Кіріспе

Терпиридин (2,2';6',2" терпиридин, көбінесе Терпи немесе Тпи деп қысқартылады) — пиридиннен туындаған гетероциклді қосылыс. Бұл көптеген органикалық еріткіштерде еритін ақ түсті қатты зат. Қосылыс көбінесе координациялық химияда лиганд ретінде қолданылады.

Синтез

Терпиридинді алғаш рет 1932 жылы Г. Морган мен Ф. Х. Бурстал пиридиндердің тотығу арқылы қосылу реакциясымен синтездеді. Бірақ, бұл әдіс төмен өнімділікпен жүрді. Кейіннен тиімдірек синтездер сипатталды, олар негізінен 2-ацетилпиридиннен басталады. Бір әдіс 2-ацетилпиридинді N,N-диметилформамид диметил ацеталымен реакцияға түсіру арқылы энаминонды өндіреді. 2-ацетилпиридиннің көмір дисульфидімен негіз катализделген реакциясы, содан кейін метил йодпен алкилдеу C5H4NCOCH=C(SMe)2-ні береді. Бұл қосылыстың 2-ацетилпиридинмен конденсациялануы тиісті 1,5-дикетонды құрайды, ол аммоний ацетатымен конденсацияланып терпиридинді түзеді. Бұл туындыны Рейни никелімен өңдеу тиоэфир тобын жояды. Терпиридин және оның қосымшаланған туындыларын синтездеудің басқа да әдістері жасалған. Қосымшаланған терпиридиндер палладий катализделген кросс-байлау реакцияларынан да синтезделеді. Оны бис-триазинилпиридиннен де алуға болады.

Қасиеттері

Терпиридин – металдарды үш меридиональды орында байланыстыратын тридентат лиганд, нәтижесінде екі жақын бес мүшелі MN2C2 хелат сақинасы пайда болады. Терпиридин, 2,2'-бипиридин және 1,10-фенантролин сияқты басқа полипиридин қосылыстары сияқты, көптеген өтпелі металл иондарымен кешендер құрайды. Екі терпиридин кешенін қамтитын кешендер, яғни [M(Terpy)2]n+ жиі кездеседі. Олар құрылымдық жағынан [M(Bipy)3]n+ кешендерінен ахиралды болуымен ерекшеленеді. Терпиридин кешендері, басқа полипиридин кешендері сияқты, ерекше оптикалық және электрохимиялық қасиеттерге ие: көрінетін аймақта металдан лигандқа зарядтың ауысуы (MLCT), қайтымды тотығу және тотықсыздану, сондай-ақ айқын люминесценция. Терпиридин мен бипиридин π-акцепторлар болғандықтан, металдарды төменгі тотығу күйінде тұрақтандыруға бейім. Мысалы, ацетонитрил ерітіндісінде [M(Terpy)2]+ (M = Ni, Co) кешенін алуға болады.