Кіріспе
Америкалық химик Габор А. Соморжай (4 мамыр, 1935 жылы туған) – Берклидегі Калифорния университетінің химия профессоры және беттік химия және катализ саласындағы жетекші ғалым, әсіресе металл беттерінің газ фазасындағы реакцияларға катализдік әсері ("гетерогенді катализ") бойынша. Осы салаға қосқан үлесі үшін Соморжай 1998 жылы Химия саласындағы Вольф сыйлығын, 2000 жылы Линус Паулинг сыйлығын, 2002 жылы Ұлттық ғылым медалін, 2008 жылы Пристли медалін, 2010 жылы BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Basic Science сыйлығын және 2013 жылы Химия ғылымдары бойынша NAS сыйлығын алды. 2015 жылдың сәуір айында Соморжайға Америка химия қоғамының Уильям Х. Николс медалі табысталды.
Gabor A. Somorjai (born May 4, 1935) is a professor of chemistry at the University of California, Berkeley, and is a leading researcher in the field of surface chemistry and catalysis, especially the catalytic effects of metal surfaces on gas phase reactions ("heterogeneous catalysis"). For his contributions to the field, Somorjai won the Wolf Prize in Chemistry in 1998, the Linus Pauling Award in 2000, the National Medal of Science in 2002, the Priestley Medal in 2008, the 2010 BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award in Basic Science and the NAS Award in Chemical Sciences in 2013. In April 2015, Somorjai was awarded the American Chemical Society's William H. Nichols Medal.
Ерте тарих
Соморжай 1935 жылы Будапештте еврей отбасында дүниеге келген. 1944 жылы анасы Рауль Валленбергтен көмек сұрағанда ол нацистерден құтылды, Валленберг Соморжайдың анасына, өзіне және әпкесіне швед паспорттарын беріп, оларды нацистік өлім лагерьлерінен сақтап қалды. Соморжайдың әкесі лагерь жүйесіне түсіп, аман қалды, бірақ Соморжайдың көптеген туыстары сол лагерьде қалды. Ол 1956 жылы Будапешт Технология және Экономика университетінде химиялық инженерияны оқыды. 1956 жылғы Венгрия революциясына қатысушы ретінде, Кеңес әскерлерінің басып кіруінен кейін Соморжай Венгриядан АҚШ-қа кетті. Басқа венгр иммигранттарымен бірге Соморжай Берклиде аспирантураға түсіп, 1960 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Бірнеше жыл Нью-Йорктегі Йорктаун Хайтста IBM-нің ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді, бірақ 1964 жылы Берклиге ассистент-профессор ретінде қайта оралды.
Химиялық зерттеулер
1950-1960 жылдары төмен энергиялы электрондық дифракция сияқты жаңа технологиялардың енгізілуі беттерді зерттеуде революция жасады. Дегенмен, алғашқы зерттеулер электрлік қасиеттері үшін маңызды болған кремний сияқты беттермен шектелді. Керісінше, Соморжай химиялық қасиеттерімен танымал платина сияқты беттерге қызығушылық танытты. Соморжай беттердегі ақаулардың каталитикалық реакциялардың орын алатын жерлері екенін анықтады. Бұл ақаулар бұзылғанда, атомдар арасында жаңа байланыстар пайда болады, мысалы, нафта сияқты күрделі органикалық қосылыстар бензинге айналуы мүмкін. Бұл жаңалықтар жабысу, майлау, үйкеліс және адсорбция сияқты салаларды жақсырақ түсінуге әкелді. Оның зерттеулері сондай-ақ нанотехнология сияқты маңызды салаларға да әсер етеді. 1990 жылдары Соморжай физик Ю. Р. Шенмен бірлесіп, вакуумдық камераны қажет етпейтін жер бетіндегі реакцияларды зерттеу үшін суммалық жиіліктерді генерациялау спектроскопиясы деп аталатын әдіс әзірлеуге кірісті. Ол сондай-ақ атомдық күш микроскопиясы және сканирлеушік туннельдік микроскопияны қолдана отырып, нанотехнологиядағы беттік реакцияларды атомдық және молекулалық деңгейде зерттейді, олардың екеуі де вакуумсыз қолданылуы мүмкін. Соморжайдың беттер саласындағы тәжірибесі 2002 жылғы Қысқы Олимпиадада кеңесші ретінде пайдаланылды, онда ол мұз сырғыту беттерін мүмкіндігінше жылдам ету туралы кеңес берді. Соморжайдың зерттеулері мұздың сырғуына себеп болатын нәрсеге жаңаша көзқарас ұсынды, сырғанаушылар мұздың үстіндегі су қабатының емес, жылдам қозғалатын молекулалардың үстінде сырғанап жүретінін көрсетті, бұл бұрынғыда мұздың сырғуына себеп болатын жалпы қабылданған түсінік болған. Өмірі бойы Соморжай беттік химия және гетерогенді катализ саласындарында мыңнан астам мақала және үш оқулық жариялады. Қазіргі таңда беттік химия және катализ салаларында ең көп сілтеме жасалған ғалым – ол.