Дәрі-дәрмектердің қосымша зиянды әсерлері

Кіріспе

Дәрі-дәрмектердің зиянды, қаламаған нәтижесі

Harmful, unintended result of medication

An adverse drug reaction (ADR) is a harmful, unintended result caused by taking medication. ADRs may occur following a single dose or prolonged administration of a drug or may result from the combination of two or more drugs. The meaning of this term differs from the term "side effect" because side effects can be beneficial as well as detrimental. The study of ADRs is the concern of the field known as pharmacovigilance. Non adherence to medications can lead to death and other negative outcomes. Type A reactions, which constitute approximately 80% of adverse drug reactions, are usually a consequence of the drug's primary pharmacological effect (e. g., bleeding when using the anticoagulant warfarin) or a low therapeutic index of the drug (e. g., nausea from digoxin), and they are therefore predictable. They are dose related and usually mild, although they may be serious or even fatal (e. g. intracranial bleeding from warfarin). Such reactions are usually due to inappropriate dosage, especially when drug elimination is impaired. The term side effects may be applied to minor type A reactions. Type B: Type B reactions are not dose dependent and are not predictable, and so may be called idiosyncratic. Types A and B were proposed in the 1970s, and the other types were proposed subsequently when the first two proved insufficient to classify ADRs. Other types of adverse drug reactions are Type C, Type D, Type E, and Type F. Type C was categorized for chronic adverse drug reactions, Type D for delayed adverse drug reactions, Type E for withdrawal adverse drug reactions, and Type F for failure of therapy as an adverse drug reaction. Adverse drug reactions can also be categorized using time relatedness, dose relatedness, and susceptibility, which collectively are called the DoTS classification. Death
Life threatening
Hospitalization (initial or prolonged)
Disability significant, persistent, or permanent change, impairment, damage or disruption in the patient's body function/structure, physical activities or quality of life. Congenital abnormality
Requires intervention to prevent permanent impairment or damage

Severity is a measure of the intensity of the adverse event in question. They are easily confused but can not be used interchangeably, requiring care in usage. although they are administered locally as eye drops, since a fraction escapes to the systemic circulation.

Дәрі-дәрмектердің жағымсыз әсері (ЖӘ) – дәрі-дәрмек қабылдаудан туындайтын зиянды, қаламаған нәтиже. ЖӘ бір доза қабылдағаннан немесе ұзақ уақыт бойы дәрі қолданғаннан кейін, сондай-ақ екі немесе одан көп дәріні бірге қолданғанда пайда болуы мүмкін. Бұл терминнің мағынасы «жағымсыз эффектілер» терминінен өзгеше, себебі жағымсыз эффектілер пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін. ЖӘ-ні зерттеу фармакоқұқығарлау (фармаковигилянция) саласының маңызды мәселесі болып табылады. Дәрі-дәрмектерді қабылдамау өлімге және басқа да жағымсыз салдарларға әкелуі мүмкін. ЖӘ-нің шамамен 80% құрайтын А типіндегі реакциялар көбінесе дәрінің негізгі фармакологиялық әсерінен (мысалы, антикоагулянт варфарин қолданғанда қан кету) немесе дәрінің төмен терапиялық индексінен (мысалы, дигоксиннен ауру) туындайды, сондықтан оларды болжауға болады. Олар дозаға байланысты және көбінесе жеңіл, бірақ ауыр немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін (мысалы, варфариннен бас миында қан кету). Мұндай реакциялар көбінесе дозаның дұрыс таңдалмауынан, әсіресе дәрінің организмнен шығарылуы бұзылғанда пайда болады. А типіндегі жеңіл реакцияларға «жағымсыз эффектілер» термині қолданылуы мүмкін. В типі: В типіндегі реакциялар дозаға байланысты емес және болжауға болмайтын, сондықтан оларды идиосинкразиялық (ерекше) деп атайды. А және В типтері 1970 жылдары ұсынылған, ал қалғандары кейіннен ұсынылды, себебі алғашқы екеуі ЖӘ-ні жіктеуге жеткіліксіз болды. Басқа ЖӘ түрлері: С типі, D типі, E типі және F типі. С типі – созылмалы ЖӘ үшін, D типі – кешіккен ЖӘ үшін, E типі – дәріні тоқтатудан туындаған ЖӘ үшін, ал F типі – емнің тиімсіздігінен туындаған ЖӘ үшін жіктеледі. ЖӘ-ні уақытқа, дозаға және сезімталдыққа қатысты жіктеуге болады, бұл бірлесіп DoTS жіктелімі деп аталады. Өлім. Өмірге қауіпті. Ауруханаға жатқызу (бастапқы немесе ұзақ мерзімді). Мүгедектік – пациенттің дене функциясы/құрылысының, физикалық белсенділігінің немесе өмір сүру сапасының маңызды, тұрақты немесе қайтымсыз өзгеруі, нашарлауы, зақымдануы немесе бұзылуы. Туа пайда болған аномалиялар. Тұрақты зақымданудың немесе нашарлаудың алдын алу үшін араласу қажет. Ауырлық дәрежесі – бұл теріс әсердің қарқындылығын өлшеу. Олар оңай шатастырылуы мүмкін, бірақ бірін-бірі алмастыруға болмайды, сондықтан қолдануда сақ болу керек. Олар көзге тамшы ретінде жергілікті түрде қолданылса да, олардың бір бөлігі жүйелік қан айналымына өтеді.

Коморбидтік аурулар

Әртүрлі аурулар, әсіресе бүйрек немесе бауыр жеткіліксіздігін тудыратын аурулар, дәрі-дәрмектің метаболизмін өзгертуі мүмкін. Дәрі-дәрмектің метаболизміне аурулардың әсерін көрсететін дереккөздер бар. Деменциямен қатар жүретін денсаулық проблемалары үшін дәрілік препараттарды таңдау құралының (MATCH D) критерийлері деменциямен ауыратын адамдарда жағымсыз әсерлердің көбірек болуы және олардың симптомдарды сенімді түрде баяндау мүмкіндігінің төмендеуі туралы ескертеді.

Генетикалық факторлар

Фармакогеномика гендердің дәрілік заттардың күтілмеген жағымсыз әсерлерін болжау мүмкіндігін қамтиды. Дегенмен, фармакогеномика тек жағымсыз құбылыстармен (кез келген түрдегі) ғана шектелмейді, сонымен қатар гендердің дәрі-дәрмектерге басқа да реакцияларға, мысалы, тиімсіздікке немесе күтілген/қалыпты жауаптарға (әсіресе дәрі-дәрмектің метаболизміне байланысты) қалай әсер ететінін де зерттейді.

I фазадағы реакциялар

І фазадағы реакциялар цитохром P450 арқылы метаболизмді қамтиды. Пациенттерде цитохром P450 арқылы метаболизм бұзылған болуы мүмкін, себебі олар аномальді аллельдерді мұраға алған немесе дәрілік заттардың өзара әрекеттесуіне байланысты. P450 өзара әрекеттесуінен туындаған дәрілік заттардың өзара әрекеттесуін тексеруге арналған кестелер қолжетімді. Аномальді бутирилхолинестераз (псевдохолинестераз) мұраға алу сукцинилхолин сияқты дәрілердің метаболизміне әсер етуі мүмкін.

Дәрілік қоспалар әсері

Денедегі бірдей механизмге әсер ететін екі немесе одан көп дәрі-дәрмектердің жиынтық токсикалық немесе жағымсыз әсерлері болуы мүмкін. Мысалы, QT интервалын ұзартатын бірнеше дәріні бір уақытта қолдану, мысалы соталол сияқты антиаритмиялық препараттар және жүйелік азитромицин сияқты кейбір макролидтік антибиотиктер. Жағымсыз дәрілік реакцияларға қатысты жиынтық әсерлердің тағы бір мысалы – серотонин уыттануы (серотонин синдромы). Егер серотонин деңгейін арттыратын препараттар біріктірілсе, олар серотонин уыттануына себеп болуы мүмкін (бірақ серотонин деңгейін арттыратын бір препараттың терапиялық дозасы кейбір жағдайларда және адамдарда серотонин уыттануын тудыруы мүмкін). Сонымен қатар, кларитромицин – бұл өткізуге қабілетті гликопротеин (Pgp) эффлюкс сорғысының тежегіші, оны апиксабанмен (Pgp субстраты) бірге қолданғанда апиксабанның сіңуі артады, бұл CYP3A4 тежегіштерімен сияқты жағымсыз әсерлерге әкеледі. Жағымсыз дәрілік реакцияны «нақты» деп белгілеуге болмайды, егер реакция күші сынақтан өткізу, тоқтату және қайтадан сынақтан өткізу протоколы (көрсетілген препаратты тоқтату және қайта бастау) арқылы басылмаса.

Бақылау органдары

Көптеген елдерде дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігі мен жанама әсерлерін бақылайтын ресми органдар бар. Халықаралық деңгейде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) Уппсала бақылау орталығын басқарады. Еуропалық Одақ Еуропалық дәрілік заттар агенттігін (EMA) басқарады. АҚШ-та Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) нарыққа шығарғаннан кейінгі зерттеулерді бақылауға жауапты. FDA-ның жағымсыз оқиғалар туралы хабарлау жүйесі бар, онда жеке тұлғалар дәрі-дәрмектердің тудырған жағымсыз әсерлерін хабарлай алады. Денсаулық сақтау мамандары да, тұтынушылар да осы жүйеге хабарлай алады. Ұлыбританияда 1964 жылы "Сары карта" схемасы құрылды. "Сары карта" схемасы дәрі-дәрмектер мен басқа да денсаулық сақтау өнімдерін қадағалау мақсатында құрылған.

Эпидемиология

Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер мен сапа жөніндегі агенттіктің (AHRQ) жүргізген зерттеуі 2011 жылы ауруханадағы жағымсыз дәрілік заттардың теріс әсерінің басты себебі седативтер мен гипнотиктер екенін көрсетті. Ауруханаға түскен кезде анықталған барлық ЖЖТ-ның шамамен 2,8%-ы және ауруханада қалып жатқан кезеңде пайда болған ЖЖТ-ның 4,4%-ы седативтік немесе гипнотикалық препараттарға байланысты болды. AHRQ-ның тағы бір зерттеуі 2011 жылы АҚШ-та ауруханада пайда болған жағымсыз дәрілік заттардың ең көп кездесетін себептері стероидтар, антибиотиктер, опиаттар/наркотиктер және антикоагулянттар екенін анықтады. Қалалық оқу ауруханаларында емделген науқастарда антибиотиктер мен опиаттар/наркотиктерге байланысты ЖЖТ көрсеткіші, қалалық оқу емес ауруханаларда емделгендерге қарағанда жоғары болды. Жеке, коммерциялық емес ауруханаларда емделген науқастарда ЖЖТ-ның көптеген себептері мемлекеттік немесе жеке, коммерциялық ауруханаларда емделгендерге қарағанда көбірек кездесті. Дәрі-дәрмекпен байланысты зиян (ДДЗ) егде жастағы адамдарда ауруханадан шыққаннан кейін жиі кездеседі, бірақ зерттеулер арасындағы әдістемелік сәйкессіздіктер мен қауіп факторлары туралы деректердің жетіспеуі эпидемиологияны толық түсінуге кедерілді. Зерттеуге қатысушылардың арасындағы ДДЗ көрсеткіші 0,4%-дан 51,2%-ға дейін ауытқып, зиянның 35%-дан 59%-ының алдын алуға болатыны анықталды. Ауруханадан шыққаннан кейін 30 күн ішіндегі ДДЗ көрсеткіші 1000 науқасқа 167-ден 500-ге дейін жетеді (науқастардың 17-51%-ы). АҚШ-та 2011 жылы әйелдерде опиаттар мен наркотиктерге байланысты ЖЖТ көрсеткіші ерлерге қарағанда жоғары болды, ал еркек науқастарда антикоагулянттарға байланысты ЖЖТ көрсеткіші жоғары болды. 65 жастан асқан 1000 ересектің 8-і ауруханаға түскен кезде төрт ең көп кездесетін ЖЖТ-ның (стероидтар, антибиотиктер, опиаттар/наркотиктер және антикоагулянттар) бірін бастан өткерді. 2012 жылы McKinsey & Company компаниясы алдын алуға болатын 50-100 миллион қателікке байланысты жағымсыз дәрілік заттардың теріс әсерінің құны 18-115 миллиард АҚШ доллары аралығында болады деген қорытындыға келді. 2016 жылы The Journal of the American Medical Association (JAMA) журналында жарияланған мақалада 2013-2014 жылдары АҚШ-тың шұғыл жәрдем бөлімдерінен түскен жағымсыз дәрілік заттардың теріс әсері туралы статистика келтірілді. Бұл мақалада шұғыл жәрдем бөліміне түскен жағымсыз дәрілік заттардың теріс әсерінің таралуы 1000 адамға 4 оқиғаны құрады. Мақалада сондай-ақ, шұғыл жәрдем бөліміне түскен осы жағымсыз дәрілік заттардың теріс әсерінің 57,1%-ы әйелдерде болғандығы көрсетілді. Бұдан өзге, мақалада көрсетілген шұғыл жәрдем бөліміне түскен барлық жағымсыз дәрілік заттардың теріс әсерінің 17,6%-ы антикоагулянттардан, 16,1%-ы антибиотиктерден және 13,3%-ы диабетке қарсы препараттардан болды.

A study by the Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ) found that in 2011, sedatives and hypnotics were a leading source for adverse drug events seen in the hospital setting. Approximately 2.8% of all ADEs present on admission and 4.4% of ADEs that originated during a hospital stay were caused by a sedative or hypnotic drug. A second study by AHRQ found that in 2011, the most common specifically identified causes of adverse drug events that originated during hospital stays in the U. S. were steroids, antibiotics, opiates/narcotics, and anticoagulants. Patients treated in urban teaching hospitals had higher rates of ADEs involving antibiotics and opiates/narcotics compared to those treated in urban nonteaching hospitals. Those treated in private, nonprofit hospitals had higher rates of most ADE causes compared to patients treated in public or private, for profit hospitals. Medication related harm (MRH) is common after hospital discharge in older adults, but methodological inconsistencies between studies and a paucity of data on risk factors limits clear understanding of the epidemiology. There was a wide range in incidence, from 0.4% to 51.2% of participants, and 35% to 59% of harm was preventable. Medication related harm incidence within 30 days after discharge ranged from 167 to 500 events per 1,000 individuals discharged (17–51% of individuals). In the U. S., females had a higher rate of ADEs involving opiates and narcotics than males in 2011, while male patients had a higher rate of anticoagulant ADEs. Nearly 8 in 1,000 adults aged 65 years or older experienced one of the four most common ADEs (steroids, antibiotics, opiates/narcotics, and anticoagulants) during hospitalization. In 2012, McKinsey & Company concluded that the cost of the 50 100 million preventable error related adverse drug events would be between US$18–115 billion. An article published in The Journal of the American Medical Association (JAMA) in 2016 reported adverse drug event statistics from emergency departments around the United States in 2013 2014. From this article, an estimated prevalence of adverse drug events that were presented to the emergency department (ED) was 4 events out of every 1000 people. This article reported that 57.1% of these adverse drug events presented to the ED were in females. As well, out of all of the adverse drug events presented to the emergency department documented in this article, 17.6% were from anticoagulants, 16.1% were from antibiotics, and 13.3% from diabetic agents.