Кіріспе

Неміс ғалымы Иоганн Вильгельм Риттер (16 желтоқсан 1776 – 23 қаңтар 1810) – неміс химигі, физигі және философы. Ол Силезиядағы Хайнау (Чойнов) қаласының жанындағы Самиц (Замиенице) ауылында дүниеге келді (бұл жер сол кезде Пруссияның бір бөлігі болған, 1945 жылдан бері Польша құрамында), ал Мюнхенде қайтыс болды.

Өмір және жұмыс

Иоганн Вильгельм Риттердің ғылымға деген алғашқы қызығушылығы 14 жасында басталды. Ол Лейгницте (Легница) дәріханаға шәкірт болып, химияға терең қызығушылық танытты. 1796 жылы Йена университетінде медицинаны оқуға түсті. Өзіндік білім алған ғалым ретінде, ол химия, электр және басқа да салалар бойынша көптеген тәжірибелік зерттеулер жүргізді. Ол Иоганн Вольфганг фон Гёте, Александр фон Гумбольдт, Иоганн Готфрид Хердер және Клеменс Брентаномен жеке таныс болды. Оған Натурфилософия қозғалысының негізгі философы Фридрих Вильгельм Иосиф Шеллинг күшті әсер етті. 1801 жылы Ханс Кристиан Орстед Йенаға келіп, оның досы болды. Риттердің бірнеше зерттеулері кейін Орстедпен жарияланды, ол да Натурфилософияның философиялық көзқарасымен күшті ықпалда болды. Риттердің алғашқы ғылыми зерттеулері гальваникалық құбылыстарға қатысты болды. Ол Луиджи Гальвани және басқа зерттеушілердің байқаған физиологиялық әсерлерін химиялық реакциялардың нәтижесінде туындаған электрмен түсіндірді. Оның түсіндірмесі қазіргі кезде қабылданатын түсінікке Гальванидің («жануарлық электр») және Алессандро Вольтаның (металлдардың жанасуынан туындаған электр) ұсынғандарынан қарағанда жақын, бірақ сол кезде қабылданбады. 1800 жылы, вольта тірегінің ойлап табылуынан кейін, Уильям Николсон мен Энтони Карлайл судың электр арқылы ыдыратыла алатынын анықтады. Содан кейін Риттер де осы әсерді тәуелсіз түрде ашты. Одан бөлек, ол реакцияда түзілген сутегі мен оттегінің мөлшерін жинап, өлшеді. Ол сондай-ақ электрокапталдау процесін ашты. 1802 жылы ол алғашқы электрохимиялық элементін жасады, ол 50 мыс дискіден тұрды, олар тұз ерітіндісімен ылғалданған картон дискілермен бөлінген. Риттер өзіне тәжірибе жасап, вольта тірегінің полюстерін қолына, көзіне, құлағына, мұрнына және тіліне қойды. Ол сондай-ақ тіректің екі полюсінің физиологиялық әсерлерінің айырмашылығын сипаттады, бірақ кейбір әсерлері кейін расталмады. Риттердің көптеген зерттеулері табиғаттың әртүрлі "күштеріндегі" полюстіктерді және осы "күштердің" арасындағы байланысты іздеумен байланысты болды – бұл Натурфилософияның екі негізгі қағидасы. 1801 жылы Уильям Гершельдің (1800 жылы) «жылу сәулелерін» (инфрақызыл сәулелену) ашқанын естігеннен кейін, Риттер көрінетін спектрдің екінші жағындағы қарама-қарсы (салқындататын) сәулеленуді іздеді. Ол күткенін таппады, бірақ бірнеше әрекеттен кейін күміс хлориді күн спектрінің қараңғы аймағына, оның күлгін жағына жақын орналастырылғанда ақтан қараға жылдам өзгеретінін байқады. Оның тапқан «химиялық сәулелері» кейін ультракүлгін сәулелену деп аталды. Риттердің кейбір зерттеулері маңызды ғылыми үлестер ретінде мойындалды, бірақ ол басқа зерттеушілер растамаған көптеген құбылыстарды ашқанын да мәлімдеді. Мысалы, ол Жердің электр полюстері бар екенін, оларды екі металлдан жасалған ине қозғалысы арқылы анықтауға болатынын мәлімдеді; және ол Вольтаның тіректерінің орнына магниттер тізбегін қолдана отырып, судың электролизін жүзеге асыра алатынын мәлімдеді. Риттердің тұрақты табысы болмады және ол ешқашан университет профессоры болған жоқ, бірақ 1804 жылы Бавария ғылым академиясының мүшесі болып сайланды (Мюнхенде). 1804 жылы үйленді және төрт баласы болды, бірақ отбасының қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмады. Қаржылық қиындықтарға тап болып, денсаулығы нашарлаған (әлдеқанда электрлік тәжірибелер салдарынан), ол 1810 жылы кедей күйде қайтыс болды.