Стивен Кингтің «Қорқыныш биі» кітабы туралы

Кіріспе

Стивен Кингтің қорқынышты көркем әдебиет туралы кітабы – Стивен Кингтің "Danse Macabre" кітабы. 1981 жылы жарық көрген бұл кітап Стивен Кингтің баспа, теледидар, радио, фильм және комикстердегі қорқынышты көркем әдебиет туралы, сондай-ақ қазіргі қоғамның қорқыныштары мен алаңдаушылықтарының жанрға тигізетін әсері туралы ғылыми емес туындысы болып табылады. Кітап қайта басылғанда Кинг 1983 жылғы маусымда жазылған жаңа алғы сөзді қосты (алайда, кейінгі басылымдардың барлығында бұл алғы сөз болмады). 2010 жылғы 23 ақпанда қайта басылған кітапқа "Қорқынышты нәрсе" деген тақырыпта 7700 сөзден тұратын кеңейтілген эссе түріндегі қосымша алғы сөз енгізілді. "Danse Macabre" Кингтің өзінің шығармашылығына әсер еткен түрлі факторларды және 19-20 ғасырлардағы маңызды жанрлық мәтіндерді зерттейді. Кітап жанр тарихын Виктория дәуірінен бастап қарастырады, бірақ негізінен 1950-1970 жылдарға (Кингтің кітап жарық көрген кездегі өмірін қамтитын кезең) назар аударады. Кинг кітабында бейресми академиялық көзқарастарды ұсына келе, архетиптер, маңызды авторлар, кең таралған повестік тәсілдер, "террор психологиясы" және оның "Дионисийлік қорқыныш" деп аталатын негізгі теориясын талқылайды. Кингтің "The Stand" романы испан тілінде "La danza de la muerte" ("Өлім биі") деп жарияланды, бұл екі кітап арасында шатасу тудырды (романның кейінгі испан нұсқасы "Apocalipsis" ("Апокалипсис") деп аталды). Бразилия мен Португалияда да осылай болды, екі елде де "The Stand" романы "A Dança da Morte" ("Өлім биі") деп аударылды. Сонымен қатар, оның 1978 жылғы "Night Shift" ("Түнгі ауысым") атты әңгімелер жинағы 1980 жылы Францияда "Danse macabre" деген атпен жарық көрді. Аң-таңдықтың алдын алу үшін, "Danse Macabre" эссесі Францияда 14 жылдан кейін, 1995 жылы "Anatomie de l'horreur" ("Қорқыныштың анатомиясы") деген атаумен жарық көрді.

Өмірбаян

Кіріспеде Кинг өзінің алғашқы бес жарық көрген романының редакторы, кейін Doubleday редакторы болған Билл Томпсонды осы еңбектің тууына ықпал еткен адам деп есептейді. Томпсон Кингті осындай жанрлық шолу жазса, енді осы тақырып бойынша азапты, қайталамалы сұрақтарға жауап берудің қажеті болмайтынына көндірді.

Басылымдар

"Danse Macabre" алғаш рет 1981 жылдың 20 сәуірінде "Everest House" баспасынан қатты мұқабамен жарық көрді. Кәсіби мақсаттағы мұқабамен қатар, "Everest House" баспасы кітаптың 250 нөмірленген және 15 әріппен белгіленген, Кингтің қолы қойылған шектеулі басылымын да шығарды. Бұл шектеулі басылымда шаңдық қаптама болған жоқ, оның орнына кітап қалташаға салынды. Кейіннен, 1983 жылдың 1 желтоқсанында "Berkley Books" кітаптары кітаптың көптеп сатылатын жұқа мұқабалы басылымын шығарды. Осы басылымға "Қағаз басылымға алғы сөз" деген тақырыпта жаңа алғы сөз қосылды. Басқа нәрселермен қатар, Кинг Деннис Этчисоннан түпнұсқадағы "қателерді іздеуді" сұрағанын айтады, сондықтан 1983 жылғы қағаз басылымда "Danse Macabre" мәтіні түзетілді. Кітаптың түпнұсқа алғы сөзінде оқырмандардан да қателерді жіберулерін сұрады, және олар да қосылды. 2010 жылдың 23 ақпанында "Gallery Books" баспасы "Danse Macabre" кітабының жаңа басылымын шығарды – түзетілген 1983 жылғы мәтінмен жабдықталған, сондай-ақ түпнұсқа және 1983 жылғы алғы сөздерімен бірге, "Қандай нәрсе қорқынышты?" деген жаңа мақаласы да қосылды, ол осы 2010 жылғы басылымға алғы сөз ретінде қызмет етеді.

Қысқаша мазмұны

Тексттің негізгі бөлігі – Кингтің 1970-жылдары оқытқан бірнеше колледж курстарынан алынған оқу жазбалары. Дегенмен, Danse Macabre жеңіл, сызықтық емес жазу стиліне ие және «академиялық сұрақтарға» тырысудан аулақ болу ниетін білдіреді. Кіріспеде «1957 жылдың 4 қазаны және биге шақыру» деп аталады. Кинг кітапты неге жазғанын түсіндіріп, содан кейін оқиғаның өзін сипаттайды: кеңестік спутниктің ұшырылуы, одан оның бойында терең қорқыныш туды, бұл оның «нағыз қорқынышқа» жеке кіріспесі болды. Бұдан кейін «Құсқыр туралы әңгімелер» тарауы келеді, нақтырақ айтқанда «Құсқыр»; автокөлікке тоқтаған жас ғашықтар туралы қалалық аңыз, олар қолға түскен қылмыскерден мүжілгеннен амандасады. Кинг осы аңызды қорқыныштың жалпы сипаттамасы, тақырыбы, ерекше өнері жоқ екенін көрсету үшін пайдаланады; ол символдық сұлулыққа ұмтылмайды. Келесі тарауда ол өзінің қасіретке толы тақырыбын сипаттау үшін үлгі жасайды. «Таро туралы аңыздар» деп аталатын тараудың танымал карталар жинағымен ешқандай қатысы жоқ. Керісінше, Кинг бұл терминге қорқыныш жанрының негізгі архетиптік кейіпкерлері туралы өз байқауларын сипаттау үшін сілтеме жасайды, олар екі британдық роман мен бір ирландтық шығу тегін береді: вампир («Дракуладан»), адамқұрық («Доктор Джекилл және мистер Хайдтан») және «Аты жоқ нәрсе» («Франкенштейннен»). Дракуланың Виктория дәуірінде жарық көргенін ескере отырып, Кинг оқиғадағы жасырын жыныстық мағынаны көреді. Франкенштейн «Шекспир трагедиясы» ретінде қарастырылады, ал автордың қайсысы жаратылыстың кемшілігі екеніне көз жеткізе алмауы – бұл Виктордың мақтанышы (тек Құдайға ғана тиесілі билікті узурпациялау) немесе оның өмірлік күшпен қамытқаннан кейін жаратылысы үшін жауапкершілікті қабылдамауы ма? Кинг мистер Хайдты «дәстүрлі» қасқыр деп санамайды, керісінше кейінірек қасқырлардың архетипін анықтаған бастау ретінде қарастырады. Кингтің пікірінше, зұлым қасқыр архетипі адамның төменгі және зорлық-зомбылық жағынан туындайды. Осы негізгі архетиптер тарихи контексте қарастырылады, бастапқы пайда болуынан бастап қазіргі заманғы эквиваленттеріне дейін, тіпті Франкенберри және Граф Чокула сияқты мультфильмдегі таңғы асқа арналған дәнді дақылдарға дейін. «Мазасыз автобиографиялық тоқталған сәт» тарауы Кингтің осы бөлімді неге енгізгенін түсіндірумен басталады: «Мен өзімді өлімге қатысқан саладан ажырата алмаймын». Содан кейін ол қысқаша отбасылық тарихын айтады, екі жасында әкесі тастап кеткенін, балалық шағы Майн штатының шығыс ауылдарында өткенін, содан кейін балалық шақтағы қорқыныш пен үрейге деген құштарлығын түсіндіреді, оның ағасы алма бұтағының бұтағын қолданып су іздеуге сәтті қол жеткізгенін, өмірлік мамандығын кенеттен түсінумен салыстырады. Ағасымен бірге шатырға шыққанда Кинг ұзақ уақыт бұрын қайтыс болған әкесіне тиесілі болған Х.П. Лавкрафттың «Көлбеудегі жасырын» жинағының қорапша нұсқасын тапты. Мұқабадағы сурет, қабір тасының астындағы тозаққа ұқсас үңгірде жасырылған жындының бейнесі, ол өмірінде «ішкі жұлдыздық таяқтың» жауап берген сәті болды. Содан кейін Кинг қорқыныш жанры туралы талқылауын радиодан бастап, барлық медиа түрлеріндегі қорқыныштың егжей-тегжейлі талдауымен жалғастырады, содан кейін теледидардағы қорқынышқа қатысты өткір сын айтады, кинодағы қорқынышқа арналған екі бөлек тарау, соңында қорқынышты көркем әдебиетті зерттеумен аяқталады. Оның радиодағы сын-пікірінде Американың «Suspense», «Inner Sanctum» және «Boris Karloff» сияқты бағдарламалары қарастырылады және Арч Оболердің «Lights Out» бағдарламасы мақталады. Кинг радионың қорқынышты тарату құралы ретінде теледидар мен кинодан жоғары екенін қорытындылайды, өйткені радионың табиғаты қиялды белсенді пайдалануды қажет етеді. Содан кейін Кинг фильмдегі қорқынышқа арналған екі тарауға көшеді. «Қазіргі американдық қорқыныш фильмі – мәтін және мәтіннің асты» деген мақалада ол «мәтіннің асты» деп фильмдердегі айтылмаған әлеуметтік пікірлерді айтады. 1951 жылғы «Басқа әлемнен келген нәрсе» фильмі коммунизм қауіпі туралы түсініктеме береді, «олардың сүйікті геосаяси жауларын, қорқынышты ресейліктерді жылдам және ақылсыздықпен жою» деп жазады Кинг. 1973 жылы шыққан «Экзорцист» фильмі 1960 жылдардың соңы мен 70-жылдардың басындағы жастардың көтерілісінен кейін өте орынды болды. 1975 жылы шыққан «Степфорд әйелдері» фильмінде «Әйелдерді азат ету және американдық еркектердің оған деген реакциясы туралы ойлар бар», – дейді Кинг. «Амитивилль қорқынышы» фильмінде Кинг «экономикалық алаңдаушылықты» көреді және фильмнің 1979 жылы ұзақ экономикалық құлдырау кезінде шыққандығы «одан да ыңғайлы сәтте болмауы мүмкін» дейді. Ол сондай-ақ «Қытай синдромы» фильмін, сол жылы шыққан және әдетте апаттық триллер ретінде жіктелетін фильмді «бақылаудан шығып, азасып кеткен машиналардың қорқынышын біріктіретін» қорқыныш фильмі деп атайды. Келесі тарауда «Қорқыныш фильмі – зиянды тағам» Кинг былай деп мәлімдейді: «Мен жаман фильмдерді жақтамаймын, бірақ егер сіз жиырма жылға жуық қорқыныш фильмдерін көріп, B-фильмдерінің қоқысынан алмаз іздесеңіз, сіз үлгілерді іздей бастайсыз және оларды тапқанда бағалайсыз, сіз шынымен нашар фильмдерге үйренесіз». Оның агенті Кирби Макколидің 1977 жылғы «Ритуалдар» фильмін өзінің сүйіктісі деп таңдағанын, ал Кингтің өзі 1979 жылғы «Туристтік тұрақ» фильмін «ерекше және қорқынышты күшке ие» деп таңдағанын айтады. «Мумиялар тіріліп, қираған, шеттегі туристік орында жүреді». Ол «Болжам» (1979), «Мен ғарыздан келген монстрға үйлендім» (1958), «Партиждердің қорқынышы» (1964) және «Жақсылыққа қарсы қорқыныш шоу» (1975) сияқты фильмдерге шолу жасауды жалғастырады, соңында: «Жаман фильмдер кейде көңілді, кейде тіпті сәтті болуы мүмкін, бірақ олардың жалғыз нағыз пайдасы – салыстыру негізін құру: олардың өзінде жоқ оң құндылықтарды олардың теріс тартымдылығы арқылы анықтау. Олар бізге не іздеу керектігін көрсетеді, өйткені олардың өзінде ол жоқ». Содан кейін Кинг ең ауыр сынды теледидарға аударады, Харлан Эллисонның теледидарды «әйнекті емшек» деп сипаттағанын еске алады және тараудың тақырыбын «Бұл монстр сізге Гейнсбургерлермен әкелінеді» деп атайды. Ол «Трилер», «Outer Limits», «The Twilight Zone», «Dark Shadows» және «Night Gallery» сияқты қорқыныш антологиялық бағдарламаларын қарастырады, соңында теледидардың цензуралық стандарттар мен жарнама берушілердің қалауын қанағаттандыру қажеттілігіне бағынуының салдарынан қорқынышты бейнелеу мүмкіндігі шектеулі екенін қорытындылайды. «Қорқыныш көркем әдебиеті» тарауында Кинг Danse Macabre-ден кейінгі бірнеше онжылдық ішінде жазылған бірқатар қорқыныш романдарын сипаттайды және шолу жасайды. Ол Питер Страубтың «Ghost Story», Энн Риверс Сиддонстың «The House Next Door», Ричард Мэтесонның «The Shrinking Man», Ширли Джексонның «The Haunting of Hill House», Рей Брэдберидің «Something Wicked This Way Comes», Харлан Эллисонның «Strange Wine», Айра Левиннің «Rosemary's Baby», Джек Финнидің «The Body Snatchers», Рэмси Кэмпбеллдің «The Doll Who Ate His Mother» және Джеймс Герберттің «The Fog» талқылайды. Оның негізгі мақсаты – олардың қорқыныш жанрына қандай әсер еткенін және халық мәдениетіне қаншалықты үлес қосқанын анықтау. Оның шолуларында аллегорияларды нақты көрсетеді.

The backbone of the text is King's teaching notes from several college courses he taught in the 1970s. However, Danse Macabre has a casual, non linear writing style and expresses a desire to avoid "academic bullshit". In the introduction, titled "October 4, 1957, and an Invitation to Dance", King begins by explaining why he wrote the book, and then describes the event itself: the launching of the Soviet satellite Sputnik which inspired profound fear in him, intended as his personal introduction to what he calls "the real terror". This is followed by the chapter "Tales of the Hook", specifically "The Hook"; an urban legend about young lovers parked in a car, who narrowly avoid an attack by an escaped prisoner with a hook for a hand. King uses this legend to illustrate his contention that horror in general "offers no characterization, no theme, no particular artifice; it does not aspire to symbolic beauty". In the following chapter, he creates a template for descriptions of his macabre subject. Entitled "Tales of the Tarot", the chapter has nothing to do with the familiar tarot card deck. Rather, King borrows the term to describe his observations about major archetypal characters of the horror genre, which he posits come from two British novels and one Irish: the vampire (from Dracula), the werewolf (from Dr. Jekyll and Mr. Hyde), and the "Thing Without a Name" (from Frankenstein). In light of the sexually repressed Victorian Era publication of Dracula, King sees a strong sexual undercurrent to the story. Frankenstein is reviewed as "a Shakespearean tragedy", and he argues that "its classical unity is broken only by the author's uncertainty as to where the fatal flaw lies—is it in Victor's hubris (usurping a power that belongs only to God) or in his failure to take responsibility for his creation after endowing it with the life spark?" King does not mistake Mr. Hyde for a "traditional" werewolf, but rather sees the character as the origin of the modern archetype that was later defined by werewolves. The evil werewolf archetype, argues King, stems from the base and violent side of humanity. These major archetypes are then reviewed in their historical context, ranging from their original appearances to their modern day equivalents, up to and including cartoon breakfast cereal characters such as Frankenberry and Count Chocula. The chapter "An Annoying Autobiographical Pause" begins with King's explanation for why he included the section: "I cannot divorce myself from a field in which I am mortally involved." He then offers a brief family history, discussing his abandonment by his father at the age of two, his childhood in rural eastern Maine, and then explains his childhood fixation with the imagery of terror and horror, making a comparison of his uncle successfully dowsing for water using the bough of an apple branch with the sudden realization of what he wanted to do for a living. While browsing through an attic with his elder brother, King uncovered a paperback version of the H. P. Lovecraft collection The Lurker in the Shadows, which had belonged to his long since departed father. The cover art, an illustration of a monster hiding within the recesses of a hell like cavern beneath a tombstone, was, he writes, the moment in his life which "that interior dowsing rod responded to". King then resumes his discussion of the horror genre by making detailed commentary of horror in all forms of media, beginning with radio, then proceeding to a highly critical review of television horror, two separate chapters on horror in the motion pictures, and finally concluding with an examination of horror fiction. His critique on the radio examines such American programs as Suspense, Inner Sanctum, and Boris Karloff, and praises Arch Oboler's Lights Out. King ultimately concludes that, as a medium for horror, radio is superior to television and films, since radio's nature requires a more active use of imagination. King then turns to two separate chapters of horror in the motion pictures. In "The Modern American Horror Movie—Text and Subtext," the "subtext" he refers to consists of unspoken social commentary he sees in the films. The 1951 film The Thing from Another World implies commentary on the threat of communism, "the quick, no nonsense destruction of their favorite geopolitical villain, the dastardly Russians," King writes. The popular 1973 film The Exorcist was aptly suited in the wake of the youth upheavals of the late 1960s and early '70s. 1975's The Stepford Wives, King says, "has some witty things to say about Women's Liberation and the American male's response to it". In The Amityville Horror, King sees "economic unease" and maintains that the film's 1979 release during an extended economic slump "could not have come along at a more opportune moment". He also calls The China Syndrome, released the same year and usually categorized as a disaster suspense film, a horror movie that "synthesizes technological fears fears of the machinery gone out of control, run wild". In the following chapter, "The Horror Movie as Junk Food" King begins by making the statement: "I am no apologist for bad filmmaking, but once you've spent twenty years or so going to horror movies, searching for diamonds in the dreck of the B pics you begin to seek the patterns and appreciate them when you find them, you begin to get a taste for really shitty movies." He makes the point that his agent Kirby McCauley had selected the obscure 1977 film Rituals as his favorite, while King himself chose 1979's Tourist Trap as one that "wields an eerie spooky power. Wax figures begin to move and come to life in a ruined, out of the way tourist resort." He continues with reviews of such films as Prophecy (1979), I Married a Monster from Outer Space (1958), The Horror of Party Beach (1964), and The Rocky Horror Picture Show (1975), among others; concluding: "Bad films may sometimes be amusing, sometimes even successful, but their only real usefulness is to form that basis of comparison: to define positive values in terms of their own negative charm. They show us what to look for because it is missing in themselves." King then turns his most weighty criticism toward television, borrowing Harlan Ellison's description of television as "the glass teat", and subtitling the chapter, "This Monster Is Brought to You by Gainesburgers". He reviews horror anthology programs such as Thriller, The Outer Limits, The Twilight Zone, Dark Shadows, and Night Gallery, ultimately concluding that television is severely limited in its ability to illustrate horror because it is enslaved to the demands of network Standards and Practices censorship and the appeasement of advertising executives that provide the financial means necessary for television to continue its free access. In the "Horror Fiction" chapter, King describes and reviews a number of horror novels written within a few decades of Danse Macabre. He discusses Peter Straub's Ghost Story, Anne Rivers Siddons's The House Next Door, Richard Matheson's The Shrinking Man, Shirley Jackson's The Haunting of Hill House, Ray Bradbury's Something Wicked This Way Comes, Harlan Ellison's Strange Wine, Ira Levin's Rosemary's Baby, The Body Snatchers by Jack Finney, Ramsey Campbell's The Doll Who Ate His Mother, and James Herbert's The Fog. His primary context is defining what impact they have had on the horror genre, and how significantly they have contributed to the popular culture. Specifically pointing out allegories in his review, King notes:

Соңғы тарау «Соңғы вальс» – қорқыныш көркем әдебиетінің барлық түрлерінің нағыз өмірдегі зорлық актілеріне қалай шабыттандырғаны туралы қысқа талдау. Ол бір әйелдің телефильмнен көрінген көріністің үлгісімен жасалған жас жігіттердің қолынан қатыгездікпен өлтірілгенін сипаттайды, содан кейін оның романы «Тұру» оқып жатқанда қылмыс жасаған әйел жасаған зорлықтың мысалын объективті түрде келтіреді. «Мен...»