Кіріспе

Солтүстік-шығыс Англиядан келген аңыз: Ламбтон құрты – Ұлыбританияның Солтүстік-шығыс Англиясындағы Дарем графтығынан тараған аңыз. Оқиға Уэр өзені маңында болған және аймақтың ең танымал халық мұраларының бірі болып саналады, жазба және ауызша дәстүрден пантомима мен ән түріне дейін бейімделген.

Аңыз

Бұл оқиға Дурхам графтығындағы Лэмбтон иелігінің мұрагері Джон Лэмбтонның (әдеттегі Тайнуэйрде) және жергілікті ауылдарды қорқытып келген алып құртпен (драконмен) күресін баяндайды.

Құрттың шығу тегі

Бұл әңгімеде жас Джон Лэмбтонның бір жексенбі күні шіркеуге бармай, Уэр өзенінде балық аулауға кеткен тәртіпсіз мінезді екені айтылады. Көптеген нұсқаларында, өзенге бара жатқанда немесе балық аулау құралдарын дайындағанда, Джон қарт кісіден (немесе әңгімешіге байланысты, сиқыршыдан) ескерту алады: шіркеуді қалдырудың жақсылығы жоқ екенін естітеді. Джон Лэмбтон шіркеу қызметі біткенше ештеңе ұстамайды, сосын саламандра сияқты басының екі жағында тоғыз тесігі бар кішкентай балық немесе лама тәрізді жаратылысты судан шығарады. Әңгіменің нұсқасына қарай, құрттың ұзындығы бас бармақтан аспайды немесе шамамен 3 фут (1 метр) болады. Кейбір нұсқаларында оның аяқтары бар, ал басқаларында жыланға ұқсайды. Осы кезде қарт кісі қайта келеді, бірақ кейбір нұсқаларында ол басқа кейіпкер болады. Джон "шайтанды ұстап алдым" деп мақтанады және аулаған нәрсесін жақын жердегі құдыққа тастауға шешім қабылдайды. Содан кейін қарт кісі осы жаратылыстың табиғаты туралы қосымша ескертулер жасайды. Джон осы жаратылысты ұмытып, өсе келе ересек болады. Жастық шағындағы тәртіпсіздігі үшін өкініш ретінде крест жорықтарына қатысады. Оқиға көбінесе 14 ғасырда болғандықтан, ол Барбария крест жорығында немесе Литва крест жорығында соғысқан болуы мүмкін.

Құрттың қаһары

Ақырында құрт тым өсіп, құдық уланады. Ауыл тұрғындары малдың жоғалып кете бастағанын байқап, толыққанды өскен құрттың құдықтан шығып, жергілікті төбеге оралып жатқанын біледі. Ертедегі және жергілікті аңыздарда бұл төбе Фэтфилдегі Ворм-Хилл төбесімен байланыстырылады. Көптеген нұсқаларында құрт төбені жеті рет айналып өте алады. Дегенмен, Ворм-Хилл төбесінде құрттың іздерін әлі де көруге болады. Бірақ кейінгі әндерде төбе Пеншоу төбесі деп айтылады, онда қазір Пеншоу монументі тұр. Құрт жақын маңдағы ауылдарды қорқытып, қойларды жеп, сиырлардың сүт беруін тоқтатады, тіпті кішкентай балаларды ұрлап әкетеді. Содан кейін ол Ламбтон қамалына бет түзеп, онда Лорд (Джон Ламбтонның қарт әкесі) құртты күнделікті тоғыз жақсы сиырдың сүтімен – жиырма галлон немесе толы ыдыспен – бағындырып, оны уыстауға қол жеткізеді. Көптеген батыл ауыл тұрғындары осы құбыжықты өлтіруге тырысады, бірақ олардың барлығы дерлік қаза табады. Құрттың бір бөлігі кесілсе, ол жоғалған бөлігін қайта жалғап алады. Сонымен қатар, келген саяхатшы-рыцарлар да құбыжыққа шабуыл жасауға тырысады, бірақ ешқайсысы аман қалмайды. Ашуланғанда құрт құйрығын ағаштарға орап, оларды жұлып алып, содан кейін оларды шабақтай пайдаланып, төңкеріс жасайды.

Қиындықтың жойылғаны туралы әңгіме

Жеті жылдан кейін Джон Лэмбтон Крест жорықтарынан оралып, әкесінің иеліктері құрттың кесірінен жайсыз жағдайда екенін көреді. Джон оған қарсы күресуге бел буады, бірақ бұрын Дарем маңындағы дана әйел немесе сиқыршыдан кеңес сұрайды. Сиқыршы Джонға құртты өлтіруге деген ниетін нығайтып, оның құртқа жауапкершілігін түсіндіреді. Ол оған қару-жарағын найза ұштарымен жауып, Уэр өзенінде құртпен шайқасуды айтады, ол қазір үлкен тастың айналасында күндерін өткізеді. Сонымен қатар, сиқыршы Джонға құртты өлтіргеннен кейін көріп қалған алғашқы тірі нәрсені өлтіру керектігін ескертеді, әйтпесе оның әулеті тоғыз буынға дейін қарғысқа ұшырайды және төсекте өлмейді. Джон сиқыршының нұсқауымен қару-жарағын дайындап, әкесімен құртты өлтірген соң үш рет аңшылық мүйізін соғуға уағдаласады. Осы сигналға әкесі сүйікті итін босатып, Джонға қарай жібереді, ол итті өлтіріп, қарғыстан сақталады. Джон Лэмбтон өзен жағасында құртпен күреседі. Құрт оны басып қысуға тырысып, орамасына орайды, бірақ ол қару-жарағының тікендеріне кесіледі; құрттың бөліктері өзенге түсіп, қайта бірігуге үлкермейді. Көзі тірі құрт өлтіріліп, Джон үш рет аңшылық мүйізін соғады.

Лэмбтонның қарғысы

Өкінішке орай, Джонның әкесі аң өлгеніне соншалықты қуанышты болып, итті босатуды ұмытып, ұлын құттықтауға асығады. Джон әкесін өлтіре алмайды, сондықтан олар кездескеннен кейін ит босатылып, міндетімен жіберіледі. Бірақ бұл тым кеш болады. Ламбтон әулетінің тоғыз буыны қарғысқа ұшырайды, олар төсекте бейбіт өлмейді. Осылайша оқиға аяқталады. Бұл қарғыс кем дегенде үш буынға дейін сақталған сияқты, бұл оқиғаның танымалдығына себеп болуы мүмкін. 1-буын: Роберт Лэмбтон, Ньюригте суға батып қайтыс болды. 2-буын: Марстон-Мур шайқасында қаза тапқан полковник сэр Уильям Лэмбтон. 3-буын: Уильям Лэмбтон, Уэйкфилд шайқасында қаза тапты. 9-буын: Генри Лэмбтон, 26 маусым 1761 жылы Лэмбтон көпірінен өте жатқанда қайтыс болды. (Генри Лэмбтонның бір ағасы, "оның ілеспе ағасы, генерал" деп сипатталған, зорлық шабуылдарынан сақтану үшін жанында ат қамшысын ұстаған. Ол қарттық шағында төсегінде қайтыс болды.)

Комикс және әдебиет

Брам Стокердің 1911 жылғы «Ақ құрттың қонысы» романы мен Иан Уотсонның 1988 жылғы «Отты құрт» романы Лэмбтон құрты туралы аңызға көп сүйенеді. Бұл аңыз, сондай-ақ солтүстік-шығыстан тараған көптеген басқа аңыздармен бірге, Брайан Талботтың «Алиса Сандерлендте» графикалық романында қайта айтылады. Джефф Смиттың «Роза» графикалық романында басты кейіпкер айдаһарды жеңу үшін дәл осы нұсқауларды орындайды. Лэмбтон құрты туралы аңыз, Генри Ламбтонның одан кейінгі өлімімен бірге, Томас Пинчонның «Мейсон және Диксон» романында еске алынады. Әдетте, романның мифология мен тарихнама тақырыптарын ескере отырып, Пинчон аңыздың кейбір бөлшектерін өзгертеді (мысалы, Джон Ламбтонға құртты қалай жеңу керегін айтқан «ақылды әйелдің» орналасқан жерін Трансильванияға көшіреді). Жозеф Джейкобс аңыздың бір нұсқасын Уильям Хендерсонның «Солтүстік округтерінің фольклоры» кітабындағы мәтінін пайдаланып жариялаған. «Жаббервоки» өлеңі Лэмбтон құрты туралы аңыздан шабыттанған болуы мүмкін. Уиллам Мейннің 2002 жылы жарық көрген «Құдықтағы құрт» балалар романы Лэмбтон құрты туралы аңызды бейімдеп қайта баяндайды. Сара Хиндмарштың «Құрт» атты әңгімесі, Тейка Беллами өңдеген «The Forgotten and the Fantastical 2» жинағында жарияланды. Джульет Э. МакКеннаның 2018 жылғы «Жасыл адамның мұрагері» заманауи фантастикалық романында тірі қалған жас құрттың мысалы және оның тудырған қауіпке қарсы тұру қажеттілігі көрсетілген. 2018 жылы Майк Мигнола мен Бен Стейнбек «Ламбтон құртының оралуы» атты қысқа комикс жасады, онда осы құрт пен Хеллбой арасындағы қақтығыс бейнеленген.

Опера

The Lambton Worm (1978) - Роберт Шерлоу Джонсонның екі бөлімді операсы, либреттосын Оксфорд ақыны Анна Ридлер жазған. Он бір жеке орындаушы рөлі (олардың төртеуі басты), хор және оркестр қатысады.

Фильм

1988 жылы түсірілген "Ақ құрттың ордасы" фильмі Стокердің романы негізінде жасалған. Леуманның әні фильмде "Д'Амптон құрты" деп өзгертіліп, Эмилио Перес Мачадо мен Стефан Поуис аранжировкалап, оны Луиза Ньюман орындады. 1989 жылы сценарийші Энтони Шаффер өзінің 1973 жылғы "Жылан адам" фильмінің тікелей жалғасы болған "Жағымсыз Лэмбтон құрты" үшін сценарийлік жоба жазды. Бұл жалғастыруда алғашқы фильмнің басты кейіпкері, шотланд полиция қызметкері Лэмбтон құртымен күресуі керек еді. Бірақ, ол ресми түрде шығарылмады. Шаффердің "Жағымсыз Лэмбтон құрты" сценарийлік жобасының толық актерлік құраммен аудио драмалық бейімделуі 2020 жылы жарық көрді.