Кіріспе

Тамил Наду штатындағы қала, Үндістан

Чидамбарам – Үндістанның Тамил Наду штатындағы Куддалор ауданындағы қала және муниципалитет. Қала Вэллар өзенінің жағасында, Бенгал шығанағына құяр жерінде орналасқан. Чидамбарам талугінің орталығы болып табылады. Қаланың тарихы тереңде жатыр және әр түрлі кезеңдерде Паллавалар (9-ғасырға дейін), ортағасырлық Чолалар, Кейінгі Чолалар, Кейінгі Пандиялар, Виджаянагара империясы, Танджавур Найкалары, Маратхалар және британдықтар басқарған. Чидамбарам Тиллаи Натараджа және Тиллаи Кали храмдарымен, сондай-ақ желтоқсан-қаңтар айларында ("Маргази Урчавам" – тамил Маргази айы) және маусым-шілде айларында ("Ани Тируманжанам" – тамил Ани айы) өтетін жылдық күйме фестивалімен әйгілі. Дивья Десамдардың бірі – Дивья Шри Говиндраджа Перумал храмы (Тхиручитракодам) Тиллаи Натараджа храмдық кешенінің бөлігі. Аймақтағы тағы үш ежелгі Шива храмы – Тхеруветкалам Шива храмы, Вадакируппу, Тхрунелвайл Шива храмы, Сивапури және Тирукказиппалай Палваннатар храмы. Чидамбарамның ауданы 62,153 км² және 2011 жылғы мәліметтер бойынша халқы 62 153 адамды құрайды. Қаланы таңдаулы муниципалитет басқарады. Туризмді қамтитын үшінші сектор – негізгі жұмыс орыны. Көлік құралдарының басты түрі – автомобиль жолдары, қаладан өтетін бір ұлттық тас жолмен қоса, аудандық жолдардың жалпы ұзындығы 100 мыңнан астам шақырымды құрайды. 2011 жылғы мәліметтер бойынша Чидамбарамда он бір мемлекеттік мектеп болды: алты бастауыш, үш орта және екі жоғары орта мектеп. 1929 жылы Чидамбарамда құрылған Аннамалай университеті штаттың ең көне және ең танымал университеттерінің бірі.

Этимологиясы мен аңызы

Чидамбарам – штаттың көптеген ғибадатханалық қалаларының бірі, ол белгілі бір ағаш немесе бұтаның басымдығымен ерекшеленетін тоғайлар, шоғырлар немесе орман-тоғайлардың атымен аталады, сондай-ақ сол ағаш немесе бұтаның түрі басқарушы құдайды қорғайды. Ғибадатхана кешенінің дәстүрлі атауы – Чидамбарам Тиллаи Натараджа Кутан Ковил. Бір кезде қалада Тиллаи ағаштарының (Excoecaria agallocha) мангр ормандары көп болған. Ғибадатхана мен қала бір кезде Тиллаи ағаштарының арасында орналасқан. Жақын жердегі Пичаварам батпақтарындағы Тиллаи ағаштары, әлемдегі екінші ең ірі мангр орманы, ғибадатхана аумағына дейін созылады. Киелі орын Тиллаи амбалам деп аталады, яғни Тиллаидің ашық сахнасы деген мағынаны білдіреді. Осы киелі орынға аты берілген қаланың аты – Чит Амбара, санскрит тілінде «сананың эфирі» немесе «даналық атмосферасы» деген мағынаны білдіреді. Бұл күрделі сөз Натраджамен (Шива), ғарыштық бишімен және өнердің мәдени атмосферасымен байланысты. Инду дінінің аңызына сәйкес, Тиллаи ормандарында сиқырдың жоғарылығына сене білген даналар тобы тұрған, олар құдайларды ырымдар мен мантралар арқылы бақылай алады деп ойлаған. Бұл туралы естіген Шива қарапайым тіршілікке ие Бхикшатана бейнесіне еніп, Тиллаиге серуендеп барады. Оның ізінен Мохини бейнесінде Вишну келді. Даналар мен олардың әйелдері бұл жұптың сұлулығына тәнті болды. Әйелдерінің баяулына қысылғанын көрген ашулы даналар жыландар (нага) жасау үшін рәсім өткізді. Шива жыландарды көтеріп, шашына, мойнына және белдігіне әшекей ретінде киді. Одан да ашуланған даналар қатыгез жолбарысты шақырып алды, ал Шива оның терісін белдігі ретінде пайдаланды. Содан кейін қаһарлы піл келді, оны Шива өлтіріп, жеп қойды (бұл оқиға Гаджасурасамхарада бейнеленген). Даналар барлық рухани күштерін жинап, қуатты демон Муялаканды шақырып алды – толық менмендік пен білімсіздіктің символы. Шива жұмсақ күлімсіреп, демонды қозғалмайтын етіп оның арқасына басқаннан кейін, Ананда Тхандавамды (мәңгілік бақыттың биін) орындады, осылайша оның нағыз бейнесін ашты. Даналар құдайларды ырым-жырымдармен бақылау мүмкін емес екенін түсініп, мойынсұнды.

Тарих

І-V ғасырлардағы Сангам әдебиетінде ғибадатхана немесе қала туралы айтылады, ал ең алғашқы дерек Тамил әдебиетінде кездеседі. Тиругнана Самбантар ғибадатхананы мадақтап екі ән, Натараджаны мадақтап сегіз ән, ал Сундарар Натараджаны мадақтап бір ән жазған. Сундарар өзінің Тирутондар Тогайымен (Шива Иесінің 63 адалдарының қасиетті тізімі) бастағанда, Тиллаи ғибадатханасының діни қызметкерлеріне құрмет көрсетіп: «Тиллаи діни қызметкерлерінің адалдарына мен де адалмын» дейді. Алғашқы үш әулиенің – Тирумурайлардың еңбектері ғибадатханада пальма жапырақтарына жазылған қолжазба түрінде сақталған және Чола патшасы Раджараджа Чола оларды тауып алған.

Ғибадатханада және оған жақын аудандарда сақталған бірнеше жазбалар бар. Көптеген жазбалар Чолалардың кезеңімен байланысты: Раджараджа Чола I (985-1014 жж.), Раджендра Чола I (1012-1044 жж.), Кулотунга Чола I (1070-1120 жж.), Викрама Чола (1118-1135 жж.), Раджадхираджа Чола II (1163-1178 жж.), Кулотунга Чола III (1178-1218 жж.) және Раджараджа Чола III (1216-1256 жж.). Пандия жазбалары Трибувана Чакраварти Верапандиян, Джатаварман Трибувана Чакраварти Сундарпаандиян (1251-1268 жж.) және Маараварман Трибувана Чакраварти Веракераланаягия Кулашекара Пандиян (1268-1308 жж.) заманына жатады. Паллава жазбалары Авани Аала Пирандан Ко Перум Сингха (1216-1242 жж.) патшасы үшін сақталған. Виджаянагара патшалары туралы жазбаларда Верапратхапа Кируттина Тева Махаараяр (1509-1529 жж.), Верапратхапа Венката Дева Махаараяр, Шри Ранга Тева Махаараяр, Атчута Дева Махаараяр (1529-1542 жж.) және Вера Бхуопатираяр есімдері кездеседі. Шереман Перумал Наянардың ұрпағы Рамаварма Махараджаға тиесілі бір жазба да табылды.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша Чидамбарамның халқы 62 153 адамды құрады, әр 1000 еркекке 1032 әйел шақтап, ұлттық орташа көрсеткіш 929-дан жоғары болды. 5869 адам алты жасқа дейін болды, оның ішінде 2990 еркек және 2879 әйел. Жалпы халықтың 6,81%-ын касталық топтар, ал 0,09%-ын тайпалық топтар құрады. Қаланың сауаттылық деңгейі 83,24%-ды көрсетті, бұл ұлттық орташа көрсеткіш 72,99%-дан асып түседі. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың аумағы 88 пайызға дамыған жерлерді, ал қалған бөлігі ауыл шаруашылығына және су жатқан жерлерді құрады. Қаланың жалпы аумағының 55 пайызы тұрғын үйлерге, 5 пайызы коммерциялық кәсіпорындарға және 1 пайызы өнеркәсіптік объектілерге бейімделген. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, Чидамбарамда 3954 үйі бар 31 ресми шалғай аудан болды, оларда халықтың 30 пайызын құрайтын 17 102 адам тұрды. Әкімшілік осы шалғай аудандардың сумен жабдықталуын және қоқыс жинауын жүзеге асырады. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың 10 пайызын құрайтын шамамен 5000 адам кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді. 2011 жылғы діни санақ бойынша, Чидамбарамда 89,73% индуист, 8,22% мұсылман, 1,18% христиан, 0,02% сикх, 0,01% буддист, 0,43% джайнист, 0,39% басқа діндерді ұстанатын және 0,02% дінге жатпайтын немесе діни қалауларын білдірмеген адамдар тұрады.

Чидамбарам ғибадатханасы

Ғибадатхана кешені қаланың төрінде кең жайылған. Басты кешен Шива Натараджаға арналған, ал кешенде Шиваками Амман, Ганеш, Муруган және Говиндараджа Перумал түрінде Вишну сияқты қасиеттілерге арналған киіз үйлер бар. Ғибадатхананың ең көне құрылыстарын Перунтаккан аталған ежелгі шеберлер жобалап, салған. Чола патшасы Парантака I (907-950 ж.б.) Читрамбаламның (виманам) алтын плиткалы шатырын төсеген, одан кейін оған "Тиллайямбалатхукку поркорай вейнтха теван" – яғни, алтын шатыр салған адам деген лақап берілді. Раджараджа Чола I патшасы (985-1014 ж.б. билік еткен) және Кулотунга Чола I (1070-1120 ж.б.) ғибадатханаға маңызды үлес қосты. Раджараджа Чоланың қызы Кундваи II ғибадатханаға алтын мен байлық сыйлады, ал Чола патшасы Викрама Чола (1118-1135 ж.б.) күнделікті қағидаларды орындау үшін садақа берді. 9-шы және 16-шы ғасырлар аралығында түрлі патшалар, билеушілер және демеушілер ғибадатханаға алтын мен әшекей бұйымдар сыйлаған.

Экономика

Чидамбарамның экономикалық негізін туризм құрайды. Қала шегінде тоқыма сияқты үй шаруашылықтарындағы өнеркәсіптер бар, ал қалғандары ірі өнеркәсіптер емес. 2001 жылғы мәлімет бойынша, жұмыс істейтін халықтың саны 18 249 адамды құрады, бұл жалпы халықтың 31,6 пайызына тең. Жұмыс күшінің 88 пайызын құраған 16 059 адам үшінші секторда, 7 пайызын құраған 1 277 адам екінші секторда, ал 5 пайызын құраған 912 адам бірінші секторда жұмыс істеді. Бірінші сектор жергілікті және аймақтық саудадан тұрады, күріш – негізгі сауда тауары, одан кейін астық дақылдары, қара бұршақ, дәнділер, қант қамысы және талқан тұқымы. Екінші секторға үй шаруашылықтарындағы қызметтер және бамбуктан жиһаз жасау кіреді. Үшінші сектор Тиллаи Натараджар храмына ортасталған туризммен байланысты қызметтерді қамтиды. Қалаға жыл сайын шамамен 100 000 адам келеді, олардың көп бөлігі діни туристер. Қала шетінде орналасқан Аннамалай университеті де маңызды өнеркәсіптік драйвер болып табылады. Қала айналасындағы ауылдар үшін сауда орталығы болып табылады, онда жылжымалы дүкендер, азық-түлік дүкендері, көкөніс дүкендері, қонақүйлер, базарлар және тыңайтқыш дүкендері бар.

Білім беру және коммуналдық қызметтер

2011 жылы Чидамбарамда он бір мемлекеттік мектеп болды: алты бастауыш мектеп, үш орта мектеп және екі жоғары орта мектеп. Қала ішінде тағы тоғыз жеке меншік мектеп болды. Чидамбарамда Аннамалай университеті орналасқан. Аннамалай университеті – Үндістанның Тамил Наду штатындағы Чидамбарамда орналасқан мемлекеттік университет. Раджа Мутиа медициналық колледжі, Раджа Мутиа стоматологиялық колледжі, Мутиа политехникалық колледжі, Мемлекеттік өнер колледжі, Рагавендра өнер және ғылым колледжі, С. С. Джайн фармацевтикалық колледжі және Перунталаивар Камарадж теңіз және ғылым инженерлік колледжі (PKIMSEC) қаладағы көрнекті колледждердің кейбірі. Чидамбарамға электр қуатын жеткізуді Тамил Наду электр тақтасы (TNEB) реттейді және таратады. Қала және оның айналасындағы елді мекендер Куддалор электр тарату округін құрайды. Аймақтық бас кеңседе бас дистрибьютор инженері қызмет етеді. Чидамбарам муниципалитеті қаланың әртүрлі бөліктерінде орналасқан екі мини электр сорғысы, құдықтар және терең құдықтар арқылы сумен қамтамасыз етеді. 2000–2001 жылдары қаладағы үй шаруашылықтарына күніне 7,5 миллион литр су жеткізілді. 2011 жылғы муниципалитет деректері бойынша, Чидамбарамнан күн сайын шамамен 31 тонна қатты қалдық жиналды, олар есіктен-есікке жинау арқылы жиналып, содан кейін Чидамбарам муниципалитетінің санитарлық бөлімімен сұрыпталып, төгілді. 2001 жылғы деректер бойынша, муниципалитет тарапынан қаладағы қатты қалдықтарды басқарудың қамту деңгейі 100% тиімділікке ие болды. Қалада жер асты дренаж жүйесі жоқ, ал канализация жүйесі шөгінділерді тазарту үшін септиктер, ашық арықтар және қоғамдық әжетханалар арқылы жүзеге асырылады. Муниципалитет 2011 жылы жаңбыр су ағызу жүйесінің жалпы ұзындығын қамтамасыз етті. 2011 жылы бір мемлекеттік аурухана – Камарадж мемлекеттік ауруханасы, бір қалалық перзентхана және 17 жеке аурухана мен емхана азаматтардың денсаулық сақтау қажеттіліктерін қамтамасыз етті. 2011 жылы муниципалитет 1856 көше шамдарын ұстады: 339 натрий шам, 1500 түтік шам және 17 жоғары бағаналы шам. Муниципалитет қаланың және оның айналасындағы ауылдық аймақтардың қажеттіліктерін қанағаттандыратын төрт базарды басқарады: Daily Market West Car street, Gnanaprakasam market, North Main road fish market және Omakulam fish market.

Мәдениет

Чидамбарамдағы мерекелер ғибадатхананың мерекелеріне негізделген. Марғазы Тируваадхрай мерекесі желтоқсан-қаңтар аралығында аталып өтіледі. Бұл мереке алғашқы пұжаны, Маси айының (ақпан-наурыз) жаңа айдан (Чатурдаши) кейінгі он төртінші күн екінші пұжаны, Читтирай Тирувонам (сәуір-мамыр) үшінші пұжаны немесе учикаламын, Анидің Утирам (маусым-шілде) кешкі немесе төртінші пұжаны, Аванидің чатурдаси (тамыз-қыркүйек) бесінші пұжаны және Пуратаси айының чатурдаси (қазан-қараша) алтыншы пұжаны немесе Артуды білдіреді. Олардың ішінде Марғазы Тируваадхрай (желтоқсан-қаңтар аралығында) және Ани Тируманжанам (маусым-шілде аралығында) ең маңызды мерекелер болып табылады. Бұл мерекелер кезінде құдайлар ғибадатхананың сыртына процессиямен шығарылады, одан кейін храм вагонымен шеру және ұзақ майлау рәсімі өтеді. Жүз мыңдаған адамдар майлау рәсімін және Шиваның киелі орынға қайтып келгендегі ритуалдық биін көру үшін ғибадатханаға ағылады. Шива, Натараджа бейнесінде, Ардра шоқжұлдызында, алтыншы айлық үйде толық ай күні туған деп есептеледі. Шива жылына 6 рет қана жуылады, ал Ардраның алдындағы түнде ванна рәсімдері кең ауқымда орындалады. Сүтке толы құмыралар, анар шырыны, кокос суы, гхи, май, сандал пастасы, йогурт, қасиетті күл және құдайға арналған қасиетті құрбан ретінде саналатын басқа сұйықтықтар мен қатты заттармен жуылады. Натанжали - жыл сайын ақпан айында аталып өтетін маңызды фестиваль, онда бүкіл елден келген бхаратанатьям бишілері Натараджаға би арнау үшін жиналады. Муниципалитеттің функциялары алты бөлімге бөлінеді: жалпы әкімшілік/персонал, инженерлік, кірістер, қоғамдық денсаулық сақтау, қала құрылысы және ақпараттық технологиялар (АТ). Барлық бөлімдер атқарушы басшы болып табылатын муниципалдық комиссардың бақылауында болады. Заң шығару өкілеттігі 33 мүшеден тұратын органға тиесілі, әрқайсысы 33 округтен бірден сайланады. Заң шығару органына сайланған төраға жетекшілік етеді, оған төрағаның орынбасары көмектеседі. Чидамбарам Чидамбарам сайлау округіне кіреді және ол Тамил Наду заң шығарушы жиналысына бес жылда бір рет депутат сайлайды. 1977 жылғы сайлаудан бастап, АХДМК төрт рет (1980, 1984, 2006 және 2016 жылдарғы сайлауларда), Дравида Муннетра Казгам үш рет (1977, 1989 және 2001 жылдарғы сайлауларда) және Үндістан Коммунистік партиясы (Марксистік) (КПМ, 2011 жылғы сайлауда), Үнді ұлттық конгресі (ХХК, 1991 жылғы сайлауда) және Тамил Манила Конгресі (ТМК, 1996) бір реттен жеңіске жеткен. Қазіргі уақытта округ депутаты К. А. Пандиян (АХДМК). Қаладағы құқық тәртібін Тамил Наду полициясының Куддалор ауданының Чидамбарам бөлімшесі, басшысы - орынбасар комиссар сақтайды. Қаланың Батыс Кар көшесінде орналасқан бір полиция бөлімі бар.

Көлік

Чидамбарам муниципалитеті жолдарды күтіп ұстайды. Қаланың бетонды және битумды жолдары бар. Барлығы мемлекеттік тас жолдардың бір бөлігі Мемлекеттік тас жолдар департаментімен, ал қалғаны Ұлттық тас жолдар департаментімен күтіледі. Ченнаиден шамамен, Мадурайдан, Рамешварамнан, Бенгалурудан қашықтықта орналасқан. Ұлттық тас жол NH 32 (Ченнаи – Виллупурам – Пудучерри – Куддалор – Чидамбарам – Нагапаттинам – Тхутхукуди тас жолы) Чидамбарам арқылы өтеді, ал NH81 Чидамбарамды Каттуманнаркойл, Тиручирапалли және Карур арқылы Коимбатормен байланыстырады. Куддалор жолы, Питчаварам жолы, Сиркази жолы, Каттуманнаркойл жолы және Ескі Бхуванагири жолы – Чидамбарамды Тамил Надудың басқа қалаларымен байланыстыратын бес маңызды аудандық жол. Жеке компаниялар иеленетін шағын автобустар жергілікті көлік қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Басты автобус аялдамасы қала орталығында орналасқан және 46 автобус тұрағына ие. Чидамбараммен байланыста. Мемлекеттік экспресс-көлік корпорациясы Ченнаи, Коимбатор, Тричи, Салем, Мадурай, Тирунелвели, Нагеркоил сияқты маңызды қалаларға қатынайтын алыс қашықтыққа бағытталған автобустарды иеленеді. Үш дөңгелекті көліктер, "авто" деп те аталады, қоғамдық көлік жүйесінің тағы бір түрі. Чидамбарам теміржол станциясы Майладутурайдан Виллупурамға дейінгі теміржол бағытында орналасқан. Ченнаи, Рамешварам, Тирупати, Куддалор және Манамадурайға күнделікті жедел пойыздар қатынайды. Майладутурай, Куддалор, Виллупурам, Нагор және Бенгалуруға жолаушылар пойыздары жүреді. Пондишери әуежайы (PNY) Чидамбарамнан солтүстікке қарай шамамен 66 шақырым жерде орналасқан ең жақын әуежай.

Түсініктемелер

Тамил Наду штатындағы муниципалитеттер табыс және халық санына қарай арнайы, іріктеу, I және II дәрежелерге жіктеледі.