Кіріспе
Американдық кинорежиссер (1928 жылы туған)
Джеймс Фрэнсис Айвори (7 маусым 1928 жылы Ричард Джереми Хазен ретінде туған) – американдық кинорежиссер, продюсер және сценарист. Ол көп жылдар бойы үнді кинопродюсері Исмаил Мерчантпен, оның жеке және кәсіби серіктесімен, сондай-ақ сценарист Рут Правер Жабваламен тығыз жұмыс істеді. Үшеуі де Merchant Ivory Productions компаниясының негізгі тұлғалары болды, олардың фильмдері жеті «Оскар» сыйлығын жеңіп алды; Айворидің өзі төрт рет «Оскарға» ұсынылып, оның біреуін жеңіп алды. Айворидің режиссерлік жұмыстарының ішінде «Көрінісі бар бөлме» (1985), «Морис» (1987), «Ховардс Энд» (1992) және «Күннің қалдықтары» (1993) фильмдері бар. «Менің атымды айт» (2017) фильмі үшін, оның сценарийін жазып, продюсерлік еткені үшін Айвори «Оскар», Британ кино және теледидар өнер академиясы, Америка жазушылар гильдиясы, «Критиктер таңдауы» сыйлығы және «Скриптер» сыйлығы сынды марапаттарды жеңіп алды. 89 жасында «Оскар» мен BAFTA сыйлықтарын жеңіп алып, Айвори екі сыйлық бойынша ең қарт жеңімпаз атанды.
Ерте өмір және білім
Айвори Ричард Джером Хейзен Калифорния штатының Беркли қаласында дүниеге келді және туғаннан кейін көп ұзамай Хэлли Миллисент (туған тегі де Лони) және Эдвард Патрик Айвори, пилорама операторы оны асырап алды; олар оның атын Джеймс Фрэнсис Айвори деп өзгертіп қойды. Ол Орегон университетінде оқыды, 1951 жылы көркем өнер саласындағы бакалавр дәрежесін алды. Айвори Лоуренс медалімен марапатталды, бұл Орегон университетінің Дизайн колледжінің түлектері үшін ең жоғары наградасы. Оның құжаттары Орегон университеті кітапханасының арнайы коллекцияларында және университет мұрағатында сақталады. Ол 2019-2020 жылдары Орегон университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Кейін Айвори Оңтүстік Калифорния университетінің Кино өнері мектебіне түсті, онда ол «Таңертеңгі төрт» (1953) атты қысқаметражды фильмін түсірді. Ол «Венеция: Тақырып және вариациялар» атты жарты сағаттық деректі фильмін жазып, түсіріп, продюсерлік етті, бұл фильм кино саласындағы магистрлік дипломдық жұмысы болды. 1957 жылы The New York Times газеті бұл фильмін жылдың он үздік кинотеатрлық емес фильмінің бірі деп атады. Ол 1957 жылы Оңтүстік Калифорния университетін бітірді.
Мансап
Айвори продюсер Исмаил Мерчантпен 1959 жылы Нью-Йоркте Айворидің "Қылыш пен флейта" атты деректі фильмінің көрсетілімінде кездесті. 1961 жылдың мамыр айында Мерчант пен Айвори "Merchant Ivory Productions" атты фильмдер шығару компаниясын құрды. Мерчант пен Айвори ұзақ жылдар бойы өмірлік серіктестер болды. Олардың серіктестігі тәуелсіз кино тарихындағы ең ұзақ серіктестік ретінде Гиннес рекордтар кітабына енді. Мерчант 2005 жылы қайтыс болғанға дейін олар 40 фильм түсірді, оның ішінде көптеген фильмдер Академия, BAFTA және "Алтын глобус" сыйлықтарына ие болды. Айвори "Merchant Ivory" үшін 17 театрлық фильмге режиссерлік жасады, ал романист Рут Правер Джабвала олардың 22 туындысының сценарийін жазды, сондай-ақ Мерчант қайтыс болғаннан кейін "Merchant Ivory" компаниясы түсірген тағы бір фильмнің сценарийін жасады. Осы ынтымақтастық туралы Исмаил Мерчант бірде былай деді: "Біздің 'Merchant Ivory' серіктестігіміз ерекше. Мен – үнді мұсылман, Рут – неміс еврейі, ал Джим – протестант америкалық. Біреу бізді үш басты құдай деп сипаттаған еді. Шындығында, бізді үш басты жәндік деп атағандары дұрыс болар еді!"
Көрінісі бар бөлме (1985)
1985 жылы Айвори Э.М. Форстердің «Көрінісі бар бөлме» атты классикалық романының киноадаптациясын жасады. Фильмде сол кезде 19 жастағы Хелена Бонэм Картер өзінің тұңғыш маңызды киноролінде ойнады. Фильмде Джулиан Сэндс, Мэгги Смит, Джуди Денч, Денхолм Эллиотт, Саймон Каллоу және Дэниел Дэй-Льюис те қатысты. Фильмке барлық жағынан мақтаулар айтылды, «The Chicago Sun Times» газетінің киносыншысы Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз беріп, былай деп жазды: «Бұл интеллектуалды фильм, бірақ ол эмоциялар туралы ойландырады: ол бізді сезімдерімізге сүйеніп әрекет етудің орнына, оларды талдауға шақырады». Фильм сегіз «Оскар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде Айвори үшін «Үздік режиссер» номинациясы да бар еді. Ол сонымен қатар Британ кино академиясының, «Алтын глобус» сыйлықтарының және Америка режиссерлер гильдиясының «Үздік режиссер» номинацияларын алды.
Морис (1987) және Мистер мен миссис Бридж (1990)
Келесі жылы Айвори Форстердің тағы бір бейімдеуін, «Морис» (1987) романтикалық драмасын режиссерлік етті. Фильм Эдвард дәуірі Англиясының шектеулі және жабық мәдениетіндегі ер адамдар арасындағы махаббат туралы әңгіме. Оқиға басты кейіпкер Морис Холлдың университеттегі өмірінен, құйынды қарым-қатынастардан, қоғамға бейімделуге тырысудан және, ақырында, өмірлік серігімен кездесуінен басталады. Фильмде Джеймс Уилби мен Хью Грант алғашқы маңызды рөлдерін сомдады, сондай-ақ Руперт Грейвс, Саймон Каллоу, Денхолм Эллиотт, Марк Танди, Билли Уайтлоу, Джуди Парфитт, Фиби Николлс және Бен Кингсли де ойнады. 2017 жылы «The New Yorker» журналында Сара Ларсон: «80-ші және 90-шы жылдары өсіп келе жатқан көптеген гейлер үшін «Морис» жаңалық болды: экранда немесе басқа жерде ерлер арасындағы махаббаттың қалай болатынын көрудің алғашқы мүмкіндігі» деп жазды. Режиссер Джеймс Айвори фильмнің тарихына: «Морис шыққаннан бері көптеген адамдар маған келіп, жақыннан сұрап: «Тек сенің өмірімді өзгерткеніңді білгім келеді» деді» деп қосты. Фильм «Оскар» сыйлығына «Үздік әйел актриса» (Жоанна Вудворд) номинациясын және Нью-Йорк киносыншыларының екі сыйлығын иеленді. Айвори кейін «Мистер және миссис Бридж» фильмін өзінің сүйікті фильмі деп атады, сонымен қатар оның қайта қаралуын қалайтынын айтты.
Хауардс Енд (1992)
1992 жылы «Мерчант Айворы» үшінші Форстер роматын бейімдеп, «Ховардс Энд» фильмін жасады. Фильмде Эмма Томпсон, Хелена Бонэм Картер, Энтони Хопкинс және Ванесса Редгрейв қатысты. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1992 жылғы Канн кинофестивалінде өтті, онда ол «Алтын пальма» сыйлығы үшін күресті және сыншылардың жоғары бағасын алды. Айвори «Үздік режиссер» номинациясына екінші рет ұсынылды. «Ховардс Энд» фильмі «Үздік әйел актер» (Эмма Томпсон), «Үздік бейімделген сценарий» және «Үздік өндіріс дизайны» номинациялары бойынша үш «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, фильм Британ кино және телеарнасының 11 сыйлығына және төрт «Алтын глобус» сыйлығына ие болды. 2016 жылы фильм Канн кинофестивалінің «Канн классикасы» бөлігінде көрсетілді және 2016 жылдың 26 тамызында жаңадан реставрацияланған нұсқасы кинотеатрларда көрсетілді.
Күннің қалдықтары (1993)
Келесі жылы Мерчант Айвори Кадзуо Исигуроның сол аттас романынан бейімделген "Күннің қалдықтары" (1993) тарихи фильмін түсірді. Американдық режиссер Майк Николс фильмнің продюсерлерінің бірі болды, және фильм Энтони Хопкинс пен Эмма Томпсонды қайта біріктірді. Екінші рөлдерде Джеймс Фокс, Кристофер Рив, Хью Грант және Лена Хиди ойнады. Фильм екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары ағылшын жер иесіне қызмет ететін адал үй иесінің (дворецкий) өмірінен өрбиді. Фильм коммерциялық және сын тұрғысынан сәтті болды, ал "The New York Times" газетінің Винсент Канби жазған бір келелі мақаласында: "Бұл ересектерге арналған фильм. Сонымен қатар, мырза Айворидің біздің ең көрнекті режиссерлеріміздің бірі екенін мойындау уақыты келді, сыншылар көбінесе оның фильмдерінің көпшілігі әдеби туындылар екенін естен шығарады" деді. Фильм сегіз "Оскар" сыйлығына ие болды, ал Айвори үшінші рет "Үздік режиссер" номинациясына ұсынылды. Ол сондай-ақ Британдық кино және телеарналар академиясы, "Алтын глобус" және Америка Режиссерлер Гильдиясы сыйлықтарына ұсынылды. 1999 жылы Британдық кино институты "Күннің қалдықтары" фильмін 20-шы ғасырдың ең ұлы британдық фильмдерінің 64-ші орнына қойды.
Мені өз атыңмен шақыр (2017)
2017 жылы Айвори Андре Ациманның 2007 жылы жарық көрген «Мені өз атыммен шақыр» романының киноадаптациясын жазды және өндірісіне атсалысты. Романтикалық драмалық фильмді Лука Гуадагнино режиссерлік етті, бұл оның тақылымдық «Құштарлық» трилогиясының соңғы туындысы, ал оған дейін «Махаббат мен өмір» (2009) және «Үлкен шашырау» (2015) фильмдері жарық көрген. 1983 жылы Солтүстік Италияда өтетін «Мені өз атыммен шақыр» фильмі 17 жасар Элио Перлманның (Тимоте Шаламе) және Элионың әкесінің (Майкл Стальберг) – археология профессорының 24 жасар аспиранты Оливердің (Арми Хаммер) арасындағы романтикалық қарым-қатынасын көрсетеді. Айвори бастапқыда Гуадагниноның ұсынысымен фильмді бірлесіп режиссерлік етуге келіскен, бірақ бұл туралы ешқандай шарттасқан келісім болған жоқ. Айвори режиссерлік ұсынысты фильмді өзі де жазатын болса қабылдады; 2016 жылы режиссерлік қызметтен бас тартып, Гуадагниноға фильмді жеке режиссерлік етуге мүмкіндік берді. Айвори сценарий авторы ретінде толық құқыққа ие болды. Бұл фильм оның жазып, бірақ режиссерлік етпеген жалғыз көркем фильмі болды.
Джеймс Айвори: махаббат пен сұлулықты іздеу
2023 жылдың мамырында Кристофер Мэннинг режиссерлік еткен, Айворидің өмірі мен еңбек жолын көрсететін жаңа деректі фильм жарияланды. Фильмде Айворидің өмірі мен шығармашылығы баяндалады, сондай-ақ Хелена Бонэм Картер, Эмма Томпсон, Хью Грант, Уэс Андерсон сияқты белгілі актерлер де қатысады.
Жеке өмір
Айвори гей болған, ол өзінің "Solid Ivory" атты мемуарларында бизнес-серіктесі Исмаил Мерчантпен, композиторлары Ричард Роббинспен және Брюс Чатвин сияқты басқалармен болған қарым-қатынастары туралы толыққанды мәліметтер келтірген.
Марапаттар мен құрметтер
1985 жылы «Көре бергіш бөлме» сегіз «Оскар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» сыйлықтары да бар, және үш сыйлықты жеңіп алды: Джабваланың Форстер романына жасаған адаптациясы, сондай-ақ «Үздік костюм» және «Үздік өндіріс дизайны» үшін. «Көре бергіш бөлме» Ұлыбританиядағы Кино сыншылары шеңберінің кино бөлімі, Британдық кино және теледидар өнер академиясы (BAFTA), АҚШ-тағы Ұлттық кино шолу кеңесі және Италиядағы кинофестивальде «Жылдың үздік фильмі» деп танылды, онда фильм «Ең үздік шетелдік фильм» және «Үздік режиссер» үшін «Донателло» сыйлығын жеңіп алды. 1987 жылы «Морис» фильмі Венеция кинофестивалінде «Күміс арыстан» сыйлығын «Үздік режиссер» номинациясында, сондай-ақ Ричард Роббинс үшін «Үздік фильм музыкасы» және Джеймс Уилби мен Хью Грант үшін «Үздік актер» сыйлықтарын алды. 1990 жылғы «Мистер және миссис Бридж» фильмі «Оскар» сыйлығына «Үздік әйел актриса» (Жоанна Вудворд) номинациясын, сондай-ақ Нью-Йорк киносыншыларының шеңберінен «Үздік әйел актриса» және «Үздік сценарий» сыйлықтарын алды. 1992 жылы Айвори Форстердің тағы бір романы бойынша «Ховардс-энд» фильмін түсірді. Фильм тоғыз «Оскар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» номинациялары да бар, және үш сыйлықты жеңіп алды: «Үздік әйел актриса» (Эмма Томпсон), «Үздік сценарий – адаптация» (Рут Правер Джабвала) және «Үздік көркемдік безендіру/декорация» (Лусиана Арриги/Иан Уиттакер). Фильм сонымен қатар Британдық кино және теледидар өнер академиясының (BAFTA) сыйлығында «Үздік фильм» сыйлығын, ал Ұлттық кино шолу кеңесінен «Үздік фильм», Эмма Томпсон үшін «Үздік актриса» және Айвори үшін «Үздік режиссер» сыйлықтарын жеңіп алды. Американың режиссерлер гильдиясы Айвориге оның еңбегі үшін ең жоғары наградасы – Д.У. Гриффит сыйлығын табыс етті. 1992 жылғы Канн кинофестивалінде фильм «45 жылдық мереке» сыйлығын жеңіп алды. «Ховардс-энд» фильмінен кейін «Күннің қалдықтары» фильмі түсірілді, ол сегіз «Оскар» сыйлығына, оның ішінде «Ең үздік фильм» және «Ең үздік режиссер» номинацияларына ұсынылды. «Call Me by Your Name» (2017) фильміндегі еңбегі үшін Айвори «Оскар» сыйлығын «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясында, «Критиктер таңдауы» сыйлығын «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясында, «Америка жазушылар гильдиясы» сыйлығын «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясында, «BAFTA» сыйлығын «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясында және «USC Scripter» сыйлығын «Ең үздік сценарий» номинациясында алды. Ол сондай-ақ AACTA халықаралық сыйлығына «Ең үздік сценарий» және «Gotham Independent Film Award» сыйлығына «Ең үздік сценарий» үшін ұсынылды. 89 жасында Айвори – бәсекеде «Оскар» сыйлығын жеңіп алған ең қарт адам.