Кіріспе
Малавиде мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар Малавиде ұлттық деңгейде мемлекет пен үкімет басшысы (Малави Конституциясы, 1994 ж. 27 б.) – Президент – және ұлттық ассамблея сайланады. Президент және Ұлттық Ассамблея мүшелері, жалпы сайлауда бір мезгілде сайланған, Президенттің үкімет басшысы және мемлекет басшысы ретінде атқаратын рөліне байланысты, Малави Парламентін құрайды. Бірақ іс жүзінде Ұлттық Ассамблея атқарушы билікпен тең дәрежеде болып, тергеулер мен қоғамдық тыңдаулар арқылы түрлі мәселелер бойынша, оның ішінде атқарушы билікке қатысты бақылау функцияларын жүзеге асыра алады. Малави Президенті мен Вице-президенті бес жылдық мерзімге жалпыға бірдей дауыс беру арқылы сайланады. Президенттікке кандидат пен оның кандидаттық серігі сайлауда берілген барлық жарамды дауыстардың 50 пайызынан астам жинауы керек. Егер ешбір кандидат бұл шектің өтуіне жетпесе, 60 күн ішінде екінші тур сайлауы ұйымдастырылады, онда ең көп дауыс жинаған екі кандидат бақталастырады. Екінші тур сайлау өткізу ережесі алғаш рет Малави Жоғарғы Сотымен енгізілді, кейіннен 2020 жылы Малави Жоғарғы Апелляциялық Соты 2019 жылғы сайлау нәтижелерін күйретуге шағымдану бойынша президент сайлауын жарамсыз деп таныды. Парламент екі соттың ұсыныстары бойынша 2022 жылы президенттік, парламенттік және жергілікті өкімет сайлау актісін өзгертіп, қабылдады, содан кейін 2023 жылдың ақпан айында қазіргі Президент Лазар Чаквера оған қол қойды. Актіде екінші тур сайлауларына қатысты ережелерден басқа, кандидаттарды тіркеуден бастап, сайлау науқанының өтуіне, дауыс санау мен нәтижелерді жариялауға дейінгі сайлау процесінің нақты тәртібі де көрсетілген. Сондай-ақ, сайлау процесіндегі шағымдар мен оның бұзылуына қатысты заңдық шаралар да қарастырылған, оның ішінде сайлау бұзушылықтарын қарау кезінде Жоғарғы Соттың өкілеттіктері егжей-тегжейлі сипатталған. Өзгертілген акт қазір күшінде. Ұлттық Ассамблея қазіргі уақытта 193 мүшеден тұрады, олар бес жылдық мерзімге бір мандатты округтерде сайланады. Бірақ Малави Сайлау комиссиясы конституциялық талап бойынша округтерді қайта қарауды аяқтады және халық санының өсуі, елді мекендердің орналасуы, сайлаушылардың қолжетімділігі және конституцияда көрсетілген басқа да талаптарға сәйкес Ұлттық Ассамблеяның мүшелігін арттыруды парламентке ұсынды. Парламент бұл ұсынысты қабылдап, қолдауы мүмкін. Малавиде көп партиялық жүйе бар, яғни бірнеше партиялармен қатар, ешбір партияға ресми түрде жатпайтын тәуелсіз саясаткерлер де бар. Малави азаматтары, 18 жасқа толғандар, дауыс беруге құқылы. Малавиде 7 жылдан астам тұрған шетел азаматтары да дауыс бере алады.
Malawi elects on the national level a head of state and government (Malawi Constitution, 1994 p 27) – the President – and a national assembly. The President and members of the National Assembly, elected simultaneously at a General Election, together form the Malawian Parliament owing to the President's role as both head of government and head of state. In practice however, the National Assembly is on par with the executive and is able to exercise oversight functions through investigations and public hearings on various matters including those involving the executive. The President of Malawi and the Vice President of Malawi are elected jointly to a five year term through universal suffrage. In order to be duly elected, a presidential candidate and their running mate must have more than 50 percent of the total valid votes cast at the election. If no candidate achieves that threshold, a runoff election is organized within 60 days in which the two most popular candidates contest. The provision for a runoff election was first introduced by the Malawian High Court and subsequently backed by the Malawian Supreme Court of Appeal in 2020 following an electoral petition contesting the results of the 2019 elections which resulted in the invalidation of the presidential election. Parliament, following the recommendations of both courts, then amended and passed the presidential, parliamentary and local government elections act in 2022 which was then assented to by the current President, Lazarus Chakwera, in February of 2023. In addition to provisions for runoff elections, the act also stipulates the precise procedures by which the electoral process from candidate nominations, the campaigning process, to the vote counting and announcement of results. It also stipulates legal remedies for dealing with complaints and potential violations of the electoral process, including outlining the precise powers of the High Court in addressing electoral irregularities. The amended act is currently in force. The National Assembly currently has 193 members, elected for a five year term in single seat constituencies. The Malawian Electoral Commission however completed its belated constitutionally mandated review of constituencies and has recommended to parliament an increase to the membership of the National Assembly in line with population trends, settlement patterns, voter accessibility concerns, and other stipulated requirements outlined in the constitution. The review is likely to be adopted and upheld by parliament. Malawi is a multi party system, which means that there are multiple parties as well as a number of independent politicians who do not formally associate with any party. Malawian citizens who are 18 or over are entitled to vote. Foreign nationals who have lived in Malawi for 7 years can also vote.
2019 жылғы Малави жалпы сайлауы
2019 жылы 21 мамырда Малавиде Президент, Ұлттық Ассамблея және жергілікті өкімет кеңесшілерін сайлау үшін жалпы сайлаулар өтті. Демократиялық прогрессивті партиясының қолдауымен Питер Мутарика қайта сайланды, оның партиясы Ұлттық Ассамблеядағы ең ірі партия болып қала берді. Алайда, 2020 жылдың 3 ақпанында Конституциялық сот бұзушылықтардың куәліктеріне байланысты президенттік сайлау нәтижелерін күштен шығарып, қайта сайлау өткізуді тапсырды.
2020 жылғы Малави президенттік сайлауы
Малавиде 2020 жылдың 23 маусымында президент сайлауы өтті, бұл сайлау бастапқыда 19 мамырға, кейін 2 шілдеге жоспарланған болатын. Қайта сайлаудың нәтижесінде Малави Конгресс партиясының Лазарус Чаквера 59 пайызға 40 пайыздық үлеспен Мутариканы жеңіп, жеңіске жетті.