Кіріспе

Анжу герцогинясы, Неаполь королева-консорты. Арагондық Иоланда (1381 жылғы 11 тамыз – 1442 жылғы 14 қараша) – неке арқылы Анжу герцогинясы және Прованс графинясы болған. Ол ұлының кәмелетке толмаған кезінде Провансқа регенттік еткен. Иоланда Франция мен Англия арасындағы күресте маңызды рөл атқарды, 1429 жылы Жанна д’Арк әскерін қаржыландыру сияқты оқиғаларға ықпал етіп, француздықтардың пайдасына салмақты өзгертуге көмектесті. Ол сондай-ақ Иоланда де Арагон және Виолант д’Араго деп те белгілі. Дәстүр бойынша, ол танымал Рохан сағаттарын тапсырыс берген.

Отбасы және неке

Иоланда 1381 жылдың 11 тамызында Арагонның Сарагоса қаласында дүниеге келді. Ол Арагон королі Иоанн I-нің екінші әйелі, Франция королі Иоанн II-нің немересі Бардың Иоландасынан туған үлкен қызы еді. Оның үш ағасы мен екі әпкесі болды, сондай-ақ әкесі Марта Арманьякпен жасаған алғашқы некесінен бес жартылай бауыры мен сіңлісі болды. Кейіннен Иоланда XV ғасырдың бірінші жартысында Англия, Франция және Арагон саясатында маңызды рөл атқарды. 1387 жылы Иоланданың ата-анасы Неапольдің жаңадан таққа отырған королі Людовик II үшін, оның анасы Мари Блуа арқылы үйлену ұсынысын алды. Он бір жасында Иоланда Людовик II-ге үйлену туралы елшілер берген уәделерден бас тарту туралы құжатқа қол қойды. 1395 жылы Англияның Ричард II-і де Иоланданың қолы үшін келіссөздер бастады. Осы некені болдырмау үшін Франция королі Карл VI өзінің қызы Изабелланы Ричард патшаға ұсынды. Иоланданың әкесі қайтыс болғаннан кейін, Мари Блуа Иоланданың ағасы Мартин I Арагонды Иоланданың Людовик II-ге үйленуіне көндірді. Иоланда наразылық білдіріп қол қойды, бірақ кейіннен оны қайтарып алуға мәжбүр болды. Бұл жұп 1400 жылдың 2 желтоқсанында Арль қаласында үйленді. Иоланданың бұрынғы қарсылығына және күйеуінің кейінгі ауруларына қарамастан, некелері сәтті аяқталды.

Арагондық таққа дәуірі

Арагон королі Иоанн I-нің тірі қалған қызы ретінде, ол үлкен әпкесі Фуа графесі Иоанна және оның ағасы король Мартин I қайтыс болғаннан кейін Арагон тағына талапкер болды. Алайда, олардың нақтылығына қарамастан, сол кездегі Арагон мен Барселонаның мұрагерлік заңдары әйелдерге қарағанда ер туыстарды артық көретіні түсінікті болды (соның салдарынан Иоланденің ағасы Мартин Арагон Арагон тағына ие болды). 1410 жылы Мартин балалары болмай қайтыс болды, және екі жыл патшасыз өткен соң, Арагонның Эстаттары Арагонның Элеонора мен Кастилияның Иоанн I-нің екінші ұлы Фердинандты Арагонның келесі патшасы етіп сайлады. Арагон тағына Анжу үйінен келген үміткер Калабрия герцогы Иоландтың үлкен ұлы Луи III Анжу болды, бірақ оның талабы Каспе шартында жойылды. Иоланда мен оның ұлдары өздерін күшті талап етуге лайық мұрагерлер деп санады және Арагон корольдері атағын қолдана бастады. Осы қосымша мұраның нәтижесінде Иоланда "Төрт патшалықтың патшайымы" деп аталды – бұл төрт патшалықтың Сицилия, Иерусалим, Кипр және Арагон екені айтылды. Тағы бір түсіндірмеде Неаполь Сицилиядан бөлек, Иерусалим және Арагон деп көрсетілген. Арагон тажының құрамына кіретін Мажорка мен Валенсия, сондай-ақ Сардинияны қоссақ, бұл сан жетіге дейін жетеді. Алайда, шындығында Иоланда мен оның отбасы бұл патшалықтардың аумақтарын тек қысқа мерзімге ғана бақылап отырды, тіпті бақылаған жоқ болуы мүмкін. Олардың нағыз билігі Франциядағы Анжу феодалдық иеліктерінде болды: олар Прованс және Анжу провинцияларын, сондай-ақ кейде Бар, Мэн, Туран және Валуа провинцияларын берік ұстады. Иоланданың ұлы Рене I Анжу Лотарингияның герцогы Изабеллаға үйлену арқылы Лотарингияны биледі.

Франция мен Анжу әулеті

Жүз жылдық соғыстың дамып келе жатқан екінші кезеңінде Иоланда француздарды (әсіресе Арманьяк партиясын) ағылшындар мен бургундтарға қарсы қолдауға бел буды. 1413 жылы Бургундия герцогы Иоанн Қорқытсыз Франция дофиніне шабуыл ұйымдастырғаннан кейін, ол және оның күйеуі ұлдары Луидің Иоаннның қызы Бургундиялық Катеринаға берілген келісімін бұзып, оларды Арманьяк лагеріне толыққанды қосты. Сол жылы Иоланда Франция королевасы Изабеомен кездесіп, қызы Мари мен Изабеоның үшінші тірі қалған ұлы Чарльз арасындағы неке шартын бекітті. Оның екі үлкен ағасы қайтыс болғаннан кейін, ол дофин Чарльздің таққа талап етуін қолдады, ол Иоланданың ресурстары мен көмегіне сүйеніп, Францияның Карл VII королі атанды. Карлдің өзінің анасы, королева Изабео, оның талаптарына қарсы болғандықтан, Иоланда жас Чарльзды оның өміріне жасалған түрлі қастандықтардан қорғап, оның орнына ана болған деседі. Ол Чарльзды ата-анасының сарайынан алып, өзінің қамалдарында, көбінесе Луара аңғарындағы қамалдарында ұстады, сол жерде Чарльз Жанна д'Аркпен кездесті. Иоланда Чарльздың өзінің қызы Анжулық Марияға үйленуін ұйымдастырып, оның қарындасы болды. Бұл Иоланданың Францияда Валуа әулетінің аман қалуы үшін күреске жеке және шешуші түрде араласуына әкелді. Иоланданың Анжулық Людовик II-ге 1400 жылдың желтоқсан айында Арльде үйленуі Анжу және Арагон үйлері арасындағы Сицилия және Неаполь патшалықтарына қатысты дауларды шешу үшін жасалған ұзақ күш-жігердің бір бөлігі болды. Людовик өмірінің көп бөлігін Италияда Неаполь патшалығына талап ету үшін күресте өткізді. Францияда Иоланда Анжу герцогинясы және Прованс графы болды. Ол Анже мен Сомюрде сот отыруды жөн көрді. Оның алты баласы болды, және екінші ұлы Рене арқылы ол Англия королі Генрих VI-ның әйелі Анжулық Маргареттің әжесі болды. 1415 жылы Азенкур шайқасында ағылшындардың француздарды жеңуі Анжу герцогтігіне қауіп төндірді. Франция королі Карл VI психикалық ауруға шалдыққандықтан, оның мемлекеті бургундтар мен орлеанистер (арманьяктар) арасындағы азаматтық соғысқа ұшырады. Жағдай Бургундия герцогы Иоанн Қорқытсыз бен француз королевасы Бавариялық Изабео арасындағы одақпен нашарлады, ол Бургундия герцогының Карл VI-ның балаларына Франция тажын беру жоспарына бағынды. Бургундия герцогының күшейіп келе жатқан билігінен қорқып, Людовик II Иоланданы балаларымен және болашақ күйеу баласы Чарльзбен бірге Францияның оңтүстігіндегі Провансқа көшірді.

Дофин

1415 және 1417 жылдары Франция королі Карл VI-ның екі үлкен ұлы қатарынан қайтыс болды: бірінші Людовик, содан кейін Жан. Екі бауыр да Бургундия герцогының қамқорлығында болған. Жоланда күйеуі Чарльздың, жаңа дофин болған ұлының қамқоршысы болды. Ол королева Изабелланың Чарльзды француз сарайына қайтару туралы бұйрығын орындамады, оған былай деп жауап берді: "Біз оны сіздің ағалары сияқты өлімге ұшырату үшін немесе әкесі сияқты ақылдан адастыру үшін немесе сіз сияқты ағылшын болу үшін тәрбиелемедік және күтімге алмадық. Мен оны өзім үшін сақтаймын. Егер батылыңыз болса, келіп алып кетіңіз". (Жехан де Бурдинье айтуынша). 1417 жылдың 29 сәуірінде Анжулық Людовик II аурудан қайтыс болды, нәтижесінде 33 жастағы Жоланда Анжу үйінің билігіне ие болды. Ол ұлының жас болуына байланысты регент ретінде әрекет етті. Сондай-ақ, француз патшалық үйі Валуаның тағдыры да оның қолында болды. Оның жас күйеу баласы, дофин Чарльз, ағылшын королі Генрих V-тің және оның үлкен туысы, Бургундия герцогы Жан Қорқытсыздың жоспарларына өте осал болды. Чарльздың ең жақын аға туыстары, Орлеан және Бурбон герцогтары Ажинкур шайқасында тұтқынға алынып, ағылшындарда тұтқын болып ұсталды. Анасы, королева Изабелла және Бургундия герцогы ағылшындармен одақтас болғандықтан, Чарльзды қолдауға Анжу және Арманьяк үйлерінен басқа ешқандай ресурсы болмады. 1419 жылы Монтереода Жан Қорқытсызды өлтіргеннен кейін, оның ұлы Филипп Жақсы Бургундия герцогы болды. Англияның Генрих V-імен бірге ол ақыл-сақасы бұзылған Карл VI-ға Троя шартын (1420 жылдың 21 мамыры) күштеп қабылдады. Шарты бойынша Генрих "Францияның регенті" және француз тағының мұрагері болып тағайындалды. Осыдан кейін 1421 жылы дофин Чарльз тақтан шеттетілді. 1422 жылы Англияның Генрих V және Францияның Карл VI қайтыс болғанда (тиісінше 31 тамызда және 21 қазанда), 19 жастағы дофин Чарльз заңды түрде Францияның Карл VII болды. Карлдің тағына талас айтушылардың қатарында ағылшындар мен олардың Бургундия одақтастары болды, олар Генрих V пен Екатерина Валуаның, Карлдың әпкесінің шағатай ұлы, Англияның Генрих VI кандидатурасын қолдады. Бұл жүз жылдық соғыстың соңғы кезеңіне – «Карл VII соғысына» жол ашты. Бұл күресте Жоланда жас Валуа патшасын Анжу үйімен байланысты кеңесшілер мен қызметшілермен қоршауда маңызды рөл атқарды. Ол Бретань герцогы Жан VI-ны ағылшындармен одақты бұзуға көндірді және 1425 жылы Францияның констеблі болған бретондық герцогтар отбасының сарбазы Артур де Ришмонға жауапты болды. Жоланда Жанна д’Аркқа ертеден бері берік қолдау көрсетті, басқалар күмәнданып жүрген кезде де оған сенім артты. Жоланда нақты саясатты ұстанды. Констебль де Ришмон арқылы Жоланда Карл VII-нің бірнеше кеңесшілерін күшпен кетіруге ықпал етті. Осылайша, Ла Тремуйль 1433 жылы шабуылға ұшырап, сарайдан қуылды. Сол замандағы жылнамашы Жан Ювеналь де Урсин (1433–44), Бове епископы, Жоланданы «патшалықтағы ең әдемі әйел» деп сипаттады. Анжу үйі туралы жазбаны жазған Бурдинье: «Ол христиан әлеміндегі ең дана және ең әдемі ханшайым деп саналды» деді. Кейінірек Франция королі Людовик XI әжесінің «әйел денесінде ер адамның жүрегі» болғанын еске алды. ХХ ғасырдың француз жазушысы Жанна д’Орляк Жоланда туралы бірнеше еңбектердің бірін жазды және герцогиняның Карл VII билік құрған кездегі гениалдығы мен ықпалы үшін лайықты бағаланбағанын атап өтті. «Ол Францияда қырық екі жыл бойы барлық маңызды оқиғалардың ортасы болғандықтан, оның есімі туралы тек қысқаша айтылады», ал «Жанна [д’Арк] тек он бір ай ғана жұртшылық назарында болды». Жоланда Анжерге, содан кейін Саумрға көшті. Ол саясаттағы рөлін жалғастырды. Анжердегі епископтық бос қалған кезде, ол Карл VII-нің кандидатын қалаға келсе, басын шабуға уәде берді. Патша қарсылық көрсетіп, хатшысына хат жіберді. 1439 жылдан бастап оның немересі Анжулық Маргарет онымен бірге тұруға келді. Ол қызға әдептілік пен әдебиетті ғана емес, сонымен қатар есеп кітаптарын тексеруді де үйретті. Өлімі алдындағы соңғы ісі – Маргаретті Священная Рим империясының императоры Фридрих III-ке үйленуге дайындау болды. Ол Самурда оның елшілерін қабылдап, оларға немересін көрсетті. Ол 14 қараша 1442 жылы Саумрда Сеньор де Тукенің қала үйінде қайтыс болды.

Неке және балалылық

1390 жылы Анжу мұрагері Людовикке (бір жыл бұрын Неапольді жаулап алып, Неапольдің королі Людовик II атанған) айттырылды және 1400 жылы 2 желтоқсанда Монпельеде үйленді. Олардың балалары: Анжудың Людовик III (1403 жылдың 25 қыркүйегі – 1434 жылдың 12 қарашасы), Анжу герцогы, Неапольдің титул иесі патшасы. Неапольдің королевасы Иоанна II оны асырап алған. Савойлық Маргаретке үйленді. Баласыз қайтыс болды; Анжу Мариясы (14 қазан 1404 – 29 қараша 1463). 1422 жылы Франция королі Карл VII-ге тұрмысқа шықты. Оның ұрпақтарының ішінде Франция королі Людовик XI болды; Неапольдің Рене I (1409 жылдың 16 қаңтары – 1480 жылдың 10 шілдесі), Анжу мен Бар герцогы, Лотарингияның герцогы, Сицилия мен Неапольдің титул иесі патшасы. Лотарингияның герцогинясы Изабеллаға үйленді. Олар Англияның королевасы Анжу Маргареттің ата-анасы болды. Анжулық Йоланда (1412 жылдың 13 тамызы – 1440 жылдың 17 шілдесі). 1431 жылы Монфорт-Л'Амури графы Францискке тұрмысқа шықты, ол 1442 жылы әкесінен кейін Бретань герцогы болды. Карл Анжу (14 қазан 1414 – 1472 жылдың 10 сәуірі), Мэн графы (ол ешқашан Анжу герцогы болған емес, бірақ оның есімін алған ұлы болған). Біріншісі Кобелла Руффоға, екіншісі Гиз графинясы Изабелла де Сент-Полға үйленді. Екі некеден де балалары болған.