрийдің жалпы жетіспеушілігі, тағамның уыттылығының өзгеруі емес, геофагияның кеңістіктегі таралуын жақсы болжайды дегенді білдіреді. Бұл жұмыс, соңғы кезде тұтынылатын топырақтағы натрийдің тұрақты түрде жоғары деңгейі туралы жаңа жаңалықтармен бірге,

Many species of South American parrots have been observed at clay licks, and sulphur crested cockatoos have been observed ingesting clays in Papua New Guinea. Analysis of soils consumed by wild birds show that they often prefer soils with high clay content, usually with the smectite clay families being well represented. The preference for certain types of clay or soil can lead to unusual feeding behaviour. For example, Peruvian Amazon rainforest parrots congregate not just at one particular bend of the Manu River but at one specific layer of soil which runs hundreds of metres horizontally along that bend. The parrots avoid eating the substrate in layers one metre above or below the preferred layer. These parrots regularly eat seeds and unripe fruits containing alkaloids and other toxins that render the seeds and fruits bitter and even lethal. Because many of these chemicals become positively charged in the acidic stomach, they bind to clay minerals which have negatively charged cation exchange sites, and are thereby rendered safe. Their preferred soils have a much higher cation exchange capacity than the adjacent, rejected layers of soils because they are rich in the minerals smectite, kaolin, and mica. The preferred soils surpass the pure mineral kaolinate and surpass or approach pure bentonite in their capacity to bind quinine and tannic acid. It is unclear which factor is driving avian geophagy. However, evidence is mounting that sodium is the most important driver among parrots in southeastern Peru. Parrots are known to eat toxic foods globally, but geophagy is concentrated in very specific regions. Researchers Lee etal. show that parrot geophagy in South America is positively correlated to a significant degree with distance from the ocean. This suggests that overall lack of sodium in the ecosystem, not variation in food toxicity, is a better predictor of the spatial distribution of geophagy. This work, coupled with the recent findings of consistently high sodium levels in consumed soils,

Бастапқылар

Шошқалар мен приматтарда геофагияның маңыздылығы туралы бірнеше гипотеза бар. Угандадағы Кибале ұлттық паркіндегі шимпанзелер Трихилия рубессенс сияқты, зертханада құрамында малярияға қарсы қасиеттері бар өсімдіктерді жеп болғаннан кейін немесе оған дейін каолинит балшығына толы топырақ жейтіні байқалды. Геофагия – Haplorrhini (81%) және Strepsirrhini (19%) подтарына жататын адам емес приматтардың 136 түрінде кездесетін мінез-құлықтық бейімделу. Көбінесе жұтылатын топырақтар: үйінділер, ағаштардың түбіндегі топырақ, термиттердің үйінділері, «Понг» топырақтары және орман төбелері. Зерттеулер геофагияның көптеген пайдаларын көрсетті, мысалы, паразиттерден қорғану (4,9%), минералдық толықтыру (19,5%) және жапырақтардағы уытты қосылыстарды метаболизмдеуге көмектесу (12,2%), бұл өзара байланыссыз. Геофагиялық мінез-құлық адам емес приматтардың денсаулығында маңызды рөл атқарады. Кейде сақиналы құйрықты лемурлар паразиттерді және ішек инфекцияларын бақылау үшін геофагияны профилактикалық және емдік мінез-құлық ретінде пайдаланады. Зерттеу Веун Сай Сейм Панг табиғат қорғау аймағындағы тұздықтарда жүргізілді, онда адам емес приматтардың әртүрлі түрлері кездеседі. Сондықтан, минералдық толықтыру шошқалардың геофагия себебінің басты түсіндірмесі болуы екіталай. Сонымен қатар, тұздықтарда шошқалардың саны жоғары энергетикалық қажеттілік кезеңдерінде артады. Гиппократтың (б.з.д. 460–377) еңбегінде геофагия туралы айтылған, ал А. Корнелий Цельс (б.з.д. 14–37) редакциялаған танымал медициналық оқулық «De Medicina» анемияны геофагиямен байланыстырады. Американың түпкі тұрғындары арасында геофагияның бар екені Американы зерттеген алғашқы саяхатшылар, соның ішінде 1587 жылы Бразилиядағы бір тайпаның оны өзіне зиян келтіру үшін қолданғанын хабарлаған Габриэль Соарес де Соуза байқаған. Камерун, калаба және Экваторлық Гвинеядағы калабачоп ләззат алу үшін немесе аштықты басу үшін жейді. Арсеннің қауіпті деңгейіне қарамастан, жүктілік кезінде ауруды басу үшін әйелдер арасында тұтыну жиі кездеседі. Оңтүстік Африкадағы Фри-Стейт провинциясының Мангаунг қаласында геофагияның тағы бір мысалы тіркелген. Гаитиде кедей адамдар топырақ, тұз және өсімдік майынан жасалған «bonbon tè» жейді. Бұл печеньелердің қоректік құндылығы төмен, бірақ кедейлерді тірі ұстап тұрады. Дегенмен, печеньелерді ұзақ мерзім бойы тұтыну асқазан ауыруына және нашар тамақтануға әкелуі мүмкін, сондықтан дәрігерлер оны ұсынымайды. Индонезияның Орталық және Шығыс Жава аймақтарында «ампо» деп аталатын топырақтан жасалған тағамды жеңіл тамақ ретінде жейді. Ол таза балшықтан тұрады және басқа ингредиенттер қосылмайды.

There are several hypotheses about the importance of geophagia in bats and primates. Chimpanzees in Kibale National Park, Uganda, have been observed to consume soil rich in kaolinite clay shortly before or after consuming plants including Trichilia rubescens, which possesses antimalarial properties in the laboratory. Geophagy is a behavioural adaptation seen in 136 species of nonhuman primates from the suborder Haplorrhini (81%) and Strepsirrhini (19%). The most commonly ingested soils are soils from mounds, soils from tree bases, soils from termite mounds, 'Pong' soils, forest floor. Studies have shown many benefits of geophagy such as protection from parasites (4.9%), minerals supplements (19.5%) and helps metabolize toxic compounds from leaves (12.2%) nonexclusive. Geophagic behaviour plays an important role in nonhuman primates health. In other cases, geophagy is used by the Ring Tailed Lemurs as a preventive and therapeutic behaviour for parasites control and intestinal infection. The study was done at the salt licks in Veun Sai Siem Pang Conservation Area, a site that is visited by various species of nonhuman primates. Therefore, mineral supplementation is unlikely to be the primary reason for geophagia in bats. Additionally, bat presence at salt licks increases during periods of high energy demand. The textbook of Hippocrates (460–377 BCE) mentions geophagia, and the famous medical textbook titled De Medicina edited by A. Cornelius Celsus (14–37 CE) seems to link anaemia to geophagia. The existence of geophagy among Native Americans was noted by early explorers in the Americas, including Gabriel Soares de Sousa, who in 1587 reported a tribe in Brazil using it in suicide, and Cameroon), calaba, and calabachop (in Equatorial Guinea), is eaten for pleasure or to suppress hunger. Consumption is greatest among women, especially to cure nausea during pregnancy, in spite of the possible dangerous levels of arsenic and lead to the unborn child. Another example of geophagia was reported in Mangaung, Free State Province in South Africa, where the practice was geochemically investigated. In Haiti, poor people are known to eat bonbon tè made from soil, salt, and vegetable shortening. These biscuits hold minimal nutritional value, but manage to keep the poor alive. However, long term consumption of the biscuits is reported to cause stomach pains and malnutrition, and is not recommended by doctors. In Central Java and East Java, Indonesia a food made of soil called ampo is eaten as a snack or light meal. It consists of pure clay, without any mixture of ingredients.

Денсаулыққа әсері

Балшық минералдарының пайдалы микробиологиялық әсерлері бар екені хабарланды, мысалы, асқазанды улар, паразиттер және патогендерден қорғау. Адамдар В12 витаминін (кобаламинді) синтездеуге қабілетсіз, сондықтан геофагия – топырақтағы бактериялардан оны алуға бейімделген мінез-құлық болуы мүмкін. Топырақтағы минералдық құрамы аймаққа қарай өзгеруі мүмкін, бірақ олардың көпшілігінде кальций, мыс, магний, темір және мырыш көп мөлшерде болады, бұл минералдар дамитын ұрық үшін маңызды, жүкті әйелдерде металл, топырақ жеу немесе мұзды шайнау құштарлығын тудыруы мүмкін. Осы құштарлықтар мен одан кейінгі минералдарды тұтыну (сондай-ақ мұз немесе басқа да суық тағамдарды жеу, мойын тамырларын тарылту арқылы миға оттегінің ағынын арттыруға көмектеседі) нәрестелердің өлімін азайтуға тиімді болса, онда осы генетикалық бейімділіктер мен оларға байланысты қоршаған ортаның ықпалы нәрестеде де кездесуі мүмкін. Сол сияқты, ұзақ буын бойы кедейлікте өмір сүретін ауылдар немесе басқа да біртекті әлеуметтік-экономикалық жабық генетикалық қауымдастықтар топырақ немесе балшық жеуге құштарлықтың гендік экспрессиясын ынталандырған болуы мүмкін, екі жыныстың да бірнеше жүктілігі арқылы тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Жануарлар немесе адам нәжісімен ластанған топырақты жеу денсаулыққа қауіпті, әсіресе, топырақта жылдар бойы тірі қала алатын Ascaris сияқты гельминт жұмыртқалары гельминт инфекциясына әкелуі мүмкін. Тетанус та қауіпті. Мырышқа байланысты денсаулыққа қауіптер де топырақ жейтін адамдар арасында проблема тудыруы мүмкін. Жүктіліктегі геофагия (гестациялық геофагия) егеуқырлар арасында түрлі гомеостаздық бұзылыстармен және тотығу зақымдануымен байланысты.