Кіріспе
Чилиде мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар
Чилиде сайлаулар бүкіл ел бойынша өткізіледі, оның ішінде президенттік, парламенттік, өңірлік кеңселер және муниципалдық лауазымдар бойынша. Чили азаматтары және кем дегенде бес жыл заңды түрде тұратын, сайлау күні 18 жасқа толған шетелдік азаматтар дауыс беруге құқылы. Бұрын дауыс беру ерікті болса, 2023 жылдан бастап міндетті болып табылады. Президенттік сайлау мемлекет басшысын және үкімет басшысын төрт жылдық мерзімге таңдау үшін өткізіледі, бұл қайта сайлауға мүмкіндік береді (бірақ қатарынан емес). Үміткерлерді саяси партиялар ұсына алады немесе белгілі бір мөлшерде қол жинап, тәуелсіз кандидат ретінде қатыса алады. Парламенттік сайлау пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша өтеді, ал елдің екі палаталы Конгресі Депутаттар палатасы мен Сенаттан тұрады. Парламенттік сайлау жүйесі 2017 жылы реформаланды, нәтижесінде сайлау округтері мен сенаторлық округтердің саны өзгерді. Өңірлік және муниципалдық сайлаулар да өткізіледі, онда тікелей сайлау арқылы өңірлік кеңестер мен әкімдер анықталады. Ұлттық және жергілікті референдумдар Чили сайлау жүйесінің бөлігі болып табылады. Елде әртүрлі лауазымдарға үміткерлерді іріктеу үшін заңды және заңсыз алдын ала дауыс беру (праймериз) жүргізіледі. Дауыс беру процесі жеке тұлға ретінде жүзеге асырылады және ұлттық жеке куәлік немесе паспорт қажет. Тәуелсіз Сайлау қызметі (Servicio Electoral немесе Servel) сайлау процесін қадағалайды, ал сайлаудың нәтижелерін Сайлауды растау соты жариялайды.
Сайлаушылар
Чили азаматтары және кем дегенде бес жыл заңды түрде тұратын, сайлау күні 18 жасқа толған шетелдік тұрғындар дауыс беруге құқылы. Барлық құқылы азаматтар автоматты түрде тіркеледі және дауыс беру міндетті. 2012 жылдан 2023 жылға дейін дауыс беру ерікті болды. 2014 жылдан бері чилиліктер президент сайлауында (алдын ала дауыс беруді қоса) және референдумдарда шетелде дауыс бере алады.
Сын
Бұл биномдық сайлау жүйесі 1990 жылға дейін Чилиді билеген әскери диктатурамен құрылды, ол 1973 жылға дейін қолданылған пропорционалдық жүйені әр округ немесе сайлау аймағы бойынша екі орынмен шектеді. Диктатура оңшыл партияларға басымдық беру үшін, елдің консервативті ауылдық аймақтарына жағымды жағдай жасау үшін сайлау округтерін манипуляциялық түрде құрды. 1988 жылғы референдумда Пиночетті қолдаған округтерде дауыс беру мен орын арақатынасы төмен болды, ал қарсылық күшті болған округтерде жоғары болды. Жаңа құрылған округтердің ешқайсысы референдумда 2:1-ден аспады. Авторитарлық режим жүйені өзгертуді қиындатты, оны өзгерту үшін екі палатаның да үштен екісінің көп дауысы қажет болды. Оңшылдар бұл жүйені елдің тұрақтылығы үшін қажет деп санайды және үлкен коалициялар құруға көмектеседі. Солшылдар бұл жүйені демократияға қарсы деп есептейді және ол Конгресс құрамын айтарлықтай өзгертті.
Облыстық сайлау
Чилидегі әрбір аймақты тікелей сайланған аймақтық губернатор (gobernador regional) басқарады, егер кандидат бастапқы турда кемінде 40% дауыс жинамаса, екі турлы сайлау арқылы таңдалады. Губернаторға өңірлік кеңесшілерден (consejeros regionales немесе Cores) тұратын кеңес қолдау көрсетеді, олар да тікелей сайланады. Аймақтық губернатордың өкілеттік мерзімі төрт жылды құрайды, бір рет қайта сайлану мүмкіндігі бар. Кеңесшілер төрт жылдық мерзімге сайланады және екі рет қатарынан қайта сайлануға құқылы. Кеңесшілердің саны аймақтың халқы мен аумағының елдегі үлесіне пропорционалды. Бұрын аймақтық кеңесшілерді әр аймақтағы муниципалитет кеңесінің мүшелері сайлап, әр провинциялық аймақ үшін сайлау алқаларын құратын. Әр аймаққа провинция санына қарай екі кеңесшіден тағайындалатын, ал 1 миллионға дейін халқы бар аймақтарға қосымша 10 кеңесші, 1 миллионнан аса халқы бар аймақтарға 14 кеңесші тағайындалатын. Бұл қосымша кеңесшілер соңғы халық санағы бойынша аймақтық халықтың үлесіне сәйкес Д’Хондт әдісі арқылы провинциялар арасында бөлістірілетін. Әр провинцияда ең көп дауыс жинаған кандидат жеңімпаз деп жарияланды. Бірақ, егер бір провинцияда екі немесе одан көп кандидат тізім түрінде қатысса, жеңімпаздар Д’Хондт әдісімен анықталатын. Кеңесшілер төрт жылдық мерзімге қызмет етеді және мерзімсіз қайта сайлануға құқылы болды. Сайлаулар кеңесшілер лауазымына кіріскеннен кейін 15 күн өткен соң өтетін, ал жаңадан сайланған кеңесшілер сайлаудан кейін 60 күн өткен соң қызметке кірісер еді. 2017 жылдың қаңтар айында Конституция аймақтық губернаторды тікелей сайлауға рұқсат беру үшін өзгертілді. 2018 жылдың ақпан айында аймақтық губернаторларды тікелей сайлауды реттейтін заң қабылданды, онда олар әкімдермен, кеңесшілермен және аймақтық кеңестермен бір уақытта сайланатыны айтылды. Дегенмен, аймақтық кеңестер 2024 жылдың қазан айында ғана осы лауазымдармен бірге сайланатын болады, бұл қазіргі кестедегідей, келесі аймақтық кеңес сайлауы 2021 жылдың қараша айында президенттік және парламенттік сайлаулармен бірге өтетінін сақтайды.
Ұлттық
Конституция Конгресс қабылдаған конституциялық реформаға Президент толығымен вето қойған және содан кейін Конгресс әр палатасының үштен екі көпшілігімен қайта бекіткен жағдайда ғана міндетті референдумдарды (плебисцит) көздейді. Мұндай жағдайда Президент реформаны заңға қол қойып күшіне енгізуге немесе референдум тағайындауға құқылы.
Заңдық алғашқы сайлау
Президент, сенатор, депутат және қала әкімі лауазымдарына үміткерлерді іріктеу үшін мемлекеттік праймериз жүйесі бар. Президенттік, сенаторлық және депутаттық праймериздер бірдей күні өткізіледі. Праймериздер бір саяси партияның ішінде немесе "келісім" деп аталатын партиялар тобының ішінде өтуі мүмкін. Тәуелсіз үміткерлер саяси партияның немесе келісімнің қолдауымен праймеризге қатыса алады. Бірақ, егер кандидатты қолдайтын саяси партия келісімге мүше болмаса, тәуелсіздер конгресс мандатына үміткер бола алмайды. Саяси партиялар президенттік және парламенттік праймериздер үшін жеке келісімдер құруы мүмкін. Саяси партиялар мен келісімдер өз праймериздеріне тәуелсіз сайлаушыларды немесе басқа саяси партиялармен байланысты сайлаушыларды қатыстыруға рұқсат беру туралы өздері шешім қабылдауға құқылы. Дегенмен, тәуелсіз кандидат қатысатын президенттік праймеризде тәуелсіз сайлаушыларға дауыс беруге мүмкіндік беру қажет.
Дауыс беру
Чилиліктерге дауыс беру үшін қажетті жалғыз құжат – сайлау күніне дейін бір жылға дейін жарамды ұлттық жеке куәлік немесе қолданыстағы паспорт. Шетел азаматтары дауыс беру үшін жеке куәліктерін ұсынуы тиіс. Дауыс беру процесі құпия және жеке бастың қатысуымен жүзеге асырылады.
Қатысушылар саны
1925 жылдан бері сайлауға қатысу. Ескерту: 2017 жылдан бастап президенттік сайлауға, президенттік праймеризге және плебисцитке қатысу және сайлауға қатысу көрсеткіштері шетелден келген сайлаушыларды қамтиды. Күні Сайлау VAP Тіркелген % Қатысу % T / VAP % 1925 10 24 Президент 302 142 86,4 1927 05 22 Президент 328 700 70,4 1931 10 04 Президент 388 959 73,5 1932 10 30 Президент 464 879 74,0 1938 10 25 Президент 503 871 88,1 1942 02 02 Президент 581 486 80,2 1946 09 04 Президент 631 257 75,9 1952 09 04 Президент 3 290 043 1 105 029 33,59 86,6 29,1 1953 03 01 Заң шығару 3 319 987 1 106 709 33,33 68,6 22,9 1957 03 03 Заң шығару 3 560 495 1 284 159 36,07 70,5 25,4 1958 09 04 Президент 3 649 924 1 497 902 41,04 83,5 34,3 1961 03 12 Заң шығару 3 815 496 1 858 980 48,72 74,5 36,3 1964 09 04 Президент 4 098 612 2 915 121 71,12 86,8 61,7 1965 03 14 Заң шығару 4 145 932 2 920 615 70,45 80,6 56,8 1969 03 16 Заң шығару 4 518 768 3 244 892 71,81 74,2 53,3 1970 09 04 Президент 5 200 790 3 539 747 68,06 2 954 799 83,47 56,81 1971 04 01 Әкімшілік 3 792 682 2 835 412 1973 03 11 Заң шығару 5 514 216 4 509 559 81,78 3 687 105 81,8 66,9 1988 10 05 Плебисцит 8 193 683 7 435 913 90,75 7 251 933 97,53 88,51 1989 07 30 Плебисцит 8 344 555 7 556 613 90,56 7 082 084 93,72 84,87 1989 12 14 Депутаттар палатасы 8 414 203 7 557 537 89,82 7 158 646 94,72 85,08 1989 12 14 Сенат 8 414 203 7 557 537 89,82 7 158 442 94,72 85,08 1989 12 14 Президент 8 414 203 7 557 537 89,82 7 158 727 94,72 85,08 1992 06 28 Әкімшілік 8 902 989 7 840 008 88,06 7 043 827 89,84 79,12 1993 12 11 Депутаттар палатасы 9 172 608 8 085 439 88,15 7 385 016 91,34 80,51 1993 12 11 Сенат 2 045 681 1993 12 11 Президент 9 172 608 8 085 439 88,15 7 387 709 91,37 80,54 1996 10 27 Әкімшілік 9 670 815 8 073 368 83,48 7 079 418 87,69 73,20 1997 12 14 Депутаттар палатасы 9 868 810 8 069 624 81,77 7 046 351 87,32 71,40 1997 12 14 Сенат 5 102 906 1999 12 12 Президент 10 237 392 8 084 476 78,97 7 271 584 89,95 71,03 2000 01 16 Президенттік сайлау 10 237 392 8 084 476 78,97 7 326 753 90,63 71,57 2000 10 29 Әкімшілік 10 409 834 8 089 363 77,71 7 089 886 87,64 68,11 2001 12 16 Депутаттар палатасы 10 640 846 8 075 446 75,89 7 034 292 87,11 66,11 2001 12 16 Сенат 1 975 017 2004 10 31 Кеңес мүшелері 11 233 815 8 012 065 71,32 6 874 315 85,80 61,19 2004 10 31 Әкімдер 11 233 815 8 012 065 71,32 6 872 675 85,78 61,18 2005 12 11 Депутаттар палатасы 11 471 909 8 220 897 71,66 7 207 351 87,67 62,83 2005 12 11 Сенат 5 863 704 5 182 224 88,38 2005 12 11 Президент 11 471 909 8 220 897 71,66 7 207 278 87,67 62,83 2006 01 15 Президенттік сайлау 11 471 909 8 220 897 71,66 7 162 345 87,12 62,43 2008 10 26 Кеңес мүшелері 12 095 757 8 110 265 67,05 6 950 508 85,70 57,46 2008 10 26 Әкімдер 12 095 757 8 110 265 67,05 6 959 075 85,81 57,53 2009 12 13 Депутаттар палатасы 12 345 729 8 285 186 67,11 7 263 537 87,67 58,83 2009 12 13 Сенат 2 392 477 2 053 480 85,83 2009 12 13 Президент 12 345 729 8 285 186 67,11 7 264 136 87,68 58,84 2010 01 17 Президенттік сайлау 12 345 729 8 285 186 67,11 7 203 371 86,94 58,35 2012 10 28 Кеңес мүшелері 12 953 120 13 404 084 103,48 5 770 423 43,05 44,55 2012 10 28 Әкімдер 12 953 120 13 404 084 103,48 5 790 617 43,20 44,70 2013 06 30 Президенттік праймериз 13 087 161 13 307 182a 101,68 3 010 890 22,63 23,01 2013 06 30 Төменгі палата праймеризіb 300 839 2013 11 17 Өңірлік кеңестер 13 160 122 13 573 143 103,14 6 685 333 49,25 50,80 2013 11 17 Депутаттар палатасы 13 160 122 13 573 143 103,14 6 698 524 49,35 50,90 2013 11 17 Сенат 9 770 063 4 852 165 49,66 2013 11 17 Президент 13 160 122 13 573 143 103,14 6 699 011 49,35 50,90 2013 12 15 Президенттік сайлау 13 160 122 13 573 143 103,14 5 697 751 41,98 43,30 2016 06 19 Әкімдік праймеризіc 5 154 006 5 067 812d 98,33 280 481 5,53 5,44 2016 10 23 Кеңес мүшелері 13 678 149 14 121 316 103,24 4 915 436 34,81 35,94 2016 10 23 Әкімдер 13 678 149 14 121 316 103,24 4 926 935 34,89 36,02 2017 07 02 Президенттік праймериз 13 790 520 13 531 553h 98,12 1 813 688 13,40 13,15 2017 07 02 Төменгі палата праймеризіj 3 541 669k 418 336 11,81 2017 11 19 Өңірлік кеңестер 14 009 047 14 347 288 102,41 6 674 828 46,52 47,65 2017 11 19 Депутаттар палатасы 14 009 047 14 347 288 102,41 6 673 831 46,52 47,64 2017 11 19 Сенат 3 992 804 1 819 045 45,56 2017 11 19 Президент 14 009 047 14 347 288 102,41 6 703 327 46,72 47,85 2017 12 17 Президенттік сайлау 14 022 729 14 347 288 102,41 7 032 878 49,02 50,15 2020 10 25 Плебисцит (жаңа конституция) 15 052 382 14 855 719 98,69 7 573 914 50,98 50,32 2020 10 25 Плебисцит (жобалық орган) 15 052 382 14 855 719 98,69 7 573 124 50,98 50,31 2020 11 29 Әкімдік праймеризі 15 073 334 14 470 550 96,00 418 685o 2,89 2,78 2020 11 29 Әкімдік праймеризіn 3 379 521 147 608p 4,37 2021 05 16 Конституциялық съезд 15 173 902 14 900 190 98,20 6 473 057 43,44 42,66 2021 05 16 Өңірлік әкімдер 15 173 902 14 900 190 98,20 6 472 470 43,44 42,66 2021 05 16 Әкімдер 15 173 902 14 900 190 98,20 6 471 476m 43,43 42,65 2021 05 16 Кеңес мүшелері 15 173 902 14 900 190 98,20 6 460 836m 43,36 42,58 2021 06 13 Өңірлік әкімдер (қайта сайлау)q 13 040 819 2 558 962r 19,62 2021 07 18 Президенттік праймериз 14 693 433 3 141 404 21,38 Күні Сайлау VAP Тіркелген % Қатысу % T / VAP %
Notes: a Excludes 200,638 affiliates from non participating political parties. b Held in 10 out of 60 electoral districts. c Held in 93 out of 346 communes. d Excludes affiliates from non participating political parties. h Excludes 273,017 affiliates and 445,722 'pending' affiliates from non participating political parties, and 21,270 electors from abroad. j Held in 7 out of 28 electoral districts. k Excludes affiliates and 'pending' affiliates from non participating political parties. m Revised provisional results. n Held in 36 out of 346 communes. o Provisional results including 99.91% of ballot boxes. p Provisional results including 99.84% of ballot boxes. q Held in 13 out of 16 regions. r Provisional results including 99.99% of ballot boxes. Voting Age Population: An estimation of the country's population over the age of 21 (1952–1969) and 18 (1970–2013) on the day of the election. Source: Note: The UN provides data estimated for July 1 of each year disaggregated by age. Linear interpolation was applied to obtain the population for election day. For 2016 mayoral primaries and 19 November 2017 elections: COMUNAS: ACTUALIZACIÓN POBLACIÓN 2002 2012 Y PROYECCIONES 2013 2020, National Statistics Institute of Chile. For 2020 elections: Estimaciones y proyecciones 1992 2050, país, National Statistics Institute of Chile. Note: VAP is for June 30. Source: Electoral Service (1925 1973; 1988 2010; 2012; 2013; 2016 (primaries); 2016 (municipal); 2017 (presidential primaries); 2017 (lower chamber primaries and 19 November 2017 elections); 2021 (regional governors)). Source: Electoral Service (1925 1969 and 1973 as a percentage only; 1970; 1988 2012; 2013 (primaries); 2013 (regional boards); 2013 (deputies); 2013 (Senate); 2013 (president); 2016 (primaries); 2016 (municipal); 2017). Values for 1952–1969 and 1973 derived from columns 3, 4 and 7. Turnout as a percentage of the voting age population.
Ескермелер: a Қатыспаған саяси партиялардың 200 638 мүшесі ескерілмеген. b 60 сайлау округінің 10-ында өткізілді. c 346 коммунаның 93-інде өткізілді. d Қатыспаған саяси партиялардың мүшелері ескерілмеген. h Қатыспаған саяси партиялардың 273 017 мүшесі мен 445 722 "күтіп тұрған" мүшесі және 21 270 шетелдік сайлаушы ескерілмеген. j 28 сайлау округінің 7-інде өтті. k Қатыспаған саяси партиялардың мүшелері мен "күтіп тұрған" мүшелері ескерілмеген. m Тексерілген алдын ала нәтижелер. n 346 коммунаның 36-сында өткізілді. o Сайлау жәшіктерінің 99,91%-ын қамтитын алдын ала нәтижелер. p Сайлау жәшіктерінің 99,84%-ын қамтитын алдын ала нәтижелер. q 16 аймақтың 13-інде өткізілді. r Сайлау жәшіктерінің 99,99%-ын қамтитын алдын ала нәтижелер. Сайлау жасындағы халық саны: Сайлау күні 21 (19521969) және 18 (19702013) жастағы ел халқының бағалауы. Дерек көзі: Ескерту: БҰҰ әр жылдың 1 шілдесіне арналған, жасы бойынша бөлінген деректерді ұсынады. Сайлау күніне арналған халық санын алу үшін сызықтық интерполяция қолданылды. 2016 жылғы қала әкімі сайлауы және 2017 жылғы 19 қарашадағы сайлаулар үшін: COMUNAS: ACTUALIZACIÓN POBLACIÓN 2002 2012 Y PROYECCIONES 2013 2020, Чилидің Ұлттық статистика институты. 2020 жылғы сайлау үшін: Estimaciones y proyecciones 1992 2050, país, Чилидің Ұлттық статистика институты. Ескерту: VAP 30 маусымға арналған. Бұлақ: Сайлау қызметі (1925 1973; 1988 2010; 2012; 2013; 2016 (алдын ала сайлаулар); 2016 (муниципальдік); 2017 (президенттік праймериз); 2017 (төменгі палата праймеризі және 2017 жылғы 19 қарашадағы сайлаулар); 2021 (өңірлік әкімдер)). Бұлақ: Сайлау қызметі (1925 1969 және 1973 жылдардағы пайыздық көрсеткішпен ғана; 1970; 1988 2012; 2013 (праймериз); 2013 (облыстық басқармалар); 2013 (депутаттар); 2013 (Сенат); 2013 (президент); 2016 (праймериз); 2016 (муниципаль); 2017). 1952-1969 және 1973 жылдардағы мәндер 3, 4 және 7-бағандардан алынған. Сайлауға қатысу саны, дауыс беруге жастағы халықтың пайыздық көрсеткіші.
Notes: a Excludes 200,638 affiliates from non participating political parties. b Held in 10 out of 60 electoral districts. c Held in 93 out of 346 communes. d Excludes affiliates from non participating political parties. h Excludes 273,017 affiliates and 445,722 'pending' affiliates from non participating political parties, and 21,270 electors from abroad. j Held in 7 out of 28 electoral districts. k Excludes affiliates and 'pending' affiliates from non participating political parties. m Revised provisional results. n Held in 36 out of 346 communes. o Provisional results including 99.91% of ballot boxes. p Provisional results including 99.84% of ballot boxes. q Held in 13 out of 16 regions. r Provisional results including 99.99% of ballot boxes. Voting Age Population: An estimation of the country's population over the age of 21 (1952–1969) and 18 (1970–2013) on the day of the election. Source: Note: The UN provides data estimated for July 1 of each year disaggregated by age. Linear interpolation was applied to obtain the population for election day. For 2016 mayoral primaries and 19 November 2017 elections: COMUNAS: ACTUALIZACIÓN POBLACIÓN 2002 2012 Y PROYECCIONES 2013 2020, National Statistics Institute of Chile. For 2020 elections: Estimaciones y proyecciones 1992 2050, país, National Statistics Institute of Chile. Note: VAP is for June 30. Source: Electoral Service (1925 1973; 1988 2010; 2012; 2013; 2016 (primaries); 2016 (municipal); 2017 (presidential primaries); 2017 (lower chamber primaries and 19 November 2017 elections); 2021 (regional governors)). Source: Electoral Service (1925 1969 and 1973 as a percentage only; 1970; 1988 2012; 2013 (primaries); 2013 (regional boards); 2013 (deputies); 2013 (Senate); 2013 (president); 2016 (primaries); 2016 (municipal); 2017). Values for 1952–1969 and 1973 derived from columns 3, 4 and 7. Turnout as a percentage of the voting age population.