Кіріспе

Шотланд химигі, өмірдің пайда болуына қатысты жеті анықтама туралы даулы кітабымен танымал Александр Грэм Кэрнс Смит (24 қараша 1931 – 26 тамыз 2016) – Глазго университетінің органикалық химия және молекулалық биология саласының ғалымы. Ол Эдинбург университетінде оқып, 1957 жылы химия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алған. Ол ең әйгілісі 1985 жылғы «Өмірдің пайда болуына жеті анықтама» атты даулы кітабымен танылды. Кітапта ол 1960 жылдардың ортасынан бастап дамыта бастаған гипотезаны кеңінен таныстырды – ерітіндіштегі саз кристаллдарының өзін-өзі көбейтуі биологиялық белсенді емес зат пен органикалық өмір арасындағы қарапайым кезең болуы мүмкін. Ол Миллер-Ури эксперименті және РНК әлемі сияқты химиялық эволюция туралы басқа да идеяларды ықпалдастырды, олардың барлығы өмірдің пайда болуын түсінуге бағытталған маңызды гипотезалар болып табылады. Кэрнс Смит сонымен қатар сананың эволюциясы туралы «Ақылды дамыту» (Evolving the Mind, 1996) еңбегінде жариялап, адам ойлауында кванттық механиканың рөлін қолдады. Ол 2016 жылғы 26 тамызда қайтыс болды.

Саз гипотезасы

Балшық гипотезасы биологиялық белсенді емес заттардың ерте тіршілік нысандарының эволюциясына қалай көмектескенін түсіндіреді: балшық минералдары ерітіндідегі силикаттардан табиғи түрде пайда болады. Балшық кристалдары, басқа кристалдар сияқты, өскенде, сынып, қайта өскенде сыртқы пішіндік құрылымын сақтайды. Белгілі бір сыртқы пішіндегі балшық кристалдарының жиынтығы олардың қоршаған ортасына әсер ете алады, бұл олардың одан әрі көбейту мүмкіндігіне әсер етеді. Мысалы, "жабысқақ" балшық кристалдары өзен төсегіне шөгінді түсіруі мүмкін, бұл одан әрі шөгінділерге қолайлы орта жасайды. Мұндай әсерлер ауаға, құрғақ жерге ұшырауы мүмкін және желмен тасылатын шаңға айналуы мүмкін, ол басқа өзендерге кездейсоқ түсуі мүмкін. Осылайша, қарапайым, бейорганикалық физикалық процестер арқылы "жабысқақ" пішіндегі балшық кристалдарының көбеюі үшін таңдау ортасы пайда болуы мүмкін. Содан кейін балшық кристалдарының табиғи іріктелу процесі жүреді, олар өздерінің көбейту әлеуетін арттыратын молекулалардың белгілі бір түрлерін бетіне сіңіріп алады. Силикаттардың беттік қасиеттері күрделі протоорганикалық молекулаларды катализдеуі мүмкін. Күрделі молекулалар өздерінің балшық "көлiгінен" "генетикалық басып алуды" жүзеге асырғанда, олар тәуелсіз көбейту ошағына айналады – бұл алғашқы экзаптация ретінде түсіндірілетін эволюциялық сәт.