Кіріспе

Жабық ыдыс, ішінде сұйық қыздырылатын.

Қазандық – сұйықтықты (көбінесе суды) қыздыратын жабық ыдыс. Сұйық міндетті түрде қайнамайды. Қыздырылған немесе буға айналған сұйық түрлі процестерде немесе жылыту мақсатында, оның ішінде су жылыту, орталық жылыту, қазандыққа негізделген электр энергиясын өндіру, тамақ дайындау және санитарлық қажеттер үшін қолданылады.

Жылу көздері

Электр энергиясын өндіру үшін бу циклін пайдаланатын жанармаймен жұмыс істейтін электр стансасында жылудың негізгі көзі көмір, мұнай немесе табиғи газды жағу болып табылады. Кейбір жағдайларда кокс батареясының көміртек монооксидіне толы газын қазандықты қыздыру үшін жағуға болады; экономикалық тұрғыдан тиімді болған жағдайда, багасс сияқты биоотын да қолданылуы мүмкін. Ядролық электр стансасында ядролық бөліну нәтижесінде пайда болатын жылумен қыздырылатын бу генераторлары деп аталатын қазандықтар қолданылады. Егер қандай да бір процестен ыстық газдың көп көлемі болса, жылуды қайта пайдалану бу генераторы немесе қайта пайдалану қазандығы жылуды бу өндіру үшін пайдалана алады, бұл ретте аз немесе қосымша отын қолданылмайды; мұндай конфигурация газ турбинасы мен бу қазандығы қолданылатын біріктірілген циклдік электр стансаларында кең таралған. Барлық жағдайларда, жану өнімдерінің газдары бу циклінің жұмыс сұйықтығынан бөлек болады, бұл жүйелерді сыртқы жану қозғалтқыштарының мысалы етеді.

Материалдар

Қазанның қысымды ыдысы әдетте болаттан (немесе қорытпа болаттан) жасалады, ал тарихи тұрғыдан – соққылы темірден. Тот баспайтын болат, әсіресе аустениттік түрлері, коррозия мен кернеулі коррозияның әсерінен қазанның сумен жанасатын бөліктерінде қолданылмайды. Алайда, ферриттік тот баспайтын болат көбінесе қайнаған суға ұшырамайтын супернагреватель бөлімдерінде қолданылады, ал электрмен қыздырылатын тот баспайтын болаттан жасалған қазандықтарға Еуропалық «Қысымды жабдықтар туралы директивасы» бойынша стерилизаторлар мен дезинфекциялау құралдары үшін бу өндіруге рұқсат беріледі. Тірі бу модельдерінде мыс немесе латунь жиі қолданылады, себебі оларды кішкентай қазандықтарда жасау оңай. Тарихи тұрғыдан, мыс оттықтар үшін (әсіресе бу локомотивтері үшін) жиі пайдаланылған, өйткені оның қалыптасу қабілеті жақсы және жылу өткізгіштігі жоғары; алайда, соңғы уақытта мыстың жоғары бағасы оны экономикалық тұрғыдан тиімсіз таңдауға айналдырады және оның орнына арзан баламалар (мысалы, болат) қолданылады. Виктория дәуірінің көп бөлігінде қазан жасауда қолданылатын жалғыз материал – ең жоғары сапалы соққылы темір болды, ол қалыптастырылып құрастырылды. Бұл темір көбінесе арнайы темір зауыттарынан алынды, мысалы, Ұлыбританиядағы Клеатор Мур аймағындағы зауыттар, олардың жоғары сапалы орама табақтарымен танымал болды, олар жоғары қысымды қазандықтар сияқты маңызды қолданулар үшін өте қолайлы болды. 20-ғасырда дизайн практикасы күштірек және арзан, сондай-ақ жылдам және аз еңбекпен жасалатын дәнекерленген конструкциямен болатты пайдалануға көшті. Соққылы темір қазандықтар қазіргі болаттық қазандықтарға қарағанда әлдеқайда баяу тотығады және жергілікті шұңқырлар мен кернеулі коррозияға аз бейім. Бұл ескі соққылы темір қазандықтардың қызмет ету мерзімін болаттық қазандықтардан әлдеқайда ұзақ етеді. Құйма темір тұрмыстық су жылытқыштардың жылыту ыдысын жасау үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай жылытқыштар кейбір елдерде «қазандықтар» деп аталғанымен, олардың мақсаты көбінесе бу емес, ыстық су өндіру болып табылады, сондықтан олар төмен қысымда жұмыс істейді және қайнаудан аулақ болуға тырысады. Құйма темірдің хруптығы оны жоғары қысымды бу қазандықтары үшін қолдануға қолайсыз етеді.

Энергия

Қазандықтың жылу көзі – ағаш, көмір, мұнай немесе табиғи газ сияқты бірнеше отындардың жануы болып табылады. Электрлік бу қазандықтары кедергілік немесе суға батыру типті жылыту элементтерін қолданады. Ядролық бөліну де бу жасау үшін жылу көзі ретінде пайдаланылады, тікелей (BWR) немесе көбінесе "бу генераторлары" (PWR) деп аталатын арнайы жылу алмастырғыштар арқылы. Жылуды қайтару бу генераторлары (ЖҚБГ) газ турбинасы сияқты басқа процестерден бөлінетін жылуды пайдаланады.

Ашықтан қыздырылған бу қазандығы

Су қайнағанда сырынды бу пайда болады, ол "қаныққан бу" деп те аталады. Қаныққан бу көбінесе су буынан тұрады, бірақ тамшы түрінде буланбаған судың да бір бөлігін қамтиды. Қаныққан бу тамақ пісіру, жылыту және санитарлық тазалық сияқты көптеген мақсаттарда пайдалы, бірақ будың кеме қозғалтқыш жүйесі немесе бу локомотивінің "қозғалысы" сияқты машиналарға энергия жеткізуі күтілгенде қолайлы емес. Себебі, бу қазаннан машинаға жылжығанда болатын температураның және/немесе қысымның сөзсіз жоғалуы конденсацияға алып келеді, нәтижесінде машинаға сұйық су түседі. Буға араласқан су турбина қанаттарын зақымдауы мүмкін, ал поршенді бу машинасының жағдайында гидростатикалық құлыптанудан туындаған ауыр механикалық зақымдануға себеп болуы мүмкін. Супербу қазандықтары суды буландырып, содан кейін буды супержылытқышта қосымша қыздырады, нәтижесінде қазандықтың жұмыс қысымындағы қайнау температурасынан едәуір жоғары температурада бу шығарылады. "Құрғақ бу" бу күйінде қалу үшін қажетті температурадан әлдеқайда жоғары болғандықтан, онда буланбаған су болмайды. Сонымен қатар, супербудың қысымы қаныққан буға қарағанда жоғары болады, бұл будың көбірек энергия тасымалдауына мүмкіндік береді. Супержылыту буға жылу түрінде қосымша энергия берсе де, қысымға әсер етпейді, ол қазаннан будың шығарылу жылдамдығымен және қауіпсіздік клапандарының қысым параметрлерімен анықталады. Супербуды өндіру үшін қажетті отынның мөлшері, осыған тең көлемдегі қаныққан буды өндіруге қажетті мөлшерден артық. Дегенмен, бу станциясының жалпы энергия тиімділігі (қазандық, супержылытқыш, құбырлар және машиналардың үйлесімі) көбінесе отынның жоғары тұтынуын өтеуге жетеді. Супержылытқыштың жұмыс принципі ауа кондиционерінің тізбектеріне ұқсас, бірақ мақсаты басқа. Бу құбырлары қазандық пешінің түтін газдары арқылы бағытталады, онда температура әдетте белгілі бір диапазонда болады. Кейбір супержылытқыштар сәулелі типте болады, яғни сәуле арқылы жылуды сіңіреді. Ал басқалары конвекциялық типте болады, сұйықтықтан жылуды сіңіреді. Кейбіреулері екі типтің де комбинациясы болып табылады. Екі әдіс арқылы да, түтін газдары жолындағы жоғары температура супержылытқыш бу құбырларын және ішіндегі буды қыздырады. Супербу станциясының дизайны жоғары жұмыс температурасы мен қысымына байланысты бірнеше инженерлік қиындықтар тудырады. Бір мәселе – қазандыққа су беру. Қазанды толтыруға қолданылатын сорғы қазанның жұмыс қысымын жеңе алуы керек, әйтпесе су ағып кетпейді. Супербу қазандықтары әдетте жоғары қысыммен жұмыс істейтіндіктен, тиісті су қысымы одан да жоғары болуы керек, бұл сорғының конструкциясын күшейтеді. Тағы бір мәселе – қауіпсіздік. Жоғары қысымды, супербу қасақана шыққан жағдайда өте қауіпті болуы мүмкін. Оқырманға дұрыс көзқарас беру үшін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың көптеген эсминецтерінде қолданылған бу станциялары белгілі бір қысыммен және супербумен жұмыс істеді. Жүйенің ірі бұзылуы жағдайында, соғыс кемесіндегі шайқас кезінде үнемі болатын қауіп, супербудың шығуынан болатын энергияның зор босауы, оның шектелген көлемінен 1600 еседен астамға дейін кеңейіп, апатты жарылысқа тең болар еді, ал оның әсері кеме двигателі сияқты шектелген кеңістікте будың шығуымен күшейеді. Сондай-ақ, көзге көрінбейтін шағын ақаулар, егер адам шығып жатқан будың жолына түсіп кетсе, өлімге әкелуі мүмкін. Сондықтан конструкторлар жүйенің бумен жұмыс істейтін компоненттеріне мүмкіндігінше беріктік беруге тырысады. Бу құбырларын біріктірудің арнайы әдістері ағып кетуді болдырмау үшін қолданылады, ал жоғары қысымды жүйелерде ағып кету мәселелерін болдырмау үшін дәнекерленген қосылыстар қолданылады.

Суперкритикалық бу генераторы

Электр энергиясын өндіру үшін суперкритикалық бу генераторлары жиі қолданылады. Олар суперкритикалық қысымда жұмыс істейді. "Субкритикалық қазаннан" айырмашылығы, суперкритикалық бу генераторы өте жоғары қысымда (22 МПа-дан жоғары) жұмыс істейді, сондықтан қайнауға тән физикалық турбуленттілік пайда болмайды; сұйықтық сұйық немесе газ емес, суперкритикалық сұйықтық болып табылады. Су ішінде бу көпіршіктері пайда болмайды, себебі қысым бу көпіршіктері пайда болатын сындық қысым нүктесінен жоғары. Сұйықтық турбина сатылары арқылы кеңейген кезде, турбинаны айналдыру арқылы жұмыс істейді, ол электр генераторын айналдырады, содан күш алынады, және оның термодинамикалық күйі сындық нүктеден төмендейді. Осы кезде сұйықтық бу мен сұйық тамшылардың қоспасы болуы мүмкін, ол конденсаторға өтеді. Бұл отынның азырақ қолданылуына және тиісінше, парниктік газдардың азырақ шығарылуына әкеледі. Суперкритикалық қысымды бу генераторы үшін "қазан" термині қолданылмайды, өйткені бұл құрылғыда қайнау процесі жүрмейді.

Қазандықтар мен олардың жабдықтары

Қазандағы бу қысымын бақылау үшін қысымреттегіштер. Қазандарда әдетте 2 немесе 3 қысымреттегіш болады: бу қысымының жоғарғы шегін орнату арқылы қауіпсіздік қызметін атқаратын қолмен қайта орнатылатын қысымреттегіш, қысымды сақтау үшін қазандықтың қашан жанатынын басқаратын жұмыс қысымреттегіші және модуляциялық күйдіргішпен жабдықталған қазандар үшін оттың мөлшерін басқаратын модуляциялық қысымреттегіш. Қауіпсіздік клапаны: қазандықтың жарылу мүмкіндігін болдырмау үшін қысымды төмендетуге қолданылады. Су деңгейінің көрсеткіштері: операторға қазандықтағы сұйықтықтың деңгейін көрсетеді, сондай-ақ көру әйнегі, су өлшегіш немесе су бағаны деп те аталады. Төменгі үрлеу клапандары: қазандықтың түбіне жиналған қатты бөлшектерді шығаруға мүмкіндік береді. Атауынан көрініп тұрғандай, бұл клапан әдетте қазандықтың түбіне тікелей орналасады және кейде қазандықтағы қысымды пайдаланып осы бөлшектерді сыртқа шығару үшін ашылады. Ұдайы үрлеу клапаны: бұл клапан судың аз мөлшерін үздіксіз шығуға мүмкіндік береді. Оның мақсаты – қазандықтағы судың еріген тұздармен тоюына жол бермеу. Тою көбік пайда болуына және су тамшыларының бумен бірге шығуына әкеледі – бұл құбылыс "алдын ала бу" деп аталады. Ұдайы үрлеу қазандық суының химиялық құрамын бақылау үшін де жиі қолданылады. Трайкок: резервуардағы сұйықтық деңгейін қолмен тексеруге арналған клапан түрі. Көбінесе су қазандарында кездеседі. Буды жылдам шығару ыдысы: жоғары қысымды үрлеу осы ыдысқа кіреді, онда бу қауіпсіз түрде "булануы" мүмкін және төмен қысымды жүйеде пайдаланылуы немесе атмосфераға шығарылуы мүмкін, ал қоршаған ортаның қысымымен үрлеу ағыны дренажға ағып кетеді. Автоматты үрлеу/ұдайы жылуды қалпына келтіру жүйесі: бұл жүйе қазандықты тек толықтыру суы ағып жатқанда ғана үрлеуге мүмкіндік береді, осылайша үрлеуден толықтыру суына мүмкіндігінше көп жылу беруге мүмкіндік береді. Әдетте, жылдам шығару ыдысы қажет емес, өйткені шығарылған үрлеу суының температурасы толықтыру суының температурасына жақын. Қол тесіктері: олар құбырларды тексеруге және орнатуға, сондай-ақ ішкі беттерді тексеруге мүмкіндік беретін "бас" тесіктеріне орнатылған болат пластиналар. Бу барабанының ішкі құралымдары: экрандар, скрабберлер және банкалар (циклондық бөлгіштер) сериясы. Су деңгейінің төмендеуінен қорғау: бұл механикалық құрал (әдетте жүзу қосқышы) немесе қауіпсіздік қосқышы бар электрод, ол су белгілі бір деңгейден төмен түскен кезде отты сөндіруге немесе қазандыққа отын беруді тоқтатуға қолданылады. Егер қазандық "құрғақ отпен" (сусыз күйінде) жанатын болса, ол жарылуға немесе катастрофалық бұзылуға әкелуі мүмкін. Жоғарғы үрлеу желісі: қазандықтың ішіндегі судың үстінде жүзуге бейім көбікті немесе басқа жеңіл, тұншықтырылмайтын заттарды шығаруға мүмкіндік береді. Айналымдық сорғы: оның мақсаты – қазандықтың жылудың бір бөлігін шығарғаннан кейін суды қайтару. Толықтыру суының кері клапаны немесе клак клапаны: толықтыру суы құбырындағы кері тоқтату клапаны. Ол қазандықтың жанына, су деңгейінен төмен немесе қазандықтың жоғарғы жағына орнатылуы мүмкін. Жоғарғы толықтыру: осы толықтыру суы инъекциялау схемасында су қазандықтың жоғарғы жағына беріледі. Бұл жылулық стрестен туындаған қазандықтың шаршауын азайтуға көмектеседі. Толықтыру суын бірнеше науаларға шашырату арқылы су тез қыздырылады, бұл әк қаптамасын азайтуға көмектеседі. Суды салқындатуға арналған түтіктер немесе жиынтықтар: су барабанында немесе бу барабанында сулы буды салқындатуға арналған, құрғақ буды қажет етпейтін немесе зақымдауы мүмкін қосалқы жабдықты жабдықтауға арналған түтіктер немесе түтіктер жиынтығы. Химиялық инъекция желісі: толықтыру суының pH деңгейін бақылау үшін химиялық заттарды қосуға арналған қосылыс.

Су ағыны

Отынмен жылытылатын қазандық отынын тотықтыру үшін ауамен жабдылуы керек. Алғашқы қазандықтар осы ауа ағынын немесе тартымдылықты, жану камерасының түтін шығару құбырына қосылған қысқасы, табиғи конвекция арқылы қамтамасыз еткен. Қыздырылған түтін газы қазандықты қоршаған ауадан жеңіл болғандықтан, түтін газы қысқада көтеріліп, жану камерасына ауыр, таза ауаны тартады. Көптеген қазіргі заманғы қазандықтар табиғи тартымдылықтың орнына механикалық тартымдылыққа сенеді. Себебі, табиғи тартымдылық сыртқы ауа райына, пештен шығатын түтін газдарының температурасына және қысқаның биіктігіне тәуелді. Осы факторлардың бәрі дұрыс тартымдылыққа қол жеткізуді қиындатады, сондықтан механикалық тартымдылық жабдығы әлдеқайда сенімді және экономикалық тиімді. Тартымдылық түрлерін индукцияланған тартымдылыққа – түтін газдары қазаннан сыртына тартылатынына; күштелген тартымдылыққа – қазанға таза ауа үрленіп жіберілетініне; және теңгерілген тартымдылыққа – екі әсердің де қолданылуына бөлуге болады. Қысқа арқылы табиғи тартымдылық – индукцияланған тартымдылықтың бір түрі; ал механикалық тартымдылық индукцияланған, күштелген немесе теңгерілген болуы мүмкін. Механикалық индукцияланған тартымдылықтың екі түрі бар. Біріншісі – бу сорғысын пайдалану арқылы. Түтін газы ағысы бағытына бағытталған бу сорғысы түтін газдарын қысқаға тартады және түтін газының жылдамдығын арттырады, осылайша пештегі жалпы тартымдылықты арттырады. Бұл әдіс биік қысқалары жоқ бу локомотивтерінде кең таралған. Екінші әдіс – индукцияланған желдеткішті (ID желдеткіш) пайдалану арқылы, ол пештен түтін газдарын шығарып, түтін газын қысқаға көтереді. Дерлік барлық индукцияланған тартымдылық пештері аздап теріс қысыммен жұмыс істейді. Механикалық күштелген тартымдылық желдеткіш арқылы қамтамасыз етіледі, ол ауаны жану камерасына үрлейді. Ауа көбінесе ауа жылытқыштан өтеді, ол, атауынан көрініп тұрғанындай, қазанның жалпы тиімділігін арттыру үшін пешке кіретін ауаны қыздырады. Демперлер пешке кіретін ауа мөлшерін реттеу үшін қолданылады. Күштелген тартымдылық пештері әдетте оң қысымға ие. Теңгерілген тартымдылық индукцияланған және күштелген тартымдылықты бірге пайдалану арқылы қол жеткізіледі. Бұл көбінесе үлкен қазандықтарда кездеседі, онда түтін газдары қазандықтың көптеген өтетін бөлімдері арқылы ұзақ қашықтыққа жүруі керек. Индукцияланған желдеткіш күштелген желдеткішпен бірлесіп жұмыс істейді, бұл пеш қысымын атмосфералық қысымнан сәл төмен ұстауға мүмкіндік береді.