Кіріспе
Күрделі жүйелерді зерттеуге баса назар аударатын зерттеу тәсілі. Ғылымдағы холизм, холистикалық ғылым немесе әдістемелік холизм – күрделі жүйелерді зерттеуге баса назар аударатын зерттеу тәсілі. Жүйелер өз құрамдас бөліктерінің контекстте және бір-бірімен, сондай-ақ тұтас жүйемен байланыста жақсы түсінілетін біртұтас бүтіндер ретінде қарастырылады. Холизм, әдетте, жүйелерді олардың элементарлық қасиеттері арқылы түсіну үшін кішірек компоненттерге бөліп қарастыратын редукционизммен қарама-қарсы келеді. Холизм мен жекелендіру арасындағы қақтығыс әсіресе әлеуметтік ғылымдардағы тәжірибелік зерттеулердің әртүрлі интерпретацияларында байқалады және мінез-құлықты талдау жүйелік, макро деңгейден (яғни, әлеуметтік қатынастардан туындайтын) бастала ма, әлде компоненттік микро деңгейден (яғни, жеке тұлғалардан алынған) бастала ма, деген мәселені көрсетеді.
Holism in science, holistic science, or methodological holism is an approach to research that emphasizes the study of complex systems. Systems are approached as coherent wholes whose component parts are best understood in context and in relation to both each other and to the whole. Holism typically stands in contrast with reductionism, which describes systems by dividing them into smaller components in order to understand them through their elemental properties. The holism individualism dichotomy is especially evident in conflicting interpretations of experimental findings across the social sciences, and reflects whether behavioural analysis begins at the systemic, macro level (ie. derived from social relations) or the component micro level (ie. derived from individual agents).
Физикадан
Ричард Хили модальдық түсіндіруді ұсынды және оны кеңістіктік және кеңістіктік-уақыттық ажыратылмайтындыққа қайшы келетін процесс арқылы туындаған қызығушылық тудыратын байланыстардың модельдік есебін беру үшін пайдаланды. Ол осы түсіндіру бойынша, процестің ажыратылмайтындығы физикалық қасиеттердің тұтастығының салдары екенін дәлелдеді; ал нәтижесіндегі есеп, салыстырмалылық теориясын немесе жергілікті әрекет принципін бұзбастан, байланыстардың қалай пайда болатынын нақты түсінуді қамтамасыз етеді. Клифтон, Диксон және Мирвольдтың кейінгі жұмыстары, есептің салыстырмалылық теориясының Лоренц инварианттығы талабына сәйкес келе алатынына күмән келтірді, бірақ теорияда кеңістіктегі тұтастық бар екенін нақтылады. Пол Дэвис және Джон Гриббин одан әрі Уилердің кешіктірілген таңдау эксперименті кванттық әлемнің уақыт пен кеңістікте тұтастықты көрсететінін көрсетіп берді. Дэвид Бомның тұтас көзқарасында, кез келген кванттық объектілер жиынтығы имплицитті және эксплицитті тәртіптегі бөлінбес бүтінді құрайды. Бом ғаламның ұсақ бөлшектердің үлкен, шекті санынан тұратын басым көзқарасты қолдауға ғылыми дәлелдер жоқ екенін айтты және оның орнына бөлінбеген тұтастықтың көзқарасын ұсынды: "негізінен, бүкіл ғалам (барлық "бөлшектерімен", соның ішінде адамдар, олардың зертханалары, бақылау құралдары және т.б.) бөлінбеген бір бүтін ретінде түсінілуі керек, онда жеке және тәуелсіз түрде бар бөліктерге талдаудың негізгі мәні жоқ".
Қауіпсіздік пен күрделілік
Ғылыми холизм жүйенің мінез-құлқын, қанша дерек болса да, толық болжау мүмкін емес деп санайды. Табиғи жүйелер күтпеген және таңқаларлық мінез-құлықты тудыра алады, сондай-ақ мұндай жүйелердің мінез-құлқы есептеу арқылы толық қысқартылмайтын болуы мүмкін деген күман бар, яғни жүйедегі барлық оқиғалардың толық симуляциясы болмаса, жүйенің күйін тіпті жуықтап болжау да мүмкін емес. Кейбір жүйелер кластарының жоғары деңгейлі мінез-құлқының маңызды қасиеттері, өзара байланыс принципіне сәйкес, олардың құрауыштардың мінез-құлқындағы сирек кездесетін "көріністері" арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, бұл болжау мүмкіндігін шектеуде және тек толық күшпен симуляциялау арқылы ғана болжам жасауға мүмкіндік береді.
Экология
Экологияға тұтас ойлау қағидасын қолдануға болады, осы арқылы биологиялық, химиялық, физикалық, экономикалық, этикалық және саяси көзқарастарды үйлестіруге болады. Аумақ кеңейген сайын күрделілік артады, сондықтан қарастырылып отырған мәселенің сипаттамасын қысқарту қажет, мысалы, белгілі бір уақыт аралығымен шектеу.
Медицина
Бастапқы медициналық көмекте "жалпылық" термині әлеуметтік факторларды және басқа да интуитивті бағалауларды ескеретін тәсілдерді сипаттау үшін қолданылады. "Голизм" термині мен осыған ұқсас тәсілдер 1970 жылдары психосоматикалық медицинада пайда болды, сол кезде олар психосоматикалық құбылыстарды түсіндірудің бір мүмкін жолы деп есептелді. Психикадан сомаға немесе керісінше себеп-салдар байланыстарын анықтаудың орнына, бұл тәсіл жүйелік модельге бағытталды, онда көптеген биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторлар өзара байланысты деп саналды. 1970 жылдары психосоматикалық және соматопсихикалық тәсілдер де болды, олар психикадан сомаға немесе сомадан психикаға себеп-салдарлық байланыстарға ғана назар аударды. Қазіргі психосоматикалық медицинада психика мен соманы практикалық немесе теориялық тұрғыдан бөліп қарастыру мүмкін емес деп жиі айтылады. "Жүйелік медицина" термині алғаш рет 1992 жылы қолданылды және организмнің барлық аспектілері мен ортасына интегративті көзқарас ұсынады.
Экономика
Кейбір экономистер өз жұмыстарында себептік холизм теориясын пайдаланады. Яғни, олар осы ғылымды Людвиг Витгенштейннің көзқарасымен қарастырып, оны міндетті және жеткілікті шарттар арқылы анықтау мүмкін емес деп санайды.
Білім беру реформасы
Білім беру мақсаттарының таксономиясы танымдық қызметтің көптеген деңгейлерін анықтайды, олардың көмегімен толыққанды білім беру жүйесін құруға болады. Нақты бағалауда, көп таңдаулы тесттерді бағалау үшін компьютерлерді пайдаланудың орнына, стандартқа негізделген бағалауда ашық сұрақтарға жауаптарды жалпы бағалау әдістерімен бағалау үшін дайындалған бағалаушылар қолданылады. Солтүстік Каролина жазу жобасы сияқты жобаларда бағалаушыларға қателерді санауға, немесе ұпайлар мен қолдаушы дәлелдерді есептеуге тыйым салынады. Олардың орнына бағалаушыға жауапты "жалпы алғанда" "2" ме, әлде "3" пе деп бағалау тапсырылады. Сыншылар мұндай процестің компьютерлік бағалау сияқты объективті бола алатынына және мұндай бағалау әдістері әртүрлі бағалаушылардан әртүрлі нәтижелерге әкелуі мүмкін екеніне күмәндік білдіреді.
Антропология
Антропология екі жағынан тұтас. Біріншіден, ол уақыт пен кеңістіктегі барлық адамдарды және адамзаттың барлық аспектілерін – эволюциялық, биофизикалық, әлеуметтік-саяси, экономикалық, мәдени, психологиялық және т.б. – қамтиды. Екіншіден, осы көзқарасты ұстанатын көптеген академиялық бағдарламалар антропологияны физикалық антропология, археология, лингвистика және мәдени немесе әлеуметтік антропологияны қамтитын "төрт салалы" тәсілмен зерттейді. Кейбір антропологтар бұған келіспейді және холизмді 19 ғасырғы әлеуметтік эволюциялық ойдың туындысы деп санайды, ол мәдени антропологияға ғылыми позитивизмді дұрыс емес енгізеді. "Толықтық" термині сонымен қатар әлеуметтік және мәдени антропологияда қоғамды тұтас әдістемелік тұрғыдан талдау үшін қолданылады, онда құрамдас бөліктер бір-біріне функционалдық байланыста қарастырылады. Бір анықтамада былай делінген: "әдістемелік идеал ретінде холизм, біздің белгіленген институционалдық шекараларымыздың (мысалы, саясат, сексуалдық қатынастар, дін, экономика арасындағы) шетелдік қоғамдарда да міндетті түрде болуы мүмкін деп сенуге рұқсат етпейді".
Түсініктің психологиясы
ХХ ғасырдың басындағы маңызды холистік қозғалыс – гештальт психологиясы болды. Оның негізгі идеясы – қабылдау атомдық сезім деректерінің жиынтығы емес, фигура мен фоннан тұратын өріс екендігі. Фон қабылданатын фигураға толыққанды әсер етеді. Гештальт психологтарының қатарында Вольфганг Кёлер, Макс Вертхаймер және Курт Кофка болды. Кёлер қабылдау өрістерінің мидағы электр өрістеріне сәйкес келетінін айтты. Карл Лэшли маймыл миына алтын фольга енгізіп, осындай өрістердің жоқтығын көрсетуге тырысқан тәжірибелер жүргізді. Дегенмен, гештальт психологтары көрсеткен көптеген қабылдау иллюзиялары мен көру құбылыстары кейінірек қабылдау психологтары тарапынан (көбінесе авторлық құқығы бұзылып) қабылданып алынды. Гештальт психологиясы Фриц Перльстің гештальт терапиясына ықпал етті, бірақ кейбір консервативті гештальт психологтары гештальт терапиясымен байланысты контрмәдени және «Жаңа дәуір» ағымдарына қарсы болды. Гештальт теориясы феноменологияға да әсер етті. Арон Гурвич гештальт теориясындағы сана өрісінің феноменологиямен байланысты рөлі туралы жазды. Морис Мерло-Понти өзінің «Қабылдау феноменологиясы» еңбегінде Курт Голдштейннің еңбектері сияқты холистік психологтардың жұмыстарын кеңінен пайдаланды.
Телеологиялық психология
Альфред Адлер жеке адамды (ойлау, сезім және іс-әрекеттің тұтас бірлігі арқылы, санасыз, қиялдан туған соңғы мақсатқа ұмтылатын) қоғамның үлкен тұтастығында, оның кіретін топтарынан (жеке қарым-қатынастардан бастап) бүкіл адамзатқа дейін қарастыру қажет деп есептеді. Әлеуметтік ортаға енгендігімізді мойындау және басқалардың әл-ауқатына қызығушылық таныту қажеттілігі, сондай-ақ табиғатқа құрмет көрсету – Адлердің өмір философиясы мен психотерапия принциптерінің мәнін құрайды. Француз философы және әлеуметтанушысы Эдгар Мориннің жұмысының трансдисциплинарлық ерекшелігіне сүйене отырып, оны холист деп санауға болады.
Скептикалық қабылдау
Скептиктердің пікірінше, "холистикалық ғылым" деген сөз тіркесін псевдонауқтар жиі дұрыс қолданбайды. "Клиникалық психологиядағы ғылым және жалған ғылым" кітабында былай делінген: "Жалған ғылымның жақтаушылары, әсіресе органикалық медицина мен психикалық денсаулық салаларында, жағымсыз нәтижелерді түсіндіру үшін "холизм мантрасына" жиі жүгінеді. Мантраны қолданғанда, олар ғылыми тұжырымдарды тек кең ауқымды тұжырымдармен бірге ғана бағалауға болады және оларды жеке-жеке бағалау мүмкін емес деп санайды". Бұл Карл Поппердің демаркация мәселесін еске түсіреді. "Философқа сұрақ қойыңыз" деген жазбада Массимо Пиглиучи Попперді былай түсіндіреді: "Ғылымның индуктивті жалпылау арқылы дамуы туралы ойлаудың орнына (бұл жұмыс істемейді, себебі берілген теория қанша рет расталған болса да, ертең оған қарсы жаңа деректер пайда болуы мүмкін), ғылымның нақты қате теорияларды жоққа шығару арқылы дамитынын айтуымыз керек". Виктор Ж. Стенгер "холистикалық емдеу классикалық, Ньютондық физиканы қабылдамаумен байланысты. Дегенмен, холистикалық емдеуде 18 және 19 ғасырлардағы физиканың көптеген идеялары сақталған. Оның жақтаушылары бұл идеялардың, әсіресе суперлюминалды холизмнің, қазіргі физикамен жоққа шығарылғанын білмейді". Кейбір кванттық мистиктер кванттық механиканың толқындық функциясын ғаламды жайлаған тұтас эфирдегі діріл ретінде түсіндіреді, ал толқындық функцияның күйреуін ғаламдық сананың нәтижесі деп қарастырады. Бұл кванттық байланыстың әсерін релятивистік себеп-салдарлық қағидалар мен кванттық өріс теориясының бұзылуы ретінде дұрыс түсінбеу болып табылады.