Кіріспе

Румынияда ұлттық деңгейде мемлекет басшысы – президент және заң шығарушы орган сайланады. Президент халықпен бес жылдық мерзімге сайланады (2004 жылғы сайлаудан кейін төрт жылдық мерзімге өзгертілді). Румыния Парламенті (Parlamentul României) екі палатадан тұрады. Депутаттар палатасының (Camera Deputaţilor) қазіргі уақытта 330 мүшесі бар (соңғы заң шығарушы сайлаудан кейін), олар төрт жылдық мерзімге партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдік принципімен, жабық тізімдер арқылы сайланады. Сенаттың (Senatul) қазіргі уақытта 136 мүшесі бар (соңғы заң шығарушы сайлаудан кейін), олар төрт жылдық мерзімге партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдік принципімен, жабық тізімдер арқылы сайланады. Румынияда көп партиялық жүйе бар, онда көптеген партиялар бар, көбінесе ешбір партия жеке билікке ие бола алмайды, сондықтан партиялар коалициялық үкімет құру үшін бірігіп жұмыс істеуі керек. 2007 жылдың 25 қарашасында румындар алғаш рет Еуропалық Парламентке өз өкілдерін сайлады.

Төраға

Президент бес жылдық мерзімге екі турлы жүйе бойынша сайланады. Бірінші турда тіркелген барлық сайлаушылардың 50% + 1 көпшілігін алған кандидат жеңімпаз деп жарияланады. Егер кандидаттардың ешқайсысы бұл көрсеткіштің өтелуіне қол жеткізбесе, онда бірінші турда ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында екінші тур өткізіледі. Екінші турда дауыстардың кез келген көпшілігін алған кандидат жеңімпаз деп танылады. Президенттің өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды. 1992 мен 2004 жылдар аралығында бұл мерзім төрт жыл болған, бірақ 2003 жылғы Конституциялық референдумнан кейін ұзартылды. Бір адам ең көп дегенде екі мерзімге сайлана алады, олар қатарынан да болуы мүмкін. Президенттікке үміткер болу үшін кандидат мына шарттарға сай келуі керек: Румыния азаматы болуы, сайлау күніне кем дегенде 35 жасқа толуы керек, сондай-ақ 1991 жылғы Конституция күшіне енген 1992 жылдан бері екі мерзім бойы осы лауазымда қызмет етпеуі тиіс.

Парламент

Депутаттар палатасы мен Сенат сайлау округтерінде жалпы, тең, тікелей, құпия және еркін дауыс беру арқылы, тізімдік жүйе және тәуелсіз кандидаттар негізінде, жабық партиялық тізімдік пропорционалдық өкілдік принципі бойынша сайланады. Парламенттің екі палатасы үшін бірдей сайлау жүйесін таңдау оларға бірдей заңдылық береді, себебі екеуі де бір сайлаушы корпусының еркін білдірілуі болып табылады. Екі палатаның мүшелерінің саны әртүрлі: Депутаттар палатасы 330 депутаттан, ал Сенат 136 сенатордан тұрады. Бұл айырмашылық палаталар арасындағы әртүрлі өкілдік нормасының заңмен бекітілуіне және ұлттық азшылықтарға (әрбір азшылық үшін Депутаттар палатасында бір орын) және шетелде тұратын румындарға (Депутаттар палатасында 4 орын және Сенатта 2 орын) бөлінген орындарға байланысты. Осылайша, Депутаттар палатасын сайлау үшін өкілдік нормасы 73 000 тұрғынға бір депутаттан, ал Сенатты сайлау үшін 168 000 тұрғынға бір сенатордан құралады. Аудандық кеңес төрағалары әрбір аудандық кеңес тарапынан тікелей емес сайлау арқылы сайланады. Жергілікті және аудандық кеңестерді сайлау үшін жабық партиялық тізімдік пропорционалдық өкілдік қолданылады, сайлау округі деңгейінде (қала, коммуна немесе аудан) 5% шегімен.

Дауыс беру тәртібі

Сайлау түріне қарамастан, дауыс беру қағаз түрінде және қолмен санау арқылы жүзеге асырылады. Сайлаушы өзінің жеке басын жеке куәлік (немесе бұрынғы нұсқасы – жеке куәлік бюллетені) немесе ерекше жағдайларда әскери билеті немесе паспорты арқылы растауы тиіс. Ол тұрақты, қосымша немесе арнайы сайлау тізіміне қол қойғаннан кейін, оған дауыс беру бюллетені (buletin de vot) және «VOTAT YYYY TTT» (дауыс бердім) деген мөр беріледі; YYYY – сайлау өтетін жылды, ал TTT – сайлау түрін көрсетеді: жергілікті сайлау үшін L (ішінара сайлауды қоса алғанда), президенттік сайлау үшін P, Еуропалық парламент сайлауы үшін PE, референдумдар үшін R (2007 жылы R. V. U. қолданылды). Бас сайлау үшін қазірге дейін қосымша түр көрсеткіші болған жоқ, себебі оған ең жоғары мән беріледі. Жергілікті және парламенттік сайлауларда сайлаушы тек тұрақты мекенжайы (domiciliu) немесе кем дегенде үш айлық уақытша тіршілік ететін жері (flotant) бар сайлау учаскесінде ғана дауыс бере алады. Жергілікті сайлауда Румыниядан тыс жерде тұратын румындар дауыс бере алмайды. Парламенттік сайлауда олар 43-ші сайлау округінің кандидаттарына дауыс береді. Еуропалық парламент және президенттік сайлауда сайлаушылар жергілікті және парламенттік сайлаудан өзге сайлау учаскесінде дауыс бере алады, бірақ тек дауыс беру күні өз қаласында болмаған жағдайда ғана. 2016 жылғы заң шығару сайлауынан бастап, шетелде тұратын румын сайлаушылары пошта арқылы дауыс бере алады. Дауыс беру бюллетені газет қағазына, бір түсті басылады. Барлық кандидаттар (немесе толық кандидаттар тізімі) лотерея тәртібімен тізімделеді (бірінші парламенттік партиялар, содан кейін парламенттік емес партиялар, соңынан тәуелсіз кандидаттар), әрқайсысы толық партия/одақтың атауы мен логотипінен және толық кандидат атынан (немесе кандидаттардың толық тізімінен) тұратын анық белгіленген тіктөртбұрыш ішінде орналасқан. Сайлаушылар өздері дауыс бергісі келетін партияның немесе тәуелсіз кандидаттың тіктөртбұрышын белгілеп, өз таңдауын білдіреді. Референдумдарда да осы дауыс беру тәртібі қолданылады. Екі нұсқаның әрқайсысы (ИӘ – ДА және ЖОҚ – НҰ) 5×5 см шаршы ішінде орналасқан, жоғарыда ИӘ, төменде ЖОҚ, ал дауыс беру бюллетенінің ортасында дауыс берілетін сұрақ жазылған.

Президенттік

ҮміткерАттарыБірінші турЕкінші турДауыс саны%Дауыс саны% Клаус Йоханнис Ұлттық Либералдық партиясы 3,485,292 37.82 6,509,135 66.09 Виорика ДэнчилэСоциал-демократиялық партия 2,051,725 22.26 3,339,922 33.91 Дан Барна2020 USR PLUS Альянсы 1,384,450 15.02 Мирча Диакону«Бір адам үшін» альянсы (PRO–ALDE) 815,201 8.85Теодор ПалеологуХалық қозғалысы партиясы 527,098 5.72 Хунор Келемен Румыниядағы венгрлердің демократиялық альянсы 357,014 3.87Рамона БруйнзеелсГуманистік күш партиясы 244,275 2.65Александру КумпэнашуТәуелсіз 141,316 1.53Виорел КатарамаЛибералды оң партия 48,662 0.53Богдан СтаноевичТәуелсіз 39,192 0.42Кэтэлин ИванҰлттық қадір-қасиет үшін балама 32,787 0.36Нинел ПейяРумыния ұлттық партиясы 30,884 0.34Себастиан ПопескуЖаңа Румыния партиясы 30,850 0.33Джон Ион БануРумыния ұлттық партиясы 27,769 0.30Жарамсыз/бос дауыстар 142,961 – 182,648 –Барлығы 9,359,673 100 10,031,705 100Тіркелген сайлаушылар/қатысу 18,286,865 51.18 18,217,411 55.07Дереккөздер: BEC (бірінші тур); BEC (екінші тур)

Заңнамалық

Әлеуметтік-демократиялық партия (PSD) парламенттің екі палатасындағы орындардың 29% астам бөлігін алып, жалпы сайлауда жеңіске жетті, бірақ оппозицияда қалды. PNL, USR PLUS және UDMR коалициялық үкімет құрды. Бұл сайлауда округтік (және Бухарест) деңгейдегі тізімдерге қайта оралып, бұрынғы аралас сайлау жүйесі алынып тасталды. Сонымен қатар, екі палатада да шетелде тұратын румындар үшін арнайы орындар сақталды (яғни румын диаспорасы үшін).