Кіріспе

Соңғы тұру – әскери бөлімнің басым күштерге қарсы тұру жағдайы.

Соңғы тұру – әскер тобының басым және дерлік жеңіліссіз қарсылыққа қарсы қорғаныс позициясын ұстап тұруы болып табылатын әскери жағдай. Әскерлер соңғы тұруға міндет сезімінен, тактикалық маңызды нүктені қорғау үшін, қоршауда қалған әскерді, адамды немесе топты қашып кетуге уақыт беру үшін, тұтқындалған жағдайда жазалаудан қорқудан немесе өз билеушілерін немесе көшбасшыларын қорғау үшін шығуы мүмкін. Соңғы тұрулар тарихта маңызды орын алады, өйткені қорғаушылардың батырлығы мен құрбандығы халықтың қиялына зор әсер етеді. Кейбір соңғы тұрулар әскери күштердің немесе елдің тарихының маңызды бөлігіне айналды, әсіресе егер қорғаушылар өз мақсаттарына жетсе (немесе сирек жағдайларда, шабуылдаушыларды жеңсе).

Тактикалық маңызы

"Соңғы тұру" – бұл соңғы шара, және қорғаныс күштері күресудің пайдасы шегіну немесе қарсылық көрсетпеудің пайдасынан артық екенін түсінгенде немесе сенгенде таңдалады. Бұл көбінесе стратегиялық немесе моральдық себептерден туындайды, мысалы, жараланған сарбаздар мен бейбіт азаматтар қауіпті жерден қашып кету үшін уақыт ұту үшін тұрып күресу, қорғаушылар өздерінің құрбандығы науқандарының немесе мақсаттарының жалпы табысына қажет деген қорытындыға келеді, Сарагархи шайқасының соңында болғандай. Мұндай жағдай әртүрлі жолмен туындауы мүмкін. Бір жағдайда, қорғаныс күштерінің шегінуі, әдетте, географиялық жағдайға немесе жеткізілімдер мен қолдаудың жетіспеуіне байланысты, бірден жеңіліске алып келеді, мысалы, Насеби шайқасынан кейін Уадборо төбесіндегі роялист жаяу әскерлерінің басынан өткендей. Кейбір әскери сарапшылар қарсы күшті соңғы тұру жағдайына салудан сақтандырады, себебі қоршауда қалған адамдар күштірек күреседі. Сун Цзы былай деп жазған: "Қоршаудағы жауға қашу жолын қалдыру керек". Сол сияқты, олар кейде өз күштерін қасақана осындай жағдайға түсіруді ұсынады, мысалы, оларды шегінуге итермелейтін қайықтарды немесе көпірлерді өртеп жіберу арқылы. Тарихшы Брайан Перрет тарих бойындағы соңғы тұрулардың көпшілігінде қорғаныс күштерінің жеңіліске ұшырағанын, бірақ сирек жағдайларда аз санды қорғаушылар өздерінің қиын әрекеттерінде сәттілікке жетіп, тағы бір күнді күресуге аман қалады дейді және Агинкур шайқасы мен Рорк дрифт шайқасын осындай шайқастардың мысалдары ретінде келтіреді.

Өлім жазасынан қорқу

Әскерлер егер берілсе, өлім жазасына кесілетініне сенсе, соңғы күреске түсуі мүмкін. Кастердің соңғы тұғыры, шайқастың соңында, солдаттардың Лакота және Шайен жауынгерлеріне қарсы көрсеткен қарсылығының күші, егер берілсе, тірі қалу мүмкіндіктеріне күмәндануларының аздығын көрсетті. Ақырында, Джордж Армстронг Кастердің қалған әскерлері соңғы қарсылық көрсеткен төбе, Кастердің адамдарына қорғаныс позициясын алуға мүмкіндік бермеді. Дегенмен, жауынгерлер батыл қорғаныс көрсетіп, шайқаста қаза тапты. 1942 жылдың соңында Варшава геттосы көтерілісінде Варшава геттосындағы еврейлер депортациялардың жойылған процестің бөлігі екенін білді, себебі депортацияланғандар өлім лагерлеріне жіберілді. Көптеген қалған еврейлер көтеріліс жасауға шешім қабылдады. Геттодағы алғашқы қарулы қарсылық 1943 жылдың қаңтарында болды. 1943 жылдың 19 сәуірінде, Пасха мерекесінің алдында, нацистер геттоға енді. Қалған еврейлер нацистердің оларды өлтіретінін білгендіктен, берілудің орнына соңғы демге дейін қарсы тұруды жөн көрді. Тағы бір танымал соңғы тұғыр Могадишу шайқасының бірінші кезеңінде болды, онда АҚШ-тың 1-ші SFOD D снайперлері, MSG Гэри Гордон және SFC Рэнди Шугарт, "Супер 6 4" тікұшағының құлау орнын және жараланған пилот Майк Дюрантты қорғады, оны өлімге кесілетін наразылардың тобы өлтіруі мүмкін деп қорқып отырды. Екі снайпер 25 адамды өлтіріп, ондаған адамды жаралады, бірақ оқ-дәрісі бітіп, қаза тапты. Алайда, олардың қорғанысы Майк Дюранттың жергілікті әскербасшылардың бірі оны тұтқынға алуына дейін тірі қалуына мүмкіндік берді. АҚШ оны босатуға және үйіне қайтаруға қол жеткізді. Олардың ерлігі үшін MSG Гордон мен SFC Шугартқа өлімнен кейін Құрмет медалі табысталды.

Қиындыққа ұшыраудан қорқу

Адамдар егер қарсы тұрса, азапталады немесе құлдыққа түседі деген сеніммен өлімге дейін күресуі мүмкін. Нюмантия қамалындағы тұрғындар римдіктерге басы бермей, құл болудан бас тартты. Екінші дүниежүзілік соғыста жапон сарбаздарына жоғарыдан қолға түссе, азапталады деп ескертілді.

Қорғаушы жетекші

Кейде әскерлер өз билеушілерін, көшбасшыларын немесе командирлерін қорғау үшін соңғы күреске барады. 1066 жылы Гастингс шайқасында король Гарольд II, 7000 әскермен шабуыл жасаған нормандық Вильгельм Жеңімпазбен шайқасты. Англиялықтардың көпшілігі шайқаста қаза болғаннан кейін, «Гарольд пен оның үй сақшылары патшаның көзіне жебе тигенше шайқасты». Гарольд қайтыс болғаннан кейін, үй сақшылары соңғы күреске шығып, «өлген патшаларының денеімен бірге өлгенше шайқасты». 1527 жылы Римге император Карл V басқарған Киелі Рим империясының әскері шабуыл жасағанда, 20 000-нан астам сарбаз қалаға шабуыл жасады. 189 швейцариялық гвардияшылар Папа Климент VII-ге құпия туннельдер арқылы қашуға уақыт беру үшін Әулие Петр базиликасының айналасында қоршау жасап, үлкен әскерге қарсы соңғы қарсылық көрсетті және Климент қашып кеткенше есіктерді ұстады. 1795 жылы Кртсаниси шайқасында Аға Мұхаммед хан басқарған парсы әскері грузиндерді жеңген кезде, Арагви аңғарынан келген үш жүз арагвилік – жоғартөбеліктердің жасағы, король Геракли II-нің қашуына мүмкіндік беру үшін адалдықпен соғысып, қаза тапты. Олар ұлттық батырлар ретінде еске алынды және Грузин шіркеуі оларды қасиетті деп жариялады. Паван-Хинд шайқасы – артқы күзеттің соңғы тұғыры болды. Бұл шайқас 1660 жылдың 13 шілдесінде Махараштра штатының Кольхапур қаласының жанындағы Вишалгад бекінісі маңындағы тау жолында маратха батыры Баджи Прабху Дешпанде мен Адил Шахи әулетінің Сидди Масуд арасында болды. 300 маратхалықтар артқы күзетте 10 000 биджапурлықтардың шабуылын тойтарып, король Шиваджидің жақын жердегі бекініске қашуына мүмкіндік берді. Ақырында шайқас артқы күзеттегі маратха әскерлерінің жойылуымен және Адил Шахи сұлтандығының тактикалық жеңісімен аяқталды, бірақ маратха патшасы Шиваджиді тұтқындау стратегиялық мақсатына қол жеткізе алмады. Чамкаур шайқасы 1704 жылы оныншы сикх гуруы Гуру Гобинд Сингх пен 40 сикхтің шағын жасағы ислам дініне өтуден бас тартқандықтары үшін моғол әскерлерінің үлкен күші оның бекінісіне шабуыл жасаған кезде болды. Қырық сикх өлгенше шайқасты, Гуруға бекіністен қашып, тағы бір күн өмір сүруге мүмкіндік берді.

Тактикалық маңызды нүктелерді қорғау

Парсылардың Грекияға екінші рет шабуыл жасауы кезінде гректер Термопильдің тар жоласын пайдаланып, парсылардың көптеген әскерінің оларды айналып өтуіне жол бермеуді үміттенеді. 7 мыңнан астам грек әскері б.з.д. 480 жылдың ортасында жолды тоқтату үшін солтүстікке қарай жорық жасады. Парсы әскерінің саны шамамен 100 000-нан 150 000-ға дейін жетеді. Термопиль шайқасында гректер саны жағынан әлдеқайда аз болғандықтан парсыларды жеті күн бойы (соның ішінде үш күндік шайқастар) ұстап тұрды, содан кейін артқы күзет тарихтағы ең әйгілі соңғы тұрақтарының бірінде талқандалып жатты. Екі күндік шайқаста Леонид басқарған шағын күш зор парсы әскерінің өтетін жалғыз жолын тосқаулады. Леонид өзінің күштері айналып өтіліп жатқанын сезгенде, грек әскерінің көп бөлігін жіберіп, 300 спартандық, 700 теспийлік, 400 тебандықпен олардың кері шегінуін күзетіп, өлімге дейін шайқасты. Гректер шайқаста жеңіліске ұшыраса да, бұл парсы әскерінің ілгерілеуін тежеді және кешігу гректерге табысты қорғанысқа дайындалуға және соңында соғысты жеңіспен аяқтауға көмектесті. 150 жылдан кейін, Ұлы Александрдың Әхеменид империясына басып кіруі кезінде, рөлдері ауысқан ұқсас шайқас болды: Персиялық Ариобарзан бастаған парсылар, парсы қақпаларын тосқаулап, Македонияның Персеполь қаласына жасаған шабуылын тоқтатуға тырысты. 1951 жылдың сәуір айында Капьон шайқасында Термопильге ұқсас оқиға болды, онда канадалық 2 PPCLI-нің 700 әскері 677-ші стратегиялық биіктікті екі қытайлық PVA дивизиясына қарсы ұстады, олар шайқас алаңында 10:1, ал жалпы майданда 30:1 артық болды. PPCLI оқ-дәрі мен жабдықтамадан таусылып қалды, бірақ командир лейтенант-полковник Джеймс Райли Стоун «кері шегінуге, тапсыруға болмайды» деп бұйрық берді және олар басып алынған кезде өз позицияларына артиллерия оғын шақырды. PVA дивизиялары ақырында 5000-ге жуық қаза тапқан және көптеген жараланғандармен кері шегінді.

Уақыт сатып алу

Кейде, жеңіліс тапқан әскердің қолбасшысы, жеңімпаз әскердің қуып жете қана жойылуынан гөрі, жеңімпаз әскердің ілгерілеуін тежеуді артқы жасаққа тапсырады. Артқы жасақ соңғы күресте жойылғанның өзінде, олардың құрбандығы қолбасшысына армиясының көп бөлігін жоғалтпай, қайта құруға уақыт беруі мүмкін. Мысалы, Ронсево асуы (778), Тирад асуы (1899) және Бадгам шайқасы (1947) сияқты жағдайларда, бұл Шринагардың тайпалық жасақтарға түсуіне кедергі келтіру үшін өте маңызды болды.

Түсірілген баж

Соңғы қарсылық – бұл қорғаныс күштерінің жағдайы үмітсіз болған, бірақ қорғаныс күштерінің міндеті деп санайтын соғыстың соңғы майдан шайқасы болуы мүмкін, мәжбүр болғанға дейін берілмеу керек болған жағдай. Мұндай жағдай 1646 жылы Стоу шайқасында Бірінші ағылшын азаматтық соғысының соңғы корольдік дала әскеріне орын алған. 1897 жылы Сарагархи шайқасында 36-шы Сикх полкінің 21 Сикх сарбазынан тұратын британдық-индиялық контингент 10 000 ауғандықтардың басып тастамайтын қарсылығына тап болды. Олар өздерінің дәстүрлі және діни сенімдеріне сәйкес, міндеттілік барлық нанымдардан жоғары тұрады деп шешті. Нәтижесінде 21 Сикх және шамамен 600 ауған қаза тапты. Окинава шайқасы кезінде Жапон императорлық теңіз күштерінің «Ямато» линкоры Жапон аралдарынан шығып, шайқасқа қосылды, онда ол күшті қарсыластарға тап болар еді. Соңғы амал ретінде, ол жағаға тіреліп, экипажы аралдағы әскерлерге қосылып, оны тұрақты артиллериялық батарея ретінде пайдалануға ниеттенген. «Ямато» кемесі ұшақтардан жасалған күшті шабуылға түскеннен кейін батып, 3332 адамдық экипаждың 3055-і қаза тапты. Тактикалық жағдайды ескере отырып – әуе қолдауы жоқ бір линкордың бірнеше кішкентай кемелермен бірге әуе кемелерінің флотына қарсы тұруы – әскери жетекшілерге нәтиже болжамды болды. Бұл, ақырында, жапон армиясы баяу жойылғанда және әуе экипаждары қарулы күштерге қатыспағаны үшін императордың сұрақтарына ұяттан туған жағдай еді, сол кезде әуе экипаждары өз-өзіне қол жұмсау миссияларын орындап жатқан.

Қоршаудың соңында

20-шы ғасырға дейін, егер қоршалған гарнизон шабуылшылар қорғанысты бұзғанға дейін ұсынылған капитуляция шарттарын қабылдамаса, "көмек көрсетілмейді" деп есептелген. Сондықтан, соңғы тұру көптеген қоршаулардың соңына айналды, мысалы Аламо шайқасы. Бірақ, 1907 жылғы IV Гаага конвенциясынан бері, шабуылдаушы күштер гарнизон капитуляцияға тырысса, тіпті нығайтылған бекініске соңғы шабуыл кезінде болса да, оларды өлтіруге құқықсыз. Сондай-ақ, "көмек көрсетілмейді" деп жариялауға тыйым салынған.

Тарихи маңызы

Соңғы тұғырлар тарихта халықтың қиялына әсер ететін күшті тартымдылықтың арқасында маңызды орын алады. Тарихшы Натаниел Филбрик былай деп мәлімдейді:

Бірінші дүниежүзілік соғыста "арқасы қабырғаға тиеп шайқасу" деген тіркес соңғы қарсылық көрсетуді білдіретін кеңінен танымал сөз болып қалыптасты. 1918 жылғы 13 сәуірде "Лондон Таймс" газеті генерал Дуглас Хейгтің британдық әскерлеріне: "Барлық бекініс соңғы адамға дейін сақталуы керек. Арқамыз қабырғаға тиеп, әрқайсымыз соңына дейін күресуіміз керек" деген бұйрық бергенін жазды.