Кіріспе
Құпиялылық туралы АҚШ заңдары бірнеше түрлі құқықтық ұғымдарды қамтиды. Олардың бірі – жеке өмірге қол сұғу, бұл ортақ құқық негізіндегі құқық бұзушылық, ол зардап шеккен тарапқа жеке істеріне заңсыз араласу, жеке ақпаратты жария ету, жалған жарықта көрсету немесе жеке пайда үшін есімін пайдалану арқылы құқықтарын бұзған адамға қарсы сотқа шағымдануға мүмкіндік береді. Заңның мәні жеке өмірге құқықтан туындайды, ол «жалғыз қалу құқығы» деп кеңінен анықталады. Әдетте, бұл құқықтан қоғамдық мүддеге қатысты мәселелер, мысалы, танымал адамдардың немесе жаңалықтарға лайықты оқиғаларға қатысушылардың іс-әрекеттері шығарылмайды. Жеке өмірге қол сұғу құқықты бұзған тұлғаға немесе ұйымға қарсы зиянды өтеу талабымен сотқа жүгінуге негіз болады. Бұларға АҚШ Конституциясының төртінші поправкасындағы негізсіз іздеу немесе тәркілеуден бостандық құқығы, бірінші поправкадағы жиналу еркіндігі және АҚШ Жоғарғы Соты отбасы, неке, аналық, бала тудыру және бала тәрбиесі саласындағы жеке өмірге құқықты қорғайтын ретінде таныған он төртінші поправкадағы әділ сот процесі құқығы жатады. 2017 жылы Equifax деректері бұзылғаннан кейін, оның салдарынан 145,5 миллион АҚШ тұтынушысы зардап шеккеннен кейін, АҚШ-та тұтынушылардың құпиялылығын күшейтуге жасалған әрекеттер Конгресте қабылданбады.
Privacy laws of the United States deal with several different legal concepts. One is the invasion of privacy, a tort based in common law allowing an aggrieved party to bring a lawsuit against an individual who unlawfully intrudes into their private affairs, discloses their private information, publicizes them in a false light, or appropriates their name for personal gain. The essence of the law derives from a right to privacy, defined broadly as "the right to be let alone". It usually excludes personal matters or activities which may reasonably be of public interest, like those of celebrities or participants in newsworthy events. Invasion of the right to privacy can be the basis for a lawsuit for damages against the person or entity violating the right. These include the Fourth Amendment right to be free of unwarranted search or seizure, the First Amendment right to free assembly, and the Fourteenth Amendment due process right, recognized by the Supreme Court of the United States as protecting a general right to privacy within family, marriage, motherhood, procreation, and child rearing. Attempts to improve consumer privacy protections in the U. S. in the wake of the 2017 Equifax data breach, which affected 145.5 million U. S. consumers, failed to pass in Congress.
Алғашқы жылдар
Жеке өмірге құқықтардың дамуының алғашқы жылдары ағылшын ортақ құқығымен басталды, ол "өмір мен мүлікке физикалық араласуды" ғана қорғады. Қамал доктринасы адамның үйін оның қамалымен салыстырады – жеке меншік болып табылатын және иесінің рұқсатысыз қол жетімді болмауы тиіс орын. Ортақ құқық бойынша зиянды өтеу шараларының дамуы – "жеке өмірге құқық тарихындағы ең маңызды тараулардың бірі". Бұл құқықтар "адамның рухани мәнін, сезімдерін және интеллектын тануды" қамтыды. Соңында, бұл құқықтардың ауқымы одан әрі кеңейіп, негізгі "жеке өмірге қатыспау құқығын" қамтыды, ал бұрынғы "мүлік" анықтамасы "барлық түрдегі иелікті – материалдық және материалдық емес" қамтитын болды. XIX ғасырдың соңында баспа өнімдерінің, әсіресе газеттердің өсуіне байланысты жеке өмірге қызығушылық артып, Сэмюэл Д. Уоррен мен Луис Д. Брандейс, жаңа заң фирмасының серіктестері, бұл жаңа кішкентай камера технологиясын "сенсациялық баспасөз" пайдаланады деп қорқып, осы мәселеге алаңдады. Жеке адамдардың жеке өміріне қатысты бұл қиындыққа тап болатынын сезіп, олар "жаңалықтарды баяндайтын" мақала жазды. Заң ғалымы Роско Паундтың айтуынша, бұл мақала "біздің заңымызға жаңа тарау қосты", ал 1966 жылы заң оқулығының авторы Гарри Кальвен оны "барлық заңды шолу мақалаларының ең ықпалдысы" деп атады.
Жеке деректерді жария ету
Жеке деректерді жария ету, егер бір адам қоғамдыққа қатысы жоқ ақпаратты жария етсе және оның жариялануы ақыл-сақамы бар адамды ренжітетін болса, туындайды. "Жала жабу мен қаралаудан айырмашылығы, жеке өмірге қол сұғу ісінде шындық қорғаушылыққа жатпайды". Егер ақпараттың жариялануы жалған болса, онда жала жабу дерегі болуы мүмкін. Егер бұл хабарлама техникалық тұрғыдан жалған болмаса, бірақ әлі де жаңылыстыратын болса, онда жалған жарық тудыру орын алған болуы мүмкін. Мұндай құқық бұзушылық үшін зардап шеккен тарап бірінші тараптан ақшалай өтемақы алуға құқылы. Көрініске, бұл жала жабуға (жала жабу мен қаралауға) ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ зиянның себебі басқа, ал өтемақының тәсілі екі жағынан да өзгеше. Біріншіден, жала жабу мен қаралаудан айырмашылығы, жалған жарық ісінде талапкердің нақты зиянға ұшырағанын дәлелдеу әдетте қажет емес, ал сот өтемақының мөлшерін анықтайды. Екіншіден, бұл конституциялық құпиялылық құқығын бұзу болып табылады, сондықтан кейбір юрисдикцияларда талап ашу мерзімін белгілейтін заң қолданылмауы мүмкін. Осының салдарынан, жиі қолданылмаса да, кейбір жағдайларда жалған жарық жала жабу мен қаралаудан гөрі талапкерлер үшін тартымдырақ болуы мүмкін, себебі дәлелдеу жүктемесі азайтылған болуы мүмкін. "Жарнама" дегеніміз не? Көп таралымды газет (немесе осыған ұқсас кең таралымды) немесе зардап шеккен адамды білетін 3-5 адам ғана ма? Жала жабу да, жалған жарық та қоғамдағы барлық адамды зиянды әрекет туралы хабардар етуді талап етпейді, бірақ "жарнама" көлемі өзгеріп отыруы мүмкін. Кейбір юрисдикцияларда жарнама "мәселенің жалпы жұртшылыққа немесе көптеген адамдарға хабарлану арқылы жария етілуін білдіреді, сондықтан бұл мәселенің жалпы білімге айналуы мүмкін деп есептеу керек". Сонымен қатар, мемлекеттік мекемелердің қызметкерлеріне қатысты мінез-құлық стандарттары, мемлекеттік немесе ұлттық әкімшілік рәсімдер туралы заңға (АҚШ сияқты) бағынатын мекемелердің қызметкерлеріне қарағанда, көбінесе жоғарырақ болады. Мемлекеттік мекемеде ресми өкілдікпен әрекет ететін адам, өзінің мәлімдемелері агенттік принципімен қорғалмайтынын анықтаса, кез келген зиян үшін жеке жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Мысал: егер мемлекеттік мекемеде немесе мемлекеттік университеттің қызметкерлерін бағалау кезінде біреудің беделі жалған жарықта бейнеленген болса, егер ол туралы бастапқыда аз ғана адам білсе немесе егер жағымсыз ұсыныстар бірнеше жоғары лауазымды тұлғаларға ғана берілсе (мысалы, бөлім меңгерушісіне, декана, деканат кеңесіне, проректорына, президентке және т.б.), зардап шеккен тарап құқықтары бұзылған болуы мүмкін. Сот шешімдері жеке мектеп қызметкерлерінің ісінде жалған жарық тиімді болмауы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ олар мемлекеттік мекемелерде туындаған жағдайлардан ерекшеленуі мүмкін.
For this wrong, money damages may be recovered from the first person by the other. At first glance, this may appear to be similar to defamation (libel and slander), but the basis for the harm is different, and the remedy is different in two respects. First, unlike libel and slander, no showing of actual harm or damage to the plaintiff is usually required in false light cases, and the court will determine the amount of damages. Second, being a violation of a Constitutional right of privacy, there may be no applicable statute of limitations in some jurisdictions specifying a time limit within which period a claim must be filed. Consequently, although it is infrequently invoked, in some cases false light may be a more attractive cause of action for plaintiffs than libel or slander, because the burden of proof may be less onerous. What does "publicity" mean? A newspaper of general circulation (or comparable breadth) or as few as 3–5 people who know the person harmed? Neither defamation nor false light has ever required everyone in society be informed by a harmful act, but the scope of "publicity" is variable. In some jurisdictions, publicity "means that the matter is made public, by communicating it to the public at large, or to so many persons that the matter must be regarded as substantially certain to become one of public knowledge." Moreover, the standards of behavior governing employees of government institutions subject to a state or national Administrative Procedure Act (as in the United States) are often more demanding than those governing employees of private or business institutions like newspapers. A person acting in an official capacity for a government agency may find that their statements are not indemnified by the principle of agency, leaving them personally liable for any damages. Example: If someone's reputation was portrayed in a false light during a personnel performance evaluation in a government agency or public university, one might be wronged if only a small number initially learned of it, or if adverse recommendations were made to only a few superiors (by a peer committee to department chair, dean, dean's advisory committee, provost, president, etc.). Settled cases suggest false light may not be effective in private school personnel cases, but they may be distinguishable from cases arising in public institutions.
Атаудың немесе ұқсастықтың иеленуі
Жеке өмірге қатысты құқықтар көбінесе жалпы құқықпен реттелгенімен, көптеген штаттар адамның аты мен келбетін оның келісімінсіз басқа біреудің коммерциялық пайдасына қолданған жағдайларды тыйым салатын заңдарды қабылдады. Адамның атын немесе келбетін жеке пайдаға немесе коммерциялық үстемдікке пайдалану – осы құқықтың бұзылуы болып табылады. Жеке тұлғаның бейнесін коммерциялық мақсатта пайдаланудан туындаған зиянға қарсы қорғауға бағытталған іс-қимыл, оның келбетін рұқсатсыз пайдаланудан туындаған шығындарды өтеуге көмектеседі. Адамның өз атын және келбетін басқалардың рұқсатсыз пайдалануын болдырмауға арналған ерекше құқықтары, тауар таңбасына қатысты іс-қимыл сияқты қорғалады, бірақ қорғалатын нысан – тауар таңба емес, адамның келбеті.
Видео құпиялылығын қорғау туралы заң
1988 жылғы Видеожеке құпияны қорғау туралы заңға президент Рональд Рейган қол қойды. Бұл заң адамдардың аудиовизуалды материалдарды, әсіресе бейнетаспаларды жалға алғанда, сатып алғанда немесе алғанда жиналған ақпараттарының құпиялылығын сақтау мақсатында қабылданды. Заң Вашингтон Сити Папер газетінің Роберт Борктың жалға алған фильмдерінің тізімін жариялауына байланысты туындаған «Борк таспалары» даулы оқиғасынан пайда болды. Роберт Борк сол кезде АҚШ Жоғарғы Сотына үміткер саясаткер еді. Заң бейнетаспа қызметін ұсынатын провайдерлер жинаған жеке ақпаратты, белгілі бір ерекшеліктерге жатпаса, жариялауға тыйым салады. VPPA 2022 жылдың шамасында заң саласында қайтадан назар ошағына айналды. Оның қайта жандануы құпиялылық заңнамасын бұзуға негізделген тұтынушылардың ұжымдық сот процестерінің кеңеюімен байланысты болды, бұл Калифорния тұтынушылар құпиялылығы заңы сияқты жаңа заңдар мен VPPA және телефондық тыңдау туралы заңдар сияқты ескі заңдар арқылы жүзеге асты.
Денсаулық сақтауды қамтамасыз ету және есеп беру туралы заң
1996 жылғы 21 тамызда заңға қол қойылған Денсаулық сақтауды сақтандырудың портативтілігі және жауапкершілік туралы заң (HIPAA) – АҚШ-та қабылданған, денсаулық сақтау ұйымдары жинап, сақтай алатын ақпараттың көлемі мен түрлерін шектейтін заң. Бұл ақпаратты алу, сақтау және тарату тәсілдеріне де шектеулер қояды. HIPAA сонымен қатар "Жеке құпиялылық ережесінің" құрамына кіретін деректердің құпиялылығына қатысты талаптарды әзірледі.
Грамм-Лич-Блайли заңы
Грамм-Лич-Блили заңы (GLA) – 1999 жылдың 12 қарашасында күшіне енген федералды заң. Бұл заң қаржы институттарының деректерді жинауына қатысты шектеулер мен талаптарды күшейтті, сондай-ақ осы ақпаратты қалай жинау және сақтауға болатынын шектеді. Ол қаржы институттарынан жиналатын ақпараттың қауіпсіздігі мен құпиялылығын арттыру үшін нақты шаралар қабылдауды талап етеді. Бұдан өзге, заң қаржы институттарының қандай деректерді жинауға және оларды қалай пайдалануға болатынына да шектеулер қойды. COPPA-ның басты қағидасы бойынша, веб-сайт операторы "балалардан жеке ақпаратты жинау, пайдалану немесе жариялау алдында ата-анасының расталған келісімін алуға міндетті".
Федералды
"Жеке өмір" деген сөз АҚШ Конституциясының мәтінінде тікелей қолданылмаса да, үкіметтің жеке адамдардың жеке өміріне қатысты құқығына араласуына Конституциялық шектеулер бар. Бұл тіпті полициялық өкілеттіктерді жүзеге асыру немесе заң қабылдау сияқты қоғамдық мақсаттарды іске асыру кезінде де қолданады. Дегенмен, Конституция тек мемлекеттік органдардың әрекеттеріне қарсы қорғауды қамтамасыз етеді. Жеке тұлғалардың жеке өміріне жасалған кез келген қатер сот шешімдері арқылы ғана түзетілуі мүмкін. Бірінші түзету бас қосу құқығын қорғайды, соның ішінде жеке өмірге қатысты құқықтарды кеңейтеді. АҚШ Конституциясының Төртінші түзетуі "адамдардың өздері, үйлері, құжаттары және мүліктері негізсіз іздеулер мен тәркілеулерден қорғалуын, және ешқандай жарлық шығарылмауын, тек нақты себептермен, ант немесе растау арқылы расталған және ізделінетін орынды, сондай-ақ тәркіленетін адамдарды немесе заттарды нақты көрсететін жарлықтар ғана шығарылуын" қамтамасыз етеді. Төртінші түзету – Конституцияны жасаушылардың әрбір азаматтың рухани және интеллектуалдық тұтастығын қорғауға жасаған әрекеті. Егер үкімет азаматқа қарсы дәлел ретінде пайдалану үшін Төртінші түзетуді бұзса, ол Бесінші түзетуді де бұзған болады. Тоғызыншы түзетуде "Конституцияда белгілі бір құқықтардың тізімі жарияланғандықтан, бұл халыққа тиесілі басқа құқықтарды жоққа шығаруға немесе кемсітуге бағытталған емес" деп айтылған.
Аляска
1972 жылғы 22 тамызда Аляска штатының жеке өмірге қатысты құқықтарды қорғау туралы 3-ші түзетуі сайлаушылардың 86 пайызының қолдауымен бекітілді. Аляска конституциясының I-бабының 22-тармағында былай делінген: «Халықтың жеке өмірге қатысты құқығы мойындалады және оған қол сұғылмауға тиіс. Заң шығарушы орган осы тармақты іске асыруды қамтамасыз етеді».
Калифорния
Калифорния Конституциясы жеке өмірдің құпиялылығын бұзғысыз құқық ретінде бекітеді. CA SB 1386 жеке өмірге қатысты заңнаманы кеңейтіп, егер компания калифорниялықтардың құпия ақпаратын жария етсе, осы жағдай туралы азаматқа хабарлау міндетті екенін кепілдіктейді. Бұл заң көптеген штаттарды ұқсас шаралар қабылдауға ынталандырды. Калифорнияның "Shine the Light" заңы (SB 27, CA Civil Code § 1798.83), 2005 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді, кәсіпкерлердің клиенттің жеке ақпаратын қалай және қашан пайдалануы керектігін регламенттейді және заң бұзушылықтары үшін азаматтық өтемақы салуды қарастырады. Калифорнияның Reader Privacy Act заңы 2011 жылы қабылданды. Бұл заңға сәйкес, кітап қызметін коммерциялық түрде ұсынатын мекемелерге, белгілі бір ерекшеліктер болмаса, кітап қызметін пайдаланушының жеке ақпаратын жариялауға немесе жариялауға мәжбүрлеуге тыйым салынады. Заң жобасында пайдаланушының жеке ақпаратын тек сот шешімі болған жағдайда және басқа да шарттар орындалған кезде ұсыну көзделеді. Заң жобасында кітап қызметін ұсынатын мекемелерге осы ережелерді бұзып, пайдаланушының жеке ақпаратын мемлекеттік органдарға білгенінен кейін бергені үшін азаматтық жазалар салынады. Бұл заң баспадан шыққан кітаптармен қатар электрондық кітаптарға да қолданылады. Калифорнияның Құпиялылық құқықтары заңы Калифорнияның Құпиялылықты қорғау агенттігін құрды, ол АҚШ-тағы алғашқы деректерді қорғау мекемесі болып табылады.
Флорида
Флорида Конституциясының I, §23-бабында былай делінген: «Әрбір жеке адам өз жеке өміріне үкіметтік араласудан босатылуға және одан қорғалуға құқылы, егер осы Конституцияда өзгеше көзделмесе. Осы бап заңмен белгіленгендей, мемлекеттік жазбалар мен ашық отырыстарға қоғамның қол жеткізу құқығын шектеу мақсатында жолданбауы керек».
Монтана
Монтана Конституциясының 2-бабы, 10-тармағында: "Жеке адамның жеке өміріне құқығы бос қоғамның гүлденуі үшін өте маңызды және маңызды мемлекеттік мүдделерді көрсетпестен оған қол сұғылмау тиіс" делінген.
Вашингтон
Вашингтон Конституциясының 1-бабы, 7-тармағында "Ешбір адамның жеке өміріне құқық бұзылмайды, ал үйіне заңмен бекітілмеген жағдайда кіруге болмайды" делінген. Құқық қорғау органдары IMSI тұтқыр технологиясын қолдану үшін алдымен соттан рұхсат алуға міндетті. Жеке тұлғалардың SMS хабарламалары сот ордерсіз іздеуден қорғалады.
Мемлекеттік құпиялылық туралы заңдар
Жеке өмірге құқық 600-ден астам штат заңдарымен және оннан астам федералды заңмен де қорғалады, мысалы, денсаулық сақтау және студенттік ақпаратты қорғау, сондай-ақ электрондық бақылауды шектеу сияқты.
"Опт-аут" талаптары
АҚШ-тың бірнеше федералдық жеке құпиялылық заңдарында жеке сәйкестендірілетін ақпараттың (PII) коммерциялық таралуынан нақты бас тартуды талап ететін маңызды "бас тарту" талаптары бар. Кейбір жағдайларда, ақпаратты "таратуға" ниеттенген ұйым, GLBA хабарламасы немесе HIPAA хабарламасы сияқты хабарлама беруге міндетті, ол адамдардан нақты бас тартуды талап етеді. Мұндай "бас тарту" сұраныстарын деректерді жинаған ұйым ұсынған нысандар арқылы, жеке жазбаша сұраныстармен немесе оларсыз орындауға болады.
Денсаулыққа қатысты ақпараттың құпиялылығы
Экономикалық және клиникалық денсаулық сақтау үшін ақпараттық технологиялар туралы заң (HITECH Act) – АҚШ-та денсаулық сақтаумен байланысты ақпараттың құпиялылығына қатысты маңызды заң. 2009 жылғы Американың экономикасын жаңғырту және инвестициялау туралы заңның бір бөлігі ретінде қабылданған HITECH Act денсаулық сақтау ақпаратын электрондық түрде тасымалдаумен байланысты құпиялылық және қауіпсіздік мәселелерін шешеді.