Кіріспе

Далалық эксперименттер зертхана жағдайынан тыс жүргізілетін эксперименттер болып табылады. Олар себеп-салдарлық байланыстар туралы болжамдарды тексеру үшін қатысушыларды (немесе басқа да үлгілік бірліктерді) емдеу немесе бақылау тобына кездейсоқ түрде бөледі. Кездейсоқ бөлу емдеу және бақылау тобының салыстырмалылығын қамтамасыз етуге көмектеседі, соның салдарынан емдеуден кейін пайда болатын кез келген айырмашылықтар топтар арасындағы алдын ала болған айырмашылықтарға емес, емдеудің нәтижесін көрсетеді. Далалық эксперименттердің ерекшелігі – олар нақты өмірлік жағдайларда, көбінесе көзге түспейтіндей етіп жүргізіледі және ғалымдардың бақылауымен қатар, Джон А. Лист сияқты мамандар айқындағандай, іріктеу және ашықтық сияқты факторларды да қамтиды. Бұл зертханалық эксперименттерден өзгеше, олар гипотезаны зертхананың жасанды және қатаң бақыланатын ортасында тексеру арқылы ғылыми бақылауды күшейтеді. Далалық эксперименттер табиғи эксперименттер мен квази-эксперименттерден де контексттік тұрғыдан айырмашылықтарға ие. Табиғи эксперименттерде сыртқы күш (мысалы, үкімет, коммерциялық емес ұйым және т.б.) кездейсоқ емдеуді тағайындау және іске асыруды бақылайды, ал далалық эксперименттерде зерттеушілер кездейсоқ тағайындау мен іске асыруды өз бақылауларында ұстауы керек. Квази-эксперименттер емдеу кездейсоқ сипатта болған жағдайларда (мысалы, кандидаттар шамалы айырмамен жеңген АҚШ Конгресінің округтері, ауа райының өзгеруі, табиғи апаттар және т.б.) пайда болады. Далалық эксперименттер әртүрлі деңгейде жалпыламалыққа ие болатын эксперименттік жобалардың кең ауқымын қамтиды. Жалпыламалықтың кейбір критерийлері (мысалы, емдеудің, қатысушылардың, жағдайлардың және нәтижелерді өлшеудің шынайылығы) эксперименттік үлгідегі қатысушылар мен қалған халық арасындағы контексттік ұқсастықтарды көрсетеді. Олар әлеуметтік ғылымдарда денсаулық сақтау, білім беру, қылмыс, әлеуметтік көмек және саясат сияқты салалардағы саяси шаралардың әсерін зерттеу үшін көбірек қолданылады.

Сипаттамалары

Кездейсоқ тағайындау кезінде далалық эксперименттердің нәтижелері нақты әлемді көрсетеді, өйткені қатысушылар детерминистік емес ықтималдықтарға негізделген топтарға тағайындалады. Зерттеушінің бұрыс емес әлеуетті нәтижелерді жинау мүмкіндігі тағы екі маңызды болжамға байланысты: шығарып тастау және араласпау. Шығарып тастау болжамы бойынша, себептік әсердің жалғыз көзі – емді алу болып табылады. Емдік және бақылау топтарын тағайындау, жүргізу немесе өлшеудегі асимметриялар осы болжамды бұзады. Араласпау болжамы, яки Тұрақты бірлік емдеу құндылығы (SUTVA) болжамы, нәтижелердің мәні қатысушыға ем тағайындалған-тағайындалмағанына ғана байланысты екенін, ал басқа қатысушыларға ем тағайындалған-тағайындалмағанына байланысты емес екенін көрсетеді. Осы үш маңызды болжам орындалған жағдайда, зерттеушілер далалық эксперименттер арқылы бұрыс емес бағалаулар жасауға бейім. Далалық экспериментті жобалағаннан және деректерді жинағаннан кейін зерттеушілер статистикалық қорытындылау тесттерін пайдаланып, араласудың қатысушыларға тигізетін әсерінің мөлшері мен күшін анықтай алады. Далалық эксперименттер зерттеушілерге әртүрлі көлемдегі және түрдегі деректерді жинауға мүмкіндік береді. Мысалы, зерттеуші тиісті статистикалық қорытындылау әдісін қолданып, сынаққа дейін және кейін алынған ақпаратты пайдаланып, араласудың нәтижелердегі қатысушы деңгейіндегі өзгерістерге әсерін тексеру үшін эксперимент жүргізе алады.

Практикалық қолдану

Далалық тәжірибелер зерттеушілерге теорияларды тексеруге және жоғары сыртқы жарамдылыққа ие сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік береді, себебі олар нақты өмірдегі жағдайларды модельдейді. Кейбір зерттеушілер далалық тәжірибелердің ықтимал бұрмалаушылыққа және бұрмаланған бағалаушыларға қарсы тиімдірек қорғаныс құралы екенін айтады. Сонымен қатар, далалық тәжірибелер байқау деректерін тәжірибелік нәтижелермен салыстыру үшін өлшемшарт ретінде қолданылуы мүмкін. Далалық тәжірибелерді өлшемшарт ретінде пайдалану байқау зерттеулеріндегі бұрмалаушылық деңгейін анықтауға көмектеседі, ал зерттеушілер көбінесе априорлық пікірден гипотеза жасағандықтан, өлшемшарт зерттеудің сенімділігін арттыруға септеседі. Ковариаттарды реттеу немесе сәйкестендіру әдістері бұрмалаушылықты жоюда тиімді болуы мүмкін дегенмен, далалық тәжірибелер байқалатын және байқалмайтын факторларды жақсырақ бөлу арқылы, жоғалып кеткен айнымалыдан туындаған бұрмалаушылықты жоюға мүмкіндік береді, осылайша сенімділікті арттырады. Зерттеушілер тәжірибелік деректерді модельдеу, қайта салмақтау және жалпылау үшін машиналық оқыту әдістерін қолдана алады. Бұл тәжірибе нәтижелерін жинау жылдамдығы мен тиімділігін арттырады және тәжірибені жүзеге асыру шығындарын төмендетеді. Далалық тәжірибелердегі тағы бір инновациялық әдіс – көп қарулы қарақшы дизайнын қолдану, соның ішінде уақыт өте келе өзгеретін нәтижелер мен емдеу тәсілдері бар тәжірибелердегі ұқсас бейімделу дизайны.