Кіріспе

1781 жылғы шайқас. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Коупенс шайқасы 1781 жылдың 17 қаңтарында Оңтүстік Каролина штатындағы Коупенс қаласының жанында, бригадалық генерал Дэниел Морган басқаратын американдық патриоттар күштері мен лейтенант-полковник Банастр Тарлтон басқаратын британдық күштер арасында, соның ішінде жартылай американдық лоялистер де болды. Бұл шайқас Каролина (Солтүстік және Оңтүстік) науқанының бір бөлігі болды. Бұл шайқас Оңтүстік Каролинаны британдықтардан қайта басып алудағы маңызды бетбұрыс болды. Морганның әскерлері Тарлтонның әскерлерін қос қоршауға алды – соғыс барысындағы жалғыз қос қоршау. Тарлтонның 1000 британдық әскеріне Морганның 1000 әскері қарсы қойылды. Морганның әскерлерінен 25 адам қаза тапты және 124 адам жараланды. Тарлтонның күштерінен шамамен 30% құрбан болды, ал күшінің 55% тұтқындалды немесе хабарсыз жоғалып кетті. Тарлтонның өзі және 200-ге жуық британдық әскер ғана құтыла алды. Морганның қолбасшылығындағы Континентальдық армияның шағын тобы Катаваба өзенінің батысына қарай азық-түлік іздеу және жергілікті отарлаушылардың көңілін көтеру үшін аттанды. Британдықтар Морганның әскері Каролинаның батысында орналасқан, британдық тәждің американдық лоялистері ұстап тұрған маңызды стратегиялық Нысан алты бекінісіне шабуыл жасауды жоспарлап отыр деген қате хабар алды. Британдықтар Морганның әскерін сол жақ қанатына қауіп төндіретін күш деп санады. Генерал Чарльз Корнуоллис Морганның әскерін жеңу үшін командир Тарлтон басқаратын атты әскерін (драгун) жіберді. Морганның әскері Нысан алтыда емес екенін білгеннен кейін Тарлтон британдық күштердің көмегімен американдық отрядты қуалай бастады. Морган Брод өзенінің жанында тұруға шешім қабылдады. Ол ашық орманды жердегі екі төменгі төбені таңдады, сондай-ақ Тарлтонның агрессивтілігіне байланысты, ол тоқтап, мұқият жоспар құрамай шабуылға көшеді деп күтті. Ол әскерін үш негізгі бағытқа бөлді. Тарлтонның әскері, шаршаңқы сапардан кейін, азық-түліксіз және қатты шаршап майданға жетті. Тарлтон дереу шабуылға көшті, бірақ американдық қорғаныс британдық шабуылды толық сіңіріп алды. Британдық қатарлар американдықтардың кері шегінуіне асығысқанда жинақылығын жоғалтты. Морганның әскері шабуылға шыққанда, Тарлтонның күштерін толық жеңіп шықты. Тарлтонның бригадасы тиімді күш ретінде жойылды. Оңтүстік Каролинаның солтүстік-батыс бұрышындағы Кингс-Маунтин шайқасында британдықтардың жеңілісімен бірге, бұл оқиға Корнуоллисті негізгі оңтүстік американдық армияны Солтүстік Каролинаға қууға мәжбүр етті, содан кейін Гильфорд сотындағы шайқас болды, ал 1781 жылдың қазан айында Вирджиниядағы Йорктаунды қоршауда Корнуоллис жеңіліске ұшырады.

Өмірбаян

14 қазан күні 1780 жылы Континенттік армияның бас қолбасшысы генерал Джордж Вашингтон Континенттік күштердің Оңтүстік бөлімінің бас қолбасшысы ретінде Род-Айленд штатының квакер офицері Натанаел Гринды таңдады. Гринге қойылған міндет оңай болған жоқ. 1780 жылы Каролина штатында Континенттік армия үшін бірқатар апаттар орын алды, ең жамансы – 1780 жылдың мамыр айында Чарльстон қамалында генерал Бенджамин Линкольннің басқаруындағы американдық армияның тұтқынға түсуі. Содан кейін британдықтар Оңтүстіктегі ең ірі және Оңтүстік Каролинаның астанасы болған қаланы басып алды. Кейін сол жылы генерал Горацио Гейтс басқарған тағы бір отаршыл армия Кэжден шайқасында жеңіліске ұшырады. Қазан айында колониялық ополченниктердің Кингс-Маунтин шайқасында лоялистерге қарсы жеңісі уақытты ұзартуға мүмкіндік берді, бірақ Оңтүстік Каролинаның көп бөлігі әлі де британдықтардың бақылауында болды. Грин басқаруды қабылдаған кезде Оңтүстік армиясы қағаз жүзінде 2307 адамды (1482 қатысқан) құрады, олардың ішінде тек 949-ы континенттік әскерлер болды, көбінесе әйгілі және жақсы даярланған «Мэриленд желісі» полкінен. 3 желтоқсанда бригадир генерал Дэниел Морган Солтүстік Каролина штатындағы Шарлоттадағы Гриннің штабына келді. Революцияның басында Морган, оның әскери тәжірибесі 1754–1763 жылдардағы француз және үнді соғысына дейін жетеді, 1775 жылы Бостонды қоршауда қызмет етті. Кейін ол 1775 жылы Канадаға жасалған шабуылға қатысып, Квебек шайқасында болды. Бұл шайқас 1775 жылдың 31 желтоқсанында жеңіліспен аяқталды және Морган британдықтарға тұтқынға түсті. 1777 жылдың қаңтарында Морган алмастырылып, Джордж Вашингтон оны 500 оқытылған мергеншінің басшысы етіп тағайындады, олар Морган мергеншілері деп белгілі болды. Морган мен оның адамдары 1777 жылы Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Гудзон өзені бойындағы Саратогадағы жеңіске үлкен үлес қосты, бұл бүкіл соғыстың шешуші нүктесі болды. 1779 жылы Морган жоғарылаудан бас тартып, ауыр сезімталдықтан зардап шеккеннен кейін армиядан кетті. Бір жылдан кейін ол бригадир-генерал болып тағайындалып, Оңтүстік бөліміне қайта оралды. Грин өзінің әлсіз армиясы британдықтармен тікелей шайқасқа түсе алмайтынын түсінді. Ол әскерін бөлу туралы қаулы қабылдады, жергілікті халықтың рухын көтеру және Шарлоттаның маңындағы шектеулі көлемнен артық жабдықтау табу үшін Катаваба өзенінің батысына жасақ жіберді. Грин Морганға осы қанатты басқаруды тапсырды және оған Катавабаның батысындағы ополченниктерге қосылып, оларды басқаруды бұйырды. Морган 21 желтоқсанда батысқа қарай Broad және Pacolet өзендерінің арасында орналасып, сол аймақтағы азаматтарды қорғауға міндеттелді. Оның құрамында 600 адам болды, олардың 400-і континентальдықтар, көбінесе Делавэр және Мэриленд штаттарынан. Қалғаны – континентальдық тәжірибесі бар Вирджиния ополченниктері. Рождество күні Морган Паколет өзеніне жетті. Оған тәжірибелі партизан Эндрю Пикенс басқаратын тағы 60 Оңтүстік Каролина ополченниктері қосылды. Морганның лагеріне Джорджия мен Каролинадан басқа ополченниктер де келді. Сонымен қатар, лорд Корнуоллис Солтүстік Каролинаға оралып, Кингс-Маунтиндегі жеңілістен кейін кейінге қалдырған шабуылды жасауды жоспарлап отырды. Морган күштері оның сол жағына қауіп төндірді. Бұған қоса, Корнуоллис Морганның Оңтүстік Каролинаның батысындағы американдық лоялистердің маңызды британдық бекінісіне – Ninety Six қаласына шабуыл жасамақшы екенін мәлімдеген дұрыс емес ақпарат алды. Бекіністі сақтап, Морганның әскерін жеңу үшін Корнуоллис 1781 жылдың 1 қаңтарында, 2 қаңтардағы қосымша хабарламасымен атты әскерін (драгун) Банастре Тарлтон подполковнигіне батысқа жіберді. Тарлтон 26 жаста болды және колониялардағы британдықтармен қызметте керемет мансапқа ие болды. 1776 жылдың желтоқсан айында ол кішкентай топпен бірге Нью-Джерсиде колониялық генерал Чарльз Лиді таңғалдырып, тұтқынға алды. Ол Чарльстонды қоршауда және Кэжден шайқасында ерекше көзге түсті. Британ легионына, американдық лоялистерден құралған және Каролинадағы ең жақсы британдық әскерлердің бірі болған аралас жаяу әскер / атты әскерге қолбасшылық ету арқылы Тарлтон Монк бұрышы мен Фишинг-Крикте жеңіске жетті. Ол Ваксау шайқасында жеңіске жеткеннен кейін отарластар арасында жаман атқа ие болды, онда оның әскері американдық сарбаздарды олар берілгеннен кейін өлтірді. 1781 жылы Британ аралдарында жарияланған Тарлтонның естеліктерінде ол алғашқы шабуыл кезінде атының астынан атылып түскенін және оның әскері, оны өлген деп ойлап, «тежелмейтін ашкерелікке» барысқандығын айтты. Тарлтон мен легион Ninety Six қаласына бағыт алды. Морган онда болмағанын білгеннен кейін Тарлтон британдық әскерлерден күштерді сұрады, оларды Корнуоллис жіберді. Тарлтон кеңейтілген әскерімен Морганды Broad өзенінен шығарып тастау үшін аттанды. 12 қаңтарда ол Морганның орналасқан жері туралы нақты ақпарат алды және қысқы жаңбырдан су тасқынына ұшыраған өзендерден өту үшін қайықтар жасап, қарқынды жылдамдықпен жолын жалғастырды. Тарлтонның қуып жететінін естіген Морган Тарлтон мен Корнуоллис арасында қысылып қалудан сақтану үшін солтүстіске шегінді. 16 күнінің түскісіне қарай Морган Broad өзеніне жақындады, ол су тасқынынан көтерілген және қиын өткелді екені хабарланды. Ол Тарлтонның тым жақын екенін білді. Түнде ол жергілікті жерде «Ханнаның Cowpens» деп аталатын, жергілікті малдың жайылымына белгілі бір орынға жетті. Патрульдеуге шыққан Пикенс сол түнде Морганға көптеген тәртіпсіз ополченниктерімен қосылды. Морган Broad өзенінен өту кезінде Тарлтонның қолына түсу қаупінен сақтану үшін кері шегінудің орнына тұрып шайқасуға шешім қабылдады. Морганның орналасқан жерін білген Тарлтон әскерін жылдамдатып, түнде кемпінгке орналаспай, таңғы 3-те аттанды.

Тарлтонның жолын

1781 жылдың 17 қаңтарында таңғы сағат 2-де Тарлтон әскерін көтеріп, Каупенске қарай жорығын жалғастырды. Лоуренс Бэбиц: «Ковпенске дейінгі бес күнде британдықтар стреске ұшырады, оны тек демалыс пен дұрыс тамақтану ғана басаңдата алады» дейді. Ол «шайқасқа дейін қырық сегіз сағат ішінде британдықтардың азығы таусылып, төрт сағаттан да аз ұйықтағанын» атап көрсетеді. Осы кезеңде Тарлтон бригадасы қиын жерлерді жылдам басып өтті. Бабитс олардың майданға шаршап, азықтан қырылған күйі келгенін айтады. Тарлтон жеңіске сенді және оны кейінге тығуға ешкім көндіре алмады. Оның тори скауттары Морган соғысып жатқан жер туралы хабарлады, ол Морганның әскері, көбінесе милиция, тәжірибелі британдық әскерлер мен тасыған өзен арасында қалғандай көрінетініне сенімді болды. Ол жерге жеткенде Тарлтон бүйірлерінде драгуннан тұратын шайқас шебін құрды, екі «шегіртке» зеңбірегі британдықтар мен американдық лоялистердің арасында орналасты. Тарлтонның жоспары қарапайым және тікелей болды. Оның жаяу әскерінің көп бөлігі (Легионның да) сызықтық формацияда жиналып, тікелей Морганға шабуылдайтын болады. Бұл сызықтың оң және сол жақ қанаттарын драгун бөлімдері қорғайды. Резервте 71-ші жаяу полкінің 250 сарбаздан тұратын шотландтық жоғары таулық батальоны болды, оған голланд-шотланд бригадасында қызмет еткен, тәжірибелі кәсіби әскери офицер майор Артур Макартур басшылық етті. Соңында Тарлтон американдықтар қашқанда өзінің Легионының 200 атты әскерін қолдануға дайын тұрды. Бірінші екі қатардың шегінуін толыққанды жеңіліс деп есептеген британдықтар тікелей үшінші және соңғы қатарға, Мэриленд пен Делавэр штатының тәртіпті сарбаздарына шабуылдады. 71-ші полкке американдықтардың оң қанатын айналып өтуге бұйрық берілді. Джон Игер Говард осы маневрді байқап, американдық оң қанаттағы Вирджиния милициясына шотландтарға қарсы бет бұруға бұйырды. Бірақ шайқастың шуында Говардтың бұйрығы дұрыс түсінілмеді және милиция шегіне бастады. Сағат 7:45 болған еді, британдықтар шайқасқа бір сағатқа жуық қатысып үлгерген. Олар шаршап, дезорганизацияланған еді, бірақ көтерілісшілердің оң жағындағы Вирджиния милициясының шегініп бара жатқанын көрді және американдықтар қашып бара жатыр деп ойлады. Олар шабуылдап, формацияны бұзып, хаостық массада алға жылжи бастады. Морган атуға бұйрық берді. Говардтың «қашқан» милициясы кенеттен шегінуін тоқтатып, 180 градусқа бұрылды. Вирджиниялықтар британдықтарға отыз метрден аспайтын қашықтықтан атысты, бұл үлкен зиян келтірді, шатасқан британдықтарды тоқтап тұруға мәжбүр етті. Джон Игер Говард: «Штықпен шабуыл!» деп айғайлады. Орталықтағы континентальдықтар бұйрық бойынша штықпен шабуыл жасады. Тарлтонның күштері күтпеген шабуылға тап болып, құлап бастады, кейбіреулері сол жерде берілді, ал басқалары бұрылып қашты. Говардтың әскері алға жылжып, екі британдық «шегіртке» зеңбірегін басып алды. Уильям Вашингтонның атты әскері американдық сол жақтан айналып, британдықтардың оң қанатына және артқы жағына шабуыл жасады. Пикенстің милициясы, енді қайта ұйымдастырылып, төбе артынан шабуылдап, американдық позицияны айналдырып, британдықтардың сол жақ қанатына және артқы жағына 71-ші жоғары таулықтарға шабуыл жасады. Говард Вирджиния милициясына, британдықтардың шабуылын тудырған, кері бұрылып, шотландтарға қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Кенеттен шабуылдың күші, Тарлтонның шаршаған әскері өз атты әскерін көретін деп күткен сол жақ қанатта американдық милицияның қайта пайда болуымен бірге, британдықтарға тым ауыр болды. Британдық және лоялистердің жаяу әскерінің жартысына жуығы жараланған немесе жараланбаған күйі жерге құлап түсті. Олардың соғысуға деген құлқы жоғалып кетті. Тарихшы Лоуренс Бэбиц осы кенеттен британдықтардың құлдырауына себепші «жауынгерлік шок» деп бағалады – шаршау, аштық және моральдық құлдырау әсері бірден сезілді. Ежелгі замандағы Канна шайқасына теңес келтірілген шеберлікпен жасалған қос қоршауға түсіп, британдықтардың көп бөлігі басылып берді. Тарлтонның оң қанаты мен орталық шебі құлағанда, 71-ші жоғары таулықтардың аз бөлігі ғана Говардтың желісінің бір бөлігімен күресіп жатты. Тарлтон өзінің жағдайы қаншалықты қиын екенін түсінген соң, өзінің жалғыз сақталған бөліміне, Британдық легион атты әскеріне қайтып келді. Ол оларға шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ олар оның орнына шайқас алаңынан қашты. Жоғары таулықтар милиция мен континентальдық әскерлермен қоршалып, басылып берді. Тарлтон өзінің қалдықтарын сақтап қалуға тырысып, шамамен қырық атты әскерді тауып, олармен екі зеңбірегін қайтарып алуға тырысты, бірақ олар басылып алынған еді, ол да шайқас алаңынан шегінді. Вашингтон шегініп бара жатқан Тарлтонды қуып жеңіп, өзін біршама оқшауланған сезінді. Ол британдық командир мен оның екі адамынан шабуылға ұшырады. Тарлтон Вашингтонның өзімен тоқтатылды, ол оған қылышымен шабуылдап, «Тарлтон, енді мақтан қорлайсың?» деді. 17-ші полктің корнеті Томас Паттерсон Вашингтонды шабуылдау үшін келді, бірақ Вашингтонның жеке тушысы оны атып түсірді. Вашингтон осы шабуылдан аман қалды және Тарлтонның оң қолына сабырмен соққы берді, ал Тарлтон Вашингтонның тізесіне және атына да зиян келтіретін пистолеттен атып, жаралады. Сағат 8:00 болған еді, шайқас шамамен бір сағатқа созылды.

Салдары

Морган әскері 712 тұтқынға алды, оның ішінде 200 жараланған болды. Британдықтар үшін одан да жаман жағдай, жоғалған күштер (әсіресе британдық тұрақты әскер мен драгундар) Корнуоллистің армиясының ең жақсы сарбаздарынан құралды. Сонымен қатар, 110 британдық сарбаз шайқаста қаза тапты, ал барлық артиллерияшылар қаза болды немесе жарақаттан мүгедек болды. Тарлтон 86 пайыздық шығынға ұшырады, оның бригадасы жауынгерлік қабілетін жоғалтты. Кейіннен бір американдық тұтқын Тарлтон Корнуоллиске жетіп, оқиғаны баяндағанда, Корнуоллис қылышының ұшын жерге тіреп, оған сүйеніп тұрды, қылыш сынғанша. Тарихшы Лоренс Э. Бэбиц Морганның ресми түрде 73 қаза тапқандар туралы есебі тек оның континенттік әскерлерін қамтығанын көрсеткен. Сақталған құжаттар бойынша, ол Коупенсте қаза тапқан немесе жараланған 128 отарлық сарбаздың есімдерін анықтады. Сонымен қатар, Солтүстік Каролина штатының тізімінде 68 континенттік және 80 ополченник қаза тапқаны көрсетілген. Морганның шығындары мен оның әскерінің жалпы саны ресми түрде хабарланғаннан екі есе көп болған сияқты. Тарлтонның Морганды қуып жете берудегі асығыс әрекеттерінің себебі, Коупенске дейін оның және оның Британ легионының Оңтүстікте өткізген әр шайқасы салыстырмалы түрде жеңіл жеңіспен аяқталған болуы мүмкін. Ол Морганды қуып жетумен соншалықты айналысқандықтан, оның әскері оны ұстағаннан кейін шайқасуға дайын болуын ұмытып кеткен сияқты, бірақ Корнуоллис өзі Тарлтонды белсенді әрекеттерге шақырып отырды. Камдендегі американдықтардың жеңілісінен кейін, Коупенс күтпеген жеңіс болды және соғыстың барысын өзгерткен маңызды оқиғаға айналды – "халықтың рухын көтеріп", Оңтүстік Каролинадағы және барлық Оңтүстік штаттарындағы адамдарға күш берді. Осының нәтижесінде американдықтар одан әрі күресуге жігерленді, ал лоялистер мен британдықтар көңілсіздікке ұшырады. Бұдан әрі, оның стратегиялық маңызы – Оңтүстіктегі британдық армияның маңызды бөлігін жою – соғысты аяқтау үшін шешуші болды. Корольдер тауы шайқасындағы британдықтардың жеңілісімен бірге Коупенс Корнуоллис үшін ауыр соққы болды, егер Тарлтон Коупенсте жеңіске жеткен болса, Оңтүстік Каролинадағы қалған қарсылық күштерінің көп бөлігін жеңген болар еді. Керісінше, бұл шайқас соғыс аяқталуына әкеп соқтыратын оқиғалар тізбегін бастады. Корнуоллис Оңтүстік Каролинадағы бейбітшілік орнату әрекеттерін тоқтатып, армиясынан артық жүктерін алып тастап, Гриннің әскерін Солтүстік Каролинаға қуып кірді. Катаваба өзенінде (1781 жылдың 1 ақпаны) және басқа да өткелдерде шайқастар болды. Бірақ ұзақ қуып жете беруден кейін Корнуоллис Гринмен Гилфорд соты шайқасында кездесті, ол пиррлік жеңіске жетті, бұл оның армиясын соншалықты әлсіретті, ол демалу және қайта жабдықталу үшін Вирджиния штатының Йорктаун қаласына қайтаруға мәжбүр болды. Вашингтон және оның француздық одақтасы Рошамбо осы мүмкіндікті пайдаланып, оны Йорктаун шайқасында тұзаққа түсіріп, жеңді, бұл британдықтардың американдықтарды жеңу әрекеттерінен бас тартуына әкелді. Джон Маршаллдың пікірінше, "Коупенс шайқасынан гөрі көптеген адамдар қатысқан шайқастардың салдары осы шайқас сияқты маңызды болған емес". Ол генерал Натанаэль Гринге "көрнекті айлакерлікпен" жорық жүргізуге мүмкіндік берді, ол Корнуоллисті "Американы британдық тәжден ажыратып, Йорктаундағы апатқа әкелген" салдарлардың үзілмейтін тізбегімен бастап кетті.

Ескерткіштер

Ұрыс алаңы Каупенс ұлттық майданында сақталған. Дэниел Морган ескерткіші Спартанбург қаласының орталығында орналасқан. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі кемесі осы шайқастың құрметіне USS Cowpens деп аталған. Қазіргі Армия Ұлттық гвардиясының үш бөлімі (116-шы, 175-ші және 198-ші сигнал батальоны) Коупенс шайқасына қатысқан американдық бөлімдерден туындаған. Колониялық дәуірге дейін тарихы бар Армия Ұлттық гвардиясы мен әрекеттегі тұрақты армия бөлімдерінің саны барлығы отыз ғана.

Фильмдегі шайқас

2000 жылы "Патриот" фильмінің соңындағы шешуші шайқас Америка революциясының Коупенс және Гилфорд соты шайқастарынан шабыт алды. Америкалықтар екі шайқаста да бірдей негізгі тактика қолданды. Шайқастың атауы мен жеңіске жеткен тарап Коупенс шайқасынан алынса, әскерлердің мөлшері және генералдар Натанаэль Грин мен Лорд Корнуоллистің қатысуы Гилфорд соты шайқасына сәйкес келеді. Алан Алданың "Сладкая свобода" фильмі, кинокомпанияның Коупенс шайқасын бейнелеудегі еркіндігін сатиралайды.