Уэльс халық әңгімелерінің кейіпкері: Түм Сион Кати

Кіріспе

Уэльс фольклорындағы кейіпкер

Твм Сион Кэти (кейде Твм Сион Кэти деп те жазылады, тарихи жазбаларда Твм Шон Кэти немесе Твм Шон Кэтти болып кездеседі) – Уэльс фольклорындағы тұлға.

Өмірбаян

Ол туралы әңгімелерде кейбір егжей-тегжейлер әртүрлі, бірақ ол әдетте 1530 жылдары немесе оған шамасы, Трегарон қаласында немесе оның жанында туған деп айтылады. Оның анасы – Трегарондық Кэти Джонс. Әкесі – Порт-и-Финнен Сион ап Даффид ап Мадог ап Хьюэл Моэтью, ол да Трегаронға жақын жерде тұрған. Ол анасы Томас деп атаған заңсыз ұл еді. Том есімінің уэльс тіліндегі баламасы – Твм. Сонымен қатар, ауылдық Уэльсте, жалпы есімдері бар балаларды аналарының есімдерімен атау қалыпты жағдай еді. Осылайша ол Твм Сион Кати деп танылды. Ол католик монарх Мэри I Англия билік құрған кезде протестант болған және өзіне көмектесетіндей табыс табуға тырысқан, сондықтан ол ұрлықты таңдады, себебі оның діні оны бүлікші деп белгілеген еді, ал оның жоғары мәртебесі оған басқалардан кез келген артықшылыққа немесе қорғауға сене білуге мүмкіндік берді. Жас кезінде ол 1557 жылы заңнан қашу үшін Женеваға қашып кетті. Протестант патшайымы Елизавета I таққа отырғаннан кейін ол ұрлық жасағаны үшін кешірім алып, 1559 жылы Уэльске оралуға мүмкіндік алды. Твм XVI ғасырдың соңында Англияға шабуыл жасап, Батыс Уэльсте белсенді болды. Оның ақылымен заңды өмір сүретін адамдарды да, қылмыскерлерді де алдап-арбаған оқиғалар көп. Бастапқы кейіпкердің негізінде Томас Джонс (1530–1609 жж.) тұрған деген пікір бар, ол 1559 жылы Уэльс әдебиетінің Оксфорд серіктесінде айтылғандай, белгісіз қылмыстар үшін кешірілген, поэзия жазған, «көбінесе заңға жүгінген» үй басқарушысы болған және Истрад Ффиннен Томас Рис Уильямстың жесіріне үйленген. Алайда, Твм Сион Кати туралы кейінгі уақытта айтылған барлық әңгімелер осы бір адамға байланысты деп ойлау қиын. Оксфорд серіктесі одан әрі «оны Трегарон ауданында қарақшылық жасаған басқа да сол есімді адамдармен шатастырды» деп мәлімдейді және әдебиет саласында ғана тағы он бір Томас Джонстың есімін тізімдейді. Уэльс биографиясының сөздігі Джонсты Джон Дидің туысы, ал оның екінші әйелі Джон Приздің қызы деп көрсетеді. Түпнұсқадағы әңгімелер ауызша берілгенімен, кейіннен Твм Сион Кати туралы көптеген жазбалар пайда болды. 1763 жылы ағылшын тілінде «Томшоун Кэттидің айла-шарғылары» атты кітапша жарық көрді. Уильям Фредерик Дикон 1820 жылдары оның өмірі туралы екі кітап жазды. 1828 жылы Т. Ж. Ллевелин Причардтың «Твм Шон Кэттінің оқиғалары мен ермектері, Уэльстегі өмірді сипаттайды» атты кітабы жарық көрді. Оның кеңейтілген (және біршама өзгертілген) басылымдары да болды. 1811 жылы сегіз беттік «Y Digrifwr» атты кітапша жарық көрді, оның тақырыбы мазмұнын керемет сипаттайды («Шырақшы: Томас Джонстың Тригароннан, Кардиганширдің ерліктері мен айла-шарғыларының жинағы, ол әдетте Твм Сион Кэти деген атпен белгілі»). Джордж Бороу 1854 жылы Уайлд Уэльс арқылы жүргенде, Трегаронға бара жатқан жолда Твм туралы бірнеше әңгіме естіді және кейін Причардтың кітабын оқыды. Льюэллин Причард айтқан әңгімеде Твм – Гвайдирдің Джон Виннінің (Джон «Уинн» ап Маредудд) қызығушылығына түскеннен кейін Кэти Джонстың заңсыз ұлы; ата-анасының есімдерінің уэльс тіліндегі формалары оның атына енген. Ол Трегарон қаласында өсіп, бір шаруаның қожайынында жұмыс істегеннен кейін жергілікті жер иесінің қызметіне орналасады. Оған мырзаның Англияға үлкен ақшасын апаруға сеніп тапсырылады. Сапар жол тонаушылармен, қарақшылармен және зұлым адамдармен кездесуге толы, олардың барлығын Твм жеңе алады. Твм Истрад Ффиннен ханымға ұнап, соңынан үйленеді, кейіннен Бреконның судьясы және мэрі болады. Джордж Борроу Причардтың кітабындағы құрметке лайық бейнеленгенін мақұлдамады: «Оның үлкен кемшілігі – Твм Шонды (Борроу әртүрлі тұрақтылықпен жазатын аты) адалдыққа ие етуге тырысу және оның ерліктерін қарақшы емес, ержүрек жас жігіттің ерліктері ретінде көрсетуге тырысу». Борроудың Трегароннан алған мәліметтеріне сүйенсек, Твмнің мансабы әлдеқайда қарапайым болған. «18-19 жасында, өзі мен анасын ұзақ уақыт бойы төтеп берген кедейліктен азат ету үшін, ол ұры мамандығын қабылдады және көп ұзамай Уэльстің барлық жерінде өзінің ақылы мен шеберлігі үшін атақты болды». Твм жолшы болған кезінде бірнеше заңсыз балалары болғаны туралы әңгімелер тарады. Әкелерінің шынайы атын жасыру үшін балаларға діни немесе Киелі кітапқа негізделген есімдер берілді.

Tales about him vary on details, but he is usually said to have been born in or very near to Tregaron, in or around 1530, his mother being one Cati Jones of Tregaron. His father was supposed to be Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu of Porth y ffin, also near Tregaron. He was an illegitimate son whose mother named him Thomas. The Welsh language equivalent of Tom is Twm. It was also common practice in rural Wales for children with common names to be nicknamed after their mothers. Thus he became known as Twm Siôn Cati. He was supposedly a Protestant by faith at a time when Mary I of England, a Catholic monarch, ruled and he had to gain an income as best he could, choosing robbery as his trade as his religion had him marked out as a rebel already and his high status meant that he could rely on any advantage or protection from others. As a young man he fled to Geneva in 1557 to escape the law. After the accession of the Protestant Queen Elizabeth I, he was able to obtain a pardon for his thievery, enabling his return to Wales in 1559. Twm was active in west Wales, with forays into England, in the late sixteenth century. Stories centre on his tricks, with which he outwitted law abiding people and criminals alike. The original character is often said to have been based on one Thomas Jones (c. 1530–1609) who, according to the Oxford Companion to the Literature of Wales, was pardoned for unspecified offences in 1559, wrote poetry, was a steward who "often had recourse to the law", and married the widow of Thomas Rhys Williams of Ystrad ffin. It seems unlikely, however, that all the tales told of Twm Siôn Cati in later times can be attributed to this one man. The Oxford Companion further asserts "he has been confused with others of the same name who were raiders and highwaymen in the district of Tregaron" and lists another eleven Thomas Joneses in the field of literature alone. The Dictionary of Welsh Biography identifies Jones as a cousin of John Dee, and his second wife as a daughter of John Prise. Although the original tales were passed on orally, there were later a number of written stories of Twm Siôn Cati. An English language pamphlet, Tomshone Catty's Tricks, was printed in 1763. William Frederick Deacon wrote two books involving him in the 1820s. In 1828, T J Llewelyn Prichard's The Adventures and Vagaries of Twm Shon Catti, descriptive of Life in Wales was published. Enlarged (and somewhat altered) editions of this followed. An eight page pamphlet, Y Digrifwr, was published in 1811, its subtitle admirably describing its contents ("The jokester: a collection of feats and tricks of Thomas Jones of Tregaron, Cardiganshire, he who is generally known under the name Twm Sion Catti"). George Borrow, walking through Wild Wales in 1854, heard several tales about Twm from a fellow walker on the way to Tregaron and later read what was probably Prichard's book. In the tale told by Llewelyn Prichard, Twm is the illegitimate son of Cati Jones following attentions from John Wynn of Gwydir (John "Wynn" ap Maredudd); the Welsh forms of the names of his parents became incorporated into his name. He grows up in Tregaron and after a spell working for a farmer, he works for a local landowner. He is trusted to take a large sum of the squire's money to England. The journey is fraught with encounters with highwaymen, footpads, and villains, all of whom Twm is able to best. Twm woos and eventually marries the Lady of Ystrad ffin and subsequently becomes a magistrate and mayor of Brecon. George Borrow disapproved of the veneer of respectability in Prichard's book: "Its grand fault is endeavouring to invest Twm Shon (a name Borrow spells with varying consistency) with a character of honesty, and to make his exploits appear rather those of a wild young waggish fellow than of a robber." According to the stories which Borrow picked up around Tregaron, Twm's career was more straightforward. "Between eighteen and nineteen, in order to free himself and his mother from poverty which they had long endured, he adopted the profession of a thief, and soon became celebrated through the whole of Wales for the cleverness and adroitness which he exercised in his calling". It is rumoured that Twm had a number of illegitimate children during his time as a highway man. To hide the true identity of their father, the children were given religious or biblical surnames.

Қиын әңгімелер

Борроу бір шаруаның Тьюмды бұқа ұрлағандығы үшін қуалайтынын айтты. Шаруа Тьюмнің анасының үйіне жетіп, Тьюм Шон Кэти (Борроудың тағы бір жазуы) сол жерде тұра ма деп сұрайды. Бір кедей адам оның тұратынын айтып, шаруаның атын ұстап, қамшысын сақтап беруге келіседі. Шаруа үйге кіргенде, кедей адам атқа мініп кетеді: бұл Тьюм еді. Ол шаруаның үйіне шауып барып, оның әйеліне шаруаның қиын жағдайда қалғанын, шұғыл түрде ақшаға мұқтаж екенін және ақшаны әкелу үшін Тьюмды, ат пен қамшыны хабардың шаруадан келгенін дәлелдеу үшін жібергенін айтады. Шаруаның әйелі ақша төлейді. Тьюм енді шаруаның ақшасы мен атын алып, Лондонға асығыс жол тартады, кейін атын сатады. Мейрик айтқан әңгімеде Тьюмды кедей адам бір құмыра ұрлап беруін сұрағаны туралы айтылады. Олар бірге саудагерге барып, Тьюм оның тауарларын кемсітіп, сынай бастайды. Досына жасырын түрде құмыра таңдап алуын бұйырған Тьюм саудагердің назарын бір құмыраның тесігі бар екенін айтып алаңдатады, бірақ ол оны жоққа шығарады. Тьюм оған сынап көру үшін құмыраға қолын салуын сұрайды, бірақ ол әлі де тесік жоқ екенін мойындамайды. Тьюм одан егер тесік болмаса, қалай қолын ішке салыпты деп сұрайды. Осы уақытқа дейін досы құмыраны ешкім байқамай алып кеткен еді. Причардтың кітабындағы бір ертегіде Тьюм түнде қонақүйге тоқтағанда, келесі күні жолға шыққаннан кейін басқа адамдар оны тонауды жоспарлап отырғанын сезеді. Оның қасында көп ақшасы бар. Ертеңіне ол ақшасын аттың мұқабасына салып алғандай болып жүреді. Жол тонаушысы оны қуып жеткенде, Тьюм мұқабаны су тоғанның ортасына лақтырып жібереді. Жол тонаушысы оны алу үшін тоғанға кіреді. Тьюм осы мүмкіндікті пайдаланып, жол тонаушының атын ұрлап қашады. Аттың "Тоқта!" деп айқайлаған жол тонаушыға жауап беруі қиындық тудырады. Сәттікке орай, Тьюм қорқыныштан, атын қайтадан жүгірткідей ететін сөзді айтып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Тағы бір әңгімеде Тьюм бай шаруаға, оның қызымен бірге жол кесіп, оның сұлулығына ғашық болғандықтан, зергерлік бұйымдарын қайтарып береді және әкесінің қарсылығына және бастапқыда оның өзіне қарсы, оны баурап алуға тырысады. Ұрыдан кейін бір ай толу кезінде ол оның терезесіне жақындап, оны оятып, қолынан ұстап сүйеді, үйленуге уәде бермейінше жібермейді. Ол уәде бергісі келмейді, сондықтан Тьюм пышағын шығарып, оның білегіне қанды жара салады және бірден үйленуге келіспесе, қолын кесіп тастаумен қорқытады. Ол үйленуге келіседі және қолын сақтап алады. Олардың некесі көп ұзамай, оның әкесінің пікіріне және Тьюмнің тікелей әрекеттеріне қарамастан өтеді. Қыз Кармәртеннің шерифінің жесірі болған. Осы неке арқылы Тьюм беделге ие болды деп есептеледі, ақырында 79 жасында қайтыс болғанға дейін бейбітшілік судьясы болып, басқаларға үкім шығарды.

Borrow recounted a story in which a farmer is hunting Twm over the theft of a bullock. The farmer reaches Twm's mother's house and asks whether Twm Shone Catti (another of Borrow's spellings) lives there. A beggar answers that he does, and agrees to hold the farmer's horse and whip for him. As the farmer goes into the house, the beggar jumps onto the horse: it is Twm. He gallops to the house of the farmer and tells the farmer's wife that the farmer is in trouble, needs money urgently, and has sent Twm to fetch it, with the horse and whip to prove that the message really came from the farmer. The farmer's wife pays up. Twm, now in possession of the farmer's money and horse, hastily departs for London, later selling the horse. A tale recounted by Meyrick recalls how Twm was asked by a poor man to steal a pitcher for him. They went together to a merchant where Twm started belittling the man's wares. Having told his friend secretly to take the pitcher of his choice, Twm distracted the merchant by telling him there was a hole in one of the pitchers, which the man denied. Twm desired him to put his hand in the pitcher to test it and the man still denied there was a hole. Twm then asked him how, if there was no hole, could he have put his hand inside? By this time his friend had disappeared with his pitcher, undetected. A tale from Prichard's book involves an occasion when Twm is staying in an inn overnight and realises other people are planning to rob him the following day after he sets off. He has a large sum of money with him. The following morning he behaves as though his money is in the pack saddle of his horse. When the highwayman catches up, Twm drops the saddle in the middle of a pool. The highwayman wades into the pool to fetch it. Twm takes the opportunity to make off with the highwayman's horse. A complication arises because the horse responds to the voice of the highwayman crying "Stop!" Luckily Twm, in terror, happens to shout a word which makes the horse gallop on again, and he is conveyed to safety. Another tale recounts how Twm waylaid a rich squire, who was accompanied by his daughter, Twm was so smitten with her that he returned her jewellery to her and attempted to woo her, against her father's opposition and, initially, her own. One full moon shortly after the robbery, he crept to her window, roused her from sleep, caught her hand at the window and kissed it, refusing to let her go until she promised to marry him. She wouldn't promise so Twm drew his dagger, drew blood on her wrist and threatened to sever her hand unless she assented to marriage forthwith. She agreed to marry him and she kept her hand. Their marriage followed soon after, despite her father's views and the directness of Twm's courtship methods. The girl was supposedly the widow of the sheriff of Carmarthen. Through this marriage Twm is supposed to have gained respectability, eventually becoming a justice of the peace, sitting in judgement on others, a position he held until his death aged 79.

Естелік заттар

Твм Сион Кати үңгірі Динас төбесінде, Истрад Ффин мен Рандир Mwyn маңында орналасқан. Үңгірге тік көтеріліспен жетуге болады, ол ағаштар мен тастармен қоршалған, және ішке кіру үшін иіліп бару қажет. Үңгірдің бір бөлігі құлап қалған, бірақ үңгірдің өзі көп жылдар бойы қонақтарды қабылдаған, мұны 1832 жылғы жазуы бар ойықтар дәлелдейді. Ол Тиви және Писготур өзендерінің қосылған жеріне қарап тұр. "Уэльс әдебиетінің Оксфорд серіктесі" еңбегінде Причардтың Твм үңгірін көрнекті сипаттауы, автордың Рандир Mwyn аймағын жақсы білгенін көрсетеді. Тарихи мәліметтерді Линн Хьюз (оның "Хокмур" кітабы 1977 жылы BBC арнасында сериал ретінде көрсетілді) және валли тіліндегі балалар жазушысы Т. Лью Джонстың үш кітабы жариялады. 2009 жылы Трегарон қауымы Твм Сион Катидің қайтыс болуының 400 жылдығын тойлау үшін бір жылдық іс-шаралар ұйымдастырды. Аталған жыл ішінде Трегаронның желкенді орталығында көрме (аймақта қызыл қарға кең таралған), оның үңгірінен туған жеріне қайырымдылық жорығы және төрт кітаптың таныстырылымы өткізілді. Жергілікті суретшілер естелік заттар жасады. Грейс Янг Монаган жасаған Твмнің ағаштан ойылған мүсіні Трегарон алаңына орнатылды. Халықаралық Твм Сион Кати күні әр жылғы 17 мамырда тойланады. Твм Сион Кати қауымдық сыйлығы жыл сайын Трегарон бастауыш мектебінің оқушысына Трегарон қаласындағы жақсылығы үшін табыс етіледі. Мектеп оқушылары жоспарлаған Твм қалалық жолымен жыл сайын жүздеген адамдар жүреді.

Теледидар

Линн Хьюз жасаған және Джон Огвеннің Твм, ал Джейн Ашердің Леди Джоханна Уильямс рөлінде ойнаған "Хокмур" телесериалы 1978 жылы BBC арнасында көрсетілді. Сериалда Твм – уэльстік Робин Гуд/азаттық күрескері болып бейнеленеді, ол уэльс халқын ағылшын туған шериф Джон Стетманның (Джек Мей) және қатыгез (католик) Викарий Давидтің (Филип Мадок) қысымынан қорғайды. Линн Хьюздің жазған және 1978 жылы жарық көрген "Пингвин" баспасы телесериалдағы оқиғалардың бір бөлігін қамтиды (сонымен қатар, Твмнің өзі жазған өлеңі де бар).