Кіріспе

Судың немесе мұздың күшті қайнауынан немесе буға айналуынан туындайтын жарылыс. Бу жарылысы – судың немесе мұздың қатты қайнауынан немесе буға айналуынан болатын жарылыс. Су немесе мұз қатты қызғанда, оның ішінде пайда болған ыстық қалдықтардың тез қызғанда немесе балқыған металдардың (оның ішінде отын мен салқындатқыштың өзара әрекеттесуі, яки ОАС) әсерінен қызғанда болады. Бу жарылыстары – жарылғыш қайнаудың бір түрі. Атмосфералық қысымнан жоғары жұмыс істейтін қысымды ыдыстар, мысалы, қысымды су (ядролық) реакторлары, бу жарылысының туындауына жағдай жасайды. Су қатты немесе сұйық күйінен газға өте жылдам өзгереді, көлемі күрт өседі. Бу жарылысы буды, қайнап жатқан ыстық суды және оны қыздырған ыстық ортаны барлық бағытта шашыратады (егер басқаша шектелмесе, мысалы, ыдыс қабырғаларымен), күйік пен жану қаупін тудырады. Бу жарылыстары әдетте химиялық жарылыс емес, бірақ көптеген заттар бумен химиялық реакцияға түседі (мысалы, цирконий және қыздырылған графит (таза емес көміртек, С) тиісінше сутек (H2) бөліп шығарады, ол ауада (O2) суға (H2O) айналу үшін жарылуы мүмкін), сондықтан химиялық жарылыстар мен өрттер болуы мүмкін. Кейбір бу жарылыстары сұйықтықтың қайнап, буды кеңейту жарылысының (СҚБКЖ) ерекше түрі болып көрінеді және сақталған супержылудың босатылуына байланысты. Бірақ көптеген ірі масштабты оқиғалар, соның ішінде қорыту апаттары, материал арқылы таралатын энергияны босату фронтының болуын көрсетеді (төменде ОАС сипаттамасын қараңыз), онда күштер фрагменттерді жасайды және ыстық фазаны суық, ұшқыш фазамен араластырады; ал фронттағы жылдам жылу алмасу таралуын сақтайды. Егер судың тез қызуынан жабық ыдыста бу жарылысы болса, қысым толқыны мен жылдам кеңейіп жатқан бу қатты су соққысын тудыруы мүмкін. Осы механизм 1961 жылы Айдахо штатында (АҚШ) SL-1 ядролық реакторының сындық апаттан кейін жойылған кезде оның 9 футтан (3 метр) жоғары секіруіне себеп болды. SL-1 жағдайында отын мен отын элементтері бірден қатты қызғаннан буланды. Мұндай оқиғалар сумен салқындатылатын ядролық реактордың отын және отын элементтері біртіндеп балқыса да мүмкін. Балқыған ядролық құрылымдар мен отын қоспасы көбінесе «корий» деп аталады. Егер мұндай корий сумен жанасса, балқыған отын (корий) мен судың салқындатқыш ретінде өзара әрекеттесуінен бу жарылысы болуы мүмкін. Мұндай жарылыстар отын мен салқындатқыш арақатынасы (ОАС) болып табылады. ОАС негізіндегі бу жарылысының ауырлығы алдын ала араластыру процесіне қатты байланысты, ол балқыманың қоршаған су-бу қоспасымен араласуын сипаттайды. Жалпы, суға бай қоспалар буға бай ортаға қарағанда бу жарылысын бастау және күштілігі жағынан қолайлы деп саналады. Белгілі бір массадағы балқыған корийден бу жарылысының теориялық максимумы, іс жүзінде ешқашан қол жеткізілмейді, оның белгілі бір өлшемдегі балқыған корий тамшылары түрінде оңтайлы таралуымен байланысты. Бұл тамшылар судың тиісті көлемімен қоршалған, бұл шок толқынында бөлшектенген балқыған тамшы мен қоршаған судың арасындағы бірден жылу алмасу кезінде буланған судың ең жоғары массасынан туындайды. Осы өте сақтықпен жасалған болжам негізінде Theofanous альфа-оқшаулаудың сәтсіздіктерін есептеуді жүргізді. Алайда, консервативті бағалаулар үшін қолданылатын бұл оңтайлы жағдайлар нақты әлемде орын алмайды. Біріншіден, реактордың барлық балқыған өзегі ешқашан алдын ала қоспа түрінде болмайды, тек оның бір бөлігі түрінде ғана болады, мысалы, балқыған корийдің реактордың төменгі бөлігіндегі су тоғанына соқтығысқан ұшқыны ретінде, абразия арқылы бөлшектенеді және осылайша су тоғанына құлаған балқыған ұшқынының маңында алдын ала қоспаның пайда болуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, балқыма төменгі бөліктің түбіне қалың ұшқыр түрінде жетуі мүмкін, онда ол сулы көлмен қапталған балқыма тоғанын құрайды. Бұл жағдайда балқыту бассейні мен су бассейні арасындағы интерфейсте алдын ала араластыру аймағы пайда болуы мүмкін. Екі жағдайда да балқытылған реактордың барлық запасы емес, тек аз ғана пайызы ғана алдын ала араластыруға қатысады екені анық. Реактордағы судың қаныққандығынан, яғни судың елеулі түрде суытуынан басқа шектеулер де туындайды. Егер ондағы бөлшектенуші балқыту реакторының енуі болса, бұл буланудың артуына және алдын ала қоспаның бу құрамының артуына әкеледі, бұл су/бу қоспасындағы 70% -тан жоғары құрамда жарылысты тоқтатуы немесе оның күшін шектеуі мүмкін. Тағы бір қарсы әсер – балқыған бөлшектердің қатаюы, ол бөлшектердің диаметріне байланысты. Яғни, кішкентай бөлшектер үлкендерге қарағанда жылдам қатаяды. Сонымен қатар, ағын ортасындағы интерфейстегі тұрақсыздық өсуінің модельдері (мысалы, Кельвин-Гельмгольц, Рэлей-Тейлор, Конте-Майлс) бөлшектенгеннен кейін бөлшек мөлшері мен бөлшектенген ортаның (су-бу қоспасы) тығыздығы мен бөлшектенген ортаның тығыздығы арасындағы байланысты көрсетеді, бұл тәжірибе жүзінде де көрсетілуі мүмкін. Корий жағдайында (~8000 кг/м³ тығыздық) алюминий оксиді (Al2O3) корий симуляторы ретінде қолданылғанда, оның тығыздығы корийге қарағанда жартысына жуық болғанда, тамшылардың мөлшері 1-2 см шамасында болады. JRC ISPRA-дағы реакторлық жағдайларда 200 кг дейін балқыған корий массасы және 5-10 см диаметрлі балқыма ұшқындары бар ұшқыр фрагментация тәжірибелері 2 м дейін тереңдіктегі қаныққан суда сәтті аяқталды, тек Al2O3 корий симуляторы ретінде қолданылғанда ғана бу жарылысын тудырды. Тәжірибешілердің түрлі күш-жігеріне қарамастан, FARO-дағы корий эксперименттерінде бу жарылысын тудыру мүмкін болмады. (жалғасы бар...)

Осы оқиғаларда қысым толқынының алдын ала таратылған материал арқылы өтуі балқыманы одан әрі бөлшектеуге әкелетін ағыс күштерін жасайды, нәтижесінде жылдам жылу алмасу болады, осылайша толқынды сақтайды. Чернобыль апатындағы физикалық қираудың көп бөлігі, графитпен баяулатылған, жеңіл сумен салқындатылған RBMK 1000 реакторында осындай бу жарылысынан туындаған деп есептеледі. Ядролық балқуда бу жарылысының ең қауіпті салдары – оқшаулау ғимаратының ерте сәтсіздігі. Екі мүмкіндік бар: балқыған отынның оқшаулауға жоғары қысыммен шығарылуы, нәтижесінде жылдам қызу; немесе реактор ішіндегі бу жарылысы, оқшаулау арқылы снарядтың (мысалы, жоғарғы бастың) шығарылуына әкеледі. Аз қызықтырақ, бірақ маңыздысы – отын мен реакторлық өзектің балқуы реактор ғимаратының еденінен өтіп, жер асты суларына жетеді; бу жарылысы болуы мүмкін, бірақ қалдықтар ықтимал түрде тоқтатылады және тіпті таратылғандықтан салқындатылуы оңайырақ болады. Толық мәліметтер үшін WASH 1400 қараңыз. Бу жарылыстары көбінесе ыстық лава теңіз суымен немесе мұзымен кездескенде кездеседі. Мұндай құбылыс жағалаулық жарылыс деп те аталады. Қауіпті бу жарылысын сұйық су немесе мұз ыстық, балқыған металмен кездескенде де тудыруға болады. Су буға айналғанда, ол күйдіретін ыстық сұйық металды бірге шашыратады, бұл жақын жерде болғандарға ауыр күйіктердің және өрт қаупінің туындауына себеп болады.

Биомассаны өңдеу

Бумен жарылғыш биорефинация – биомассаны құнды өнімдерге айналдырудың өнеркәсіптік әдісі. Ол биомассаны 3 МПа (30 атмосфераға дейін) бумен қысымға түсіру және биомассада қажетті өзгерістерді жасау үшін қысымды дереу босату процесін қамтиды. Бұл концепцияның өнеркәсіптік қолданылуы қағаз талшығы жобасында демонстрацияланды.

Бу турбиналары

Су буының жарылысы қоршаған ортаға зиянды қалдықтарсыз көп көлемде газ жасайды. Судың бақыланатын жарылысы электр станцияларында және заманауи бу турбиналарында бу өндіру үшін қолданылады. Жаңа бу машиналары қыздырылған майды пайдаланып, су тамшыларын жарытып, бақыланатын камерада жоғары қысым тудырады. Бұл қысым турбинаны немесе өңделген іштен жану қозғалтқышын іске қосу үшін пайдаланылады. Концентрленген күн генераторларында ыстық май мен судың жарылысы ерекше танымал болып келеді, себебі суды сыртқы энергия қажет етпей, жабық циклда майдан бөліп алуға болады. Егер жылу жаңаруға тиіс ресурстан алынса, су жарылысы экологиялық таза деп есептеледі.

Пісіру кезінде бірден қайнау

Жылдам қайнату деп аталатын тағам дайындау әдісі қайнату процесін жеделдету үшін аз мөлшерде суды пайдаланады. Мысалы, бұл әдіспен гамбургерге ірімшік ерітуге болады. Ірімшік кесігі ыстық бетке, мысалы, табаға салынған еттің үстіне қойылады, содан кейін аз мөлшерде суық су еттің жанына құйылады. Будың жылдам реакциясын қамтитын ыдыс (мысалы, қазан немесе таба қақпағы) пайдаланылып, буланған судың көп бөлігі ірімшік пен етке таратылады. Бұл нәтижесінде көп мөлшерде жылу шығарылады, буға айналған су сұйыққа конденсацияланып, жылуды жеткізеді (бұл принцип тоңазытқыштар мен мұздатқыштарды өндіруде де қолданылады).

Басқа қолданыстар

Ішкі жанатын қозғалтқыштар отынды ұсақ тамшыларға айналдыру үшін күрт қайнатуды пайдалануы мүмкін.

Басқа тез қайнау құбылыстары

Жоғары бу өндіру жылдамдығы басқа жағдайларда да болуы мүмкін, мысалы, қазандық барабанының бұзылуы немесе сөндіру майданында (мысалы, су ыстық, құрғақ қазандыққа қайта кіргенде). Олар зиян келтіруі мүмкін, бірақ әдетте ыстық ("жанармай") фазасы балқыған кездегі жағдайларға қарағанда аз энергиялы болады, сондықтан ұшқыш ("салқындатқыш") фазасында олар ұсақ фрагменттерге бөлінуі мүмкін. Мысалдар: Будың жарылысы кейбір жанартауларда, әсіресе стратовулкандарда табиғи түрде пайда болады және жанартау жарылысы кезінде адам өлімінің негізгі себебі болып табылады. 1961 жылдың қаңтар айында оператордың қателігінен SL-1 реакторы бірден бу жарылысынан қирады. 1986 жылғы Кеңес Одағындағы Чернобыль ядролық апаты, лава тәрізді ядролық отын реактордың жертөлесі арқылы қалдық өрт сөндіру суларымен және жер асты суларымен жанасқанда үлкен бу жарылысына (және одан туындаған Еуропа бойынша ядролық жауын-шашынға) әкелуінен қорқыныш тудырды. Реактордың астынан туннельдер қазылып, суды сорғылау және бетонмен топырақты нығайту арқылы қауіптің алдын алды. Қысымды ыдыс, мысалы, бу қазандығының су жағы жарылғанда, әрқашан будың жарылысы болады. Теңіз қазандығының жұмыс температурасы мен қысымы супержылытқыштың шығысында шамамен және құрайды. Бу қазандығының бу барабанында бу мен су арасындағы интерфейс орналасқан, осы жерде су жылу берудің нәтижесінде буланады, әдетте майлы оттықтар арқылы. Су құбырының кез келген себептермен бұзылуы қазандықтағы судың атмосфералық қысымнан сәл жоғары пеш аймағына ағып түсуіне себеп болады. Бұл барлық отты сөндіреді және қазандықтың қабырғаларындағы үлкен ауданда таралады. Құрылымдық жарылыс қаупін азайту үшін қазандықтар "өрт түтігі" конструкциясынан, онда жылу ыстық газдарды судағы түтіктер арқылы өткізу арқылы берілді, "су түтігі" қазандықтарына көшті, онда су түтіктердің ішінде, ал пеш аймағы түтіктердің айналасында орналасқан. Ескі "өрт түтігі" қазандықтары көбінесе нашар сапалы құрылыс немесе техникалық қызмет көрсетудің болмауынан (мысалы, өрт түтікшелерінің коррозиясы немесе қазандық қабығының үнемі кеңеюі мен жиырылуынан туындаған шаршау) бұзылған. Өрт түтікшелерінің бұзылуы бір секунд ішінде үлкен көлемдегі жоғары қысымды, жоғары температуралы буды түтікшелерге кері қарай жібереді және көбінесе қазандықтың алдыңғы жағындағы оттықтарды ұшырып жібереді, ал суды қоршап тұрған қысымды ыдыстың бұзылуы қазандықтың мазмұнының толық эвакуациясына және үлкен бу жарылысына әкеледі. Теңіз қазандығында бұл кеменің қозғалтқыш бөлімін және, мүмкін, кеменің соңғы бөлігін қиратуы мүмкін. Шикі мұнайды және дизельдік майлар мен керосин сияқты кейбір коммерциялық мұнай фракцияларын сақтайтын резервуарлар, қайнау қаупіне ұшырауы мүмкін, бұл өте қауіпті жағдай, онда ашық резервуардағы бассейннің астындағы су қабаты қайнай бастайды, бұл өрттің қарқындылығын күрт арттырады және жанған сұйықтықтың айналаға күшті таралуына әкеледі. Көп жағдайларда судың астындағы қабаты қызып кетеді, оның бір бөлігі жарылысқа ұшырайды. Бұл жағдайда кеңеюдің кенеттілігі жануар майының таралуын күшейтеді. Күнделікті жағдайда будың жарылысы майды сумен сөндіруге тырысудың салдары болуы мүмкін. Табақтағы май жанып тұрса, оны сумен сөндіруге табиғи түрде ұмтылуға болады, бірақ бұл ыстық майдың суды қыздыруына әкеледі. Нәтижесінде пайда болған бу тез және күшті түрде жоғары және сыртқа қарай шашырайды, сонымен қатар жанып кеткен май да шашырайды. Мұндай өртті сөндірудің дұрыс тәсілі - ылғал мата немесе табаққа тығыз қақпақ қою, екеуі де отты оттегіден айырады, ал мата оны салқындатады. Сонымен қатар, ұшпайтын, арнайы жасалған отты баяулатушы затты немесе жай ғана өртке қарсы жамылғыны қолдануға болады.