Кіріспе
Цифрлық жеке куәлік
Электрондық сәйкестендіру (eID) – азаматтар немесе ұйымдардың жеке басын куәландыратын цифрлық шешім. Олар мемлекеттік органдар, банктер немесе басқа компаниялар ұсынатын жеңілдіктер мен қызметтерге қол жеткізу үшін, мобильді төлемдер үшін және тағы да басқалар үшін пайдаланылуы мүмкін. Онлайн аутентификация мен тіркелуден басқа, көптеген электрондық сәйкестендіру қызметтері пайдаланушыларға электрондық құжаттарға цифрлық қолтаңбамен қол қою мүмкіндігін береді. Электрондық сәйкестендірудің бір түрі – электрондық сәйкестендіру картасы (eIC), ол онлайн және офлайн режимінде жеке сәйкестендіру немесе аутентификация үшін қолданылатын жеке куәлік картасы болып табылады. Электрондық сәйкестендіру картасы – бұл әдеттегі банк картасының ID 1 форматындағы смарт-карта, оның бетінде жеке мәліметтер (аты-жөні, суреті сияқты) және биометриялық паспорттардағыдай RFID микрочипі бар. Чип картаға басылған ақпаратты (мысалы, иесінің аты-жөні мен туған күні) және иесінің суретін сақтайды. Биометриялық бет-әлпетті тану жүйелеріне беттің жалпы құрылымын, пішінін және пропорцияларын өлшеуге және талдауға мүмкіндік беру үшін әртүрлі бұрыштардан және әртүрлі мінез-қалпымен бірнеше сурет түсірілуі мүмкін. Ол сондай-ақ иесінің саусақ іздерін сақтауға болады. Картаны онлайн аутентификация үшін, мысалы, жасқа байланысты тексеру немесе электрондық үкімет қызметтері үшін пайдалануға болады. Жеке компания берген электрондық қолтаңба да чипке сақталуы мүмкін. Қазіргі уақытта мемлекеттік электрондық жеке куәліктерді шығаратын елдерге Ауғанстан, Бангладеш, Бельгия, Болгария, Чили, Эстония, Финляндия, Гватемала, Германия, Исландия, Үндістан, Индонезия, Израиль, Италия, Латвия, Литва, Люксембург, Нидерланды, Нигерия, Марокко, Пәкістан, Перу, Португалия, Польша, Румыния, Сауд Арабиясы, Испания, Словакия, Мальта және Маврикий кіреді. Германия, Уругвай және бұрын Финляндия мемлекеттік органдар шығарған физикалық электрондық куәліктерді қабылдады. Норвегия, Швеция және Финляндия мемлекеттік органдармен сәйкестендіру үшін банктер берген eID-ны (BankID деп те аталады) қабылдайды. Дауыс беру үшін электрондық сәйкестендіруді қолданатын елдердің саны да артып келеді (тіркеу, сайлаушы куәліктерін беру, сайлаушыны сәйкестендіру және аутентификациялау және т.б.), оның ішінде биометриялық сайлаушыларды тіркеуді қолданатын елдер де бар.
Еуропалық Одақ
Еуроодақтың электрондық идентификация және сенім қызметтері (eIDAS) регламентіне сәйкес, жалпыеуропалық кіру жүйесі ретінде сипатталған, Еуроодақтың кез келген мүше мемлекетінде мемлекеттік цифрлық қызметтер ұсынатын барлық ұйымдар 2018 жылдың 29 қыркүйегінен бастап Еуроодақтың барлық мүше мемлекеттерінен электрондық идентификацияны қабылдауға міндетті.
Бельгия
Бельгия 2003 жылдан бері электрондық жеке куәліктер (eID) шығарып келеді, ал 2004 жылдан бастап шығарылған барлық жеке куәліктер электронды болып табылады және бұрынғы пластикалық карталардың орнын басты.
Болгария
Болгария 2013 жылы ЕИК (Eлектронна карта за идентичност) деп аталатын электрондық жеке куәліктердің сынақ жобасын шектеулі көлемде іске қосты.
Қазақстан
Хорватия 2015 жылдың 8 маусымында «e osobna iskaznica» деп аталатын электрондық жеке куәліктерін енгізді.
Дания
Данияда банктер мен үкімет бірлесіп шығаратын электрондық жеке куәлік MitID деп аталады. Бұрынғы электрондық жеке куәлік, NemID 2023 жылдың қазан айынан бастап қолданыстан шығарылды. MitID аутентификациясы MobilePay қызметінде ірі төлемдер жасауға мүмкіндік береді, бұл қызмет 2017 жылдан бері халықтың жартысынан астамы қолданып келеді.
Эстония
2002 жылдан бері шығарылып келе жатқан Эстонияның жеке куәлігі Эстонияның интернетке негіделген дауыс беру жүйесінде де қолданылады. 2007 жылдың ақпан айында Эстония парламенттік сайлауда электрондық дауыс беруге рұқсат берген әлемдегі алғашқы ел болды. Елдегі электрондық сайлауға 30 мыңнан астам сайлаушы қатысты. 2014 жылдың соңында Эстония резидент еместерге де Эстония жеке куәлігін ұсынды. Жобаның мақсаты 2025 жылға қарай 10 миллион адамды қамту, бұл Эстонияның 1,3 миллион халқынан 8 есе көп.
Финляндия
Финляндияда электрондық жеке куәлік азаматтарға алғаш рет 1999 жылдың 1 желтоқсанында берілді. Финляндияда электрондық идентификацияны банктер жүзеге асырады. Олар фин мемлекеттік органдарына, университеттерге және банктерге кіруге, сондай-ақ MobilePay мобильді төлем қызметін пайдаланып ірі төлемдер жасауға мүмкіндік береді. Mobiilivarmenne ұялы телефонның SIM-картасын аутентификация үшін пайдаланады және әрбір аутентификация үшін ұялы байланыс операторына төленетін төлемақы есебінен қаржыландырылады.
Германия
Германия 2010 жылы Personalausweis деп аталатын электрондық жеке куәліктерін енгізді.
Исландия
Исландияда электрондық идентификаторлар (исландша: Rafræn skilríki) мемлекеттік және жеке секторлар тарапынан кеңінен қолданылады. Олар алғаш рет 2008 жылы енгізілді. Қазіргі кезде ең көп қолданылатын нұсқасы – SIM картасында сақталған аутентификациялық кілтпен ұялы телефонда. Исландияда 13 жастан асқан халықтың 95%-ы (оның ішінде 75 жастан асқандардың 75%-ы) белсенді электрондық идентификаторға ие. Исландиялық eID иелері 2021 жылы айына 20 реттен астам өздерінің eID-ін пайдаланды. Тіркеу кезінде пайдаланушылар PIN-кодты құрайды. Онлайн идентификациялау, растау немесе қол қою қажет болған сайын, флэш-SMS арқылы сұрау жіберіледі және PIN-код тексеріледі. Бүгінде бұл жүйе барлық банктер, мемлекеттік қызметтер (island.is порталы), денсаулық сақтау, білім беру, құжаттарға қол қою және 300-ден астам жеке компаниялар клиенттерге арналған жеке кабинеттерге кіру үшін (исландиялық жеке сәйкестендіру нөмірімен байланысты) пайдаланады. Тек PIN-код пен телефон нөмірін есте сақтау қажет болғандықтан, бұл жүйе кең таралған және бір реттік кіру қызметі ретінде жұмыс істейді. Оны Auðkenni hf. басқарады, ол бастапқыда банктер консорциумымен құрылған, бірақ қазір үкіметке тиесілі. 2008 жылғы жүйенің алғашқы нұсқасы – клиенттік компьютердегі смарт-карта оқығышымен жұптасқан EMV чипі бар арнайы смарт-карта болды. Смарт-карта алғаш рет 2008 жылдың соңында мемлекеттік мекемелердің, ірі компаниялардың және денсаулық сақтау жүйесінің қызметкерлері үшін енгізілді. Ол барлық мекемелер мен құпиялы деректерді өңдейтін компанияларға таратылды. Электрондық идентификаторды дебеттік картада сақтауға да болады. 2013 жылдың қарашасында ұялы телефондар үшін SIM-картаны пайдалану енгізілді, бұл оның пайдалану ыңғайлылығына байланысты электрондық идентификаторларды жылдам қабылдауға әкелді. 2014 жылға қарай исландиялықтардың 40%-ы электрондық идентификаторларды пайдаланды.
Италия
Италия қағаз түріндегі жеке куәлікті алмастыру мақсатында Carta d'Identità Elettronica (Италияда CIE аббревиатурасымен белгілі) деп аталатын электрондық жеке куәліктерді енгізді. 2016 жылдың 4 шілдесінен бастап Италия барлық жеке куәліктерді электрондық түрге ауыстыруды жүзеге асырып жатыр.
Мальта
2014 жылдың 12 ақпанынан бастап Мальта барлық жеке куәліктерді электрондық ID-карталарға жаңарту процесін жүргізіп жатыр.
Нидерланды
Нидерландыда электрондық жеке куәліктер DigiD деп аталады және Нидерланды қазіргі уақытта электрондық идентификация жүйесін (eID) дамытуда.
Норвегия
Норвегияда банктер шығарған электрондық жеке куәліктер BankID деп аталады (Швецияның BankID-інен ерекше). Олар Норвегияның мемлекеттік органдарына, университеттеріне және банктеріне кіруге, сондай-ақ 2017 жылы халықтың жартысынан астамы қолданатын Vipps мобильді төлем қызметі арқылы ірі төлемдер жасауға мүмкіндік береді. Norwegian BankID på mobil қызметі аутентификация үшін ұялы телефонның SIM-картасын пайдаланады және әрбір аутентификация үшін ұялы байланыс операторына төленетін комиссия арқылы қаржыландырылады.
Испания
Испанияда электрондық жеке куәлігі DNIe деп аталады және 2006 жылдан бастап шығарылып келеді.
Швеция
Швецияда ең көп таралған электрондық идентификация банктер арқылы шығарылады және BankID деп аталады. BankID дискідегі, картадағы немесе смартфондағы сертификат файлы түрінде болуы мүмкін. Соңғысы (шведтік мобильді BankID қызметі) 2019 жылы швед халқының 84 пайызы қолданды. Mobile BankID арқылы тіркелу үшін ешқандай төлем талап етілмейді, себебі қызметті мобильді операторлар емес, банктер ұсынады. Оны бір смартфонда әртүрлі қосымшалар мен веб-қызметтерде аутентификация үшін, сондай-ақ басқа құрылғылардағы веб-беттерде де пайдалануға болады. Бұл жүйе iOS және Android құрылғыларында саусақ іздері мен бетті тану арқылы аутентификацияны да қолдайды. Электрондық идентификаторлар шведтік мемлекеттік органдарға, банктерге, денсаулық сақтау орталықтарына (адамдарға медициналық жазбаларын және рецепттерін қарауға, сондай-ақ дәрігерге жазылуға мүмкіндік береді) және дәріханалар сияқты компанияларға қауіпсіз веб-кіру үшін қолданылады. Mobile BankID 2019 жылы швед халқының 78 пайызы қолданған Swish мобильді төлем қызметін де қамтиды, бастапқыда ол жеке тұлғалар арасындағы төлемдер үшін пайдаланылды. BankID бұрын университеттерге өтініш беру және қабылдау үшін қолданылған, бірақ Swedbank университеттердің өз студенттік логиндерін тарату үшін осы жүйені пайдаланғандықтан оны тыйым салған. Көбінесе BankID келісімшарттарға қол қою үшін қосымша қауіпсіздік ретінде қолданылады.
Ауғанстан
Ауғанстан өзінің алғашқы электрондық ID (eID) картасын 2018 жылдың 3 мамырында шығарды. Ауғанстан президенті Ашраф Ғани бұл картаны алғашқы болып алды. Ауғанстан президентімен бірге бірінші ханым Рула Ғани, вице-президенті, Ауғанстан Сенатының төрағасы, Ауғанстан Парламентінің төрағасы, Бас судья және басқа да жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер де өздерінің карталарын алды. 2021 жылдың қаңтарына дейін шамамен 1,7 миллион ауған азаматы электрондық ID карталарын алған.
Коста-Рика
Коста-Рика ұлттық жеке куәлігіне беттік сканерлеу деректерін енгізуді жоспарлап отыр.
Гватемала
Гватемала 2010 жылдың тамызында DPI (Documento Personal de Identificación) деп аталатын электрондық жеке куәлігін таныстырды.
Индонезия
Индонезияның электрондық жеке куәлігі 2009 жылы алты аймақта сынаққа алынып, 2011 жылы жалпыұлттық деңгейде қолданысқа енгізілді.
Израиль
Израильде электрондық жеке куәліктер 2013 жылдың шілде айынан бастап шығарылып келеді.
Қазақстан
Қазақстан 2009 жылы электрондық жеке куәліктерін енгізді.
Маврикий
Маврикий 2013 жылдан бері электрондық жеке куәліктерді пайдалануда.
Мексика
Мексика 18 жасқа дейінгі барлық жастарға арналған ресми электрондық биометриялық жеке куәлікті әзірлеуді жоспарлаған және оны Жеке сәйкестендіру картасы (Кәмілетке толмағандар туралы мәліметтер тізімі) деп атаған. Оған туу туралы куәлікте расталған деректер, соның ішінде заңды туысқандарының есімдері, Халық тіркелімінің бірегей идентификаторы (CURP), биометриялық бетті тану фотосуреті, барлық 10 саусақ іздерінің сканы және қабыршық қағанақтың сканы кірген.
Нигерия
Жалпы мақсаттағы электрондық жеке куәліктерді Ұлттық жеке куәлікті басқару комиссиясы (NIMC) береді, ол Президенттің басшылығымен жұмыс істейтін Федералдық үкімет мекемесі. NeID картасы ICAO стандарты 9303, ISO стандарты 7816–4, сондай-ақ MasterCard қолдайтын төлемдік бағдарлама үшін GVCP талаптарына сәйкес келеді. NIMC 50 миллион көп қабатты поликарбонат карталарын шығаруды жоспарлап отыр, алғашқы партиясы тек контактілі болады, бірақ жақын арада DESFire Emulation мүмкіндігімен екі интерфейсті де қолдайтын болады.
Пәкістан
Пәкістан 2002 жылы елінің барлық аймағында Компьютерлік ұлттық жеке куәлігін (CNIC) таратуды ресми түрде бастады, 2012 жылға дейін 89,5 миллионнан астам CNIC шығарылды. 2012 жылдың қазан айында Ұлттық деректер қоры және тіркеу органы (NADRA) дерек чипі мен 36 қауіпсіздік мүмкіндігіне ие ақылды ұлттық жеке куәлігін (SNIC) енгізді. SNIC ИКАО стандарты 9303 және ISO стандарты 7816–4 талаптарына сәйкес келеді. SNIC офлайн және онлайн идентификация, дауыс беру, зейнетақы төлеу, әлеуметтік және қаржылық интеграция бағдарламалары және басқа да қызметтер үшін қолданылуы мүмкін. NADRA 2020 жылға қарай барлық 89,5 миллион CNIC-ті SNIC-ке ауыстыруды жоспарлап отыр.
Сербия
Сербия 2019 жылдың маусым айынан бері алғашқы сенімді және қауіпсіз электрондық идентификациясына ие. Сербияның алғашқы сенімді қызмет провайдері – Ақпараттық технологиялар және электрондық үкімет жөніндегі басқарма, осы арқылы Сербия азаматтары мен тұрғындары электрондық үкімет порталы және электрондық денсаулық сақтау порталы арқылы қызметтерге қол жеткізе алады. Электрондық идентификация қауіпсіздіктің екі деңгейін ұсынады: біріншісі – тек пайдаланушы аты мен парольді растаумен негізгі деңгей, екіншісі – екі факторлы растаумен орта деңгей.
Шри-Ланка
2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап Шри-Ланка банктер, кеңселер сияқты мекемелер оқи алатын чипте азаматтардың жеке ақпаратын сақтайтын, ескірген "ламинатталған" үлгідегі жеке куәліктерді алмастыратын RFID-E ұлттық жеке куәлігін әзірлеуде. Бұл ақпаратты бұлттық жүйеде сақтау арқылы осы ақпаратты физикалық түрде сақтау қажеттілігін азайтады.
Түркия
Түркиядағы электрондық үкімет (e Devlet) порталы – барлық мемлекеттік қызметтерге бір орталықтан қол жеткізуге мүмкіндік беретін кең ауқымды интернет-сайт. Порталдың мақсаты – ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалана отырып, азаматтарға, кәсіпорындарға және мемлекеттік мекемелерге мемлекеттік қызметтерді тиімді және сапалы ету.
Уругвай
Уругвай 2015 жылдан бері электрондық жеке куәліктерді пайдалануда. Уругвайдың электрондық жеке куәлігінде құжаттарға цифрлық қол қоюға мүмкіндік беретін жеке кілт және жеке басын растау үшін қолданушының саусақ іздері сақталған. Бұл құжат кейбір Оңтүстік Америка елдерінде саяхат құжаты ретінде де қолданылады. 2017 жылдан бастап ескі ламинатталған куәлік жаңа электрондық куәлікпен бірге қолданылып келеді.
Өңдеу
Электрондық идентификацияны өндіріс секторына да жатқызуға болады, онда электрондық идентификациялау технологиясы өндіріс орнындағы жекелеген бөлшектерге немесе компоненттерге оларды қадағалау және анықтау арқылы өндіріс тиімділігін арттыру мақсатында қолданылады. Бұл Төртінші өнеркәсіптік революция шеңберіндегі орналасқан жерін анықтау технологияларымен де байланысты.