Кіріспе

Бразилиялық авиацияның негізін қалаушы Альберто Сантос Дюмонт 1906 жылы жасаған ұшақ – 14 bis (; ), сонымен қатар Oiseau de proie ("хищқұс" деген мағынадағы француз тілінде), – бразилиялық авиацияның негізін қалаушы Альберто Сантос Дюмонт жобалаған және құрастырған пионерлік дәуірдегі канард типті биплан. 1906 жылы Париж маңында 14 bis ұшағы адаммен басқарылатын, қозғалтқышпен ұшуды жүзеге асырды, бұл көпшілік алдында куә болған және бейнежазбаға түсірілген алғашқы оқиға болды. Бұл сондай-ақ Райт ағайындылары емес, Клемент Адер мен Траян Вуяның қысқа қозғалтқышпен жасаған "секірістерінен" басқа, қозғалтқышпен ұшқан алғашқы ұшақ болды.

Өмірбаян

1905 жылдың маусым айында француз авиаторы Габриэль Воазин Сена өзенінде жылдам қайықпен сүйретілген планерімен ұшып, одан әрі ұшуды жүзеге асырды. Планердің қанаты мен құйрығы Харгрейв жасушаларынан – яғни, қорапша тәрізді құрылымнан жасалған, ол белгілі бір деңгейде тұрақтылықты қамтамасыз етті. Осы арқылы Харгрейв жасушасы желкендер ғана емес, сонымен қатар ауадан ауыр ұшақтар үшін де пайдалы конфигурация екені анықталды. Сантос Дюмон сол кезде Парижде тұрып, Еуропадағы ең белсенді "аэронавттардың" бірі болды. Ол бұрынғысыздай икемділік, жылдамдық, төзімділік және басқаруға оңай келетін қатаң емес дирижабльдер сериясын жасаған. Сантос Дюмон 1905 жылдың соңында Воазинмен кездесіп, Францияда ауа авиациясын дамыту мақсатында Аэро-клуб де Франс ұсынған ауадан ауыр ұшуларға арналған сыйлықтардың бірін жеңу үшін ұшақ құрастыруға көмектесуді тапсырды. Олардың ішінде Эрнест Архидиакон кубогы – күміс кубок және алғашқы ұшу үшін 1500 франк, сондай-ақ тағы 1500 франк сыйлық қарастырылған.

Дизайн

Сантос Дюмонт Антуанетт қозғалтқышымен жұмыс істейтін Харгрейв ұялы бипланының құрылысын қадағалады. Қанаттары, әрқайсысы үш ұядан тұратын, арт жағында орналасқан және ұшақты көлденең тұрақтандыру үшін айқын диэдрлік бұрышпен жасалған. Антуанетт сұйық салқындатылатын, жанармай инжекторлы V8 қозғалтқышы фюзеляждың ең артқы бөлігіне орнатылған, ол биплан қанаттарының тамырлары арасында дерлік тік орналасқан, ал артқы жағына орнатылған қозғалтқыш итеруші винтті итермелейді, ал ұшқыш қозғалтқыштан тікелей алдында тоқылған себетте тұрды. Алдыңғы бөлігінде жылдам қозғалмалы бокс-ұя стиліндегі ұя орнатылған, ол ішкі шарнирлі қосылыс арқылы бұрылып, кабельдермен басқарылатын, бұл ұшақтың бағытын және көтерілу бұрышын реттеуге арналған. Бұл конструкция кейінірек "канард конфигурациясы" деп аталды. Ол бамбук пен қарағайдан жасалған, алюминий ұялармен біріктірілген және жапондық жібекпен қапталған.

Пайдалану тарихы

Ұшақтың алғашқы сынақтары 1906 жылғы 22 шілдеде Нейильдегі Сантос Дюмонттың алаңында жасалды, онда ол құрастырылған болатын. Ұшу жағдайларын симуляциялау үшін Сантос Дюмонт ұшақты өзінің соңғы қатаң емес дирижаблісі "14-ке" бекітті, осы себепті ұшақ "14 bis" деп аталды. Содан кейін ұшақ Булонь орманындағы Багателл сарайының алаңына тасымалданды, онда көбірек орын болды. Ұшақтың күштері дирижабль қабығына қауіпті түрде соқтығысып, оны жарып жіберуге айналдырып, бақылауды шектеді. Бұл сынақтардың қауіптілігі Сантос Дюмонт пен оның командасын оларды дереу тоқтатуға мәжбүр етті, бірақ ұшақтың тепе-теңдігі мен салмақ таралуын түзетуге мүмкіндік берген пайдалы ақпараттар алынды. Ұшақты тағы да сынау үшін, оны екі тіреу арасындағы ұзын болат кабельге ілінген арқанға байлады, бірі жоғары, екіншісі де жоғары болды, бұл бүгінгі күні қолданылатын зиплайнге ұқсас еді. "14 bis" ұшағының алғашқы еркін ұшу сынақтары 21 тамызда Булонь орманындағы Поло алаңында өтті, бірақ жаңадан орнатылған алюминий пернеге келген зақым салдарынан тоқтатылды, ол жібекпен қапталған ағаш пернелерді алмастырған еді. Жөндеу жұмыстарынан кейін келесі күні тағы бір сынақ жасалды; ұшақтың алдыңғы доңғалағы жерден көтерілді, бірақ ұшаққа көтерілу үшін жеткілікті қуаты болмады, сондықтан Сантос Дюмонт қозғалтқышты Antoinette қозғалтқышымен ауыстыруға шешім қабылдады. 1906 жылғы 13 қыркүйекте Aéro Club de France байқаушылары жүлделі ұшу жасау әрекетін көру үшін жиналды. Ұшақ алғашқы әрекетте көтеріле алмады, бірақ екінші әрекетте көтеріліп, шамамен биіктікте ұшты. Содан кейін ұшақ мұрынымен жерге қонды, пернені сындырып, күндік тәжірибелерді аяқтады. Бұл қысқа ұшу ешқандай жүлдеге ие болмады, бірақ Сантос Дюмонтқа көпшіліктің ыстық ықыласын сыйлады. Бұл Сантос Дюмонтқа авиация саласындағы алғашқы жүлдені, 3000 франкты немесе одан да көп ұшу үшін әкелді. Бұл қону ұшаққа сәл зақым келтірді, бірақ Сантос Дюмонт 1906 жылғы 12 қарашада жүлдеге таласуға дайын болатынын мәлімдеді.

Қорытынды ұшулар және аэрондарды қосу

23 қазандағы ұшулардан кейін ұшақ корпусындағы зақымдар жөнделді. 1904 жылғы Роберт Эснау Пелтеридің биплан планерінің дизайнына ұқсас, шаршау және бекіту орны бар сегізбұрышты аэрондар әрбір шеткі қанаттың ортасына қосылды. Бұл беттер ұшқыштың ұшу костюмі иығына бекітілген кабельдер арқылы басқарылды, бұл Райт Флайерінің жамбас қозғалысы арқылы қанаттарды басқаруына ұқсас. 1906 жылғы 12 қараша күні Франция авиациялық қауымдастығы Сантос Дюмонның келесі әрекетін көру үшін Багателл сарайының аумағына жиналды. Сантос Дюмон 14 бис ұшағын алаң бойымен жүгіруге рұқсат бергенде, қасында бір машина жүрді, одан Генри Фарман ұшақтың доңғалақтары жерден көтерілгені немесе қайтадан жерге тигенін байқаған сайын тақтайша тастады. Бірінші әрекетте ұшақ жерден шамамен 40 см биіктікте 5 секунд ұшты, ал екіншісінде 40 және А жылдамдығымен қысқа ұшулар жасалды. Екінші әрекеттен кейін ағаштарға жақын болғандықтан шұғыл қонды, бұл доңғалақ біліктерін зақымдады, олар түскі үзілісте жөнделді. Кешке қарай тағы 50 метрлік және содан кейін (сағатына шамамен 40 км жылдамдыққа жетті) ұшулар жасалды, бірақ бұл ұшу поло кедергісіне жақын болғандықтан тоқтатылды. Күн батқанда Сантос Дюмон тағы бір ұшуға тырысты. Көрермендерге тимеу үшін, ол олардың үстінен ұшып бара жатқанда көтерілді, өйткені олар алаңның барлық жеріне тараған еді. 22 секундтан кейін ол қозғалтқышты өшіріп, жерге түсті. Ол 220 метр (700 футтан астам) ұшып, ауырлау ұшақтарға арналған екінші авиациялық жүлдеге ие болды, 100 метр немесе одан да көп ұшқан үшін 1000 франк сыйлық тағайындалған еді. Сантос Дюмонның келесі маңызды ұшулары бір жылдан кейін, 1907 жылғы қарашада, оның No. 19 Demoiselle ұшағымен жасалды.