Кіріспе

Ванадийді байланыстыратын ақуыздар тұқымы

Ванабиндер (сонымен қатар ванадийге байланысты ақуыздар немесе ванадий хромогендері деп те аталады) – ванадийді байланыстыратын металлопротеиндер тобы. Ванабиндер көбінесе кейбір туникалықтардың (теңіз құрттарының), оның ішінде Ascidiacea-ның қан жасушаларында немесе ванадоциттерінде ғана кездеседі. Туникалық ванадоциттерден алынған ванабиндерді көбінесе гемованадиндер деп атайды. Бұл организмдер қоршаған теңіз суынан ванадийді шоғырландыра алады, ал ванабин ақуыздары осы металл ионын жинау және қалыптастыру процесіне қатысады. Қазіргі уақытта осы организмдердің ванадийді неліктен жинап алатыны туралы толыққанды түсінік жоқ. Stichopus теңіз қияқтың қанында ванадийдің жоғары концентрациясы туралы хабарланған. Алайда, кейінгі зерттеулер осы және тағы төрт теңіз қияқтың туысында ванадийдің көбінесе жоқ екенін немесе өте аз мөлшерде табылатынын көрсетті.

Ванабиндер оттегі тасымалдаушы ретінде

Қандағы ванадийдің жоғары концентрациясына байланысты, ванабиндердің темірге негізделген гемоглобин немесе мысқа негізделген гемоцианин сияқты оттегі тасымалдауға қолданылатыны болжанады. Алайда, бұл гипотезаны қолдайтын ғылыми дәлелдер табылмады. Қазірге дейін табылған ең жоғары ванадий концентрациясы – 350 мМ, ол Ascidia gemmata (Phlebobranchia) подпорядкіне жататын түрінің қан жасушаларында кездеседі. Бұл көрсеткіш теңіз суындағы концентрациядан 10 миллион есе жоғары. Ванабиндер қан жасушаларында ванадийді жинақтап, ортованадат иондарынан (V) редуктор ретінде NADPH-ты пайдалана отырып, V(III) түрлерін және ванадил иондарын (V(IV)) түзетіп шығарады. Ванабиндер сондай-ақ, ванадийдің тотығу деңгейі төмендеген түрлерін ванадоциттердің (ванадийді қан жасушаларының) вакуолаларына жеткізеді. Вакуолалардың pH көрсеткіші өте төмен, 1.9-ға тең (мұндағы күкірт қышқылының әсерінен), және энергияға зор талап ететін H+ АТФаза арқылы вакуолаларға сутегі иондарын сору арқылы осы көрсеткіш сақталады. Ванадийді жинау және сақтау үшін NADPH және ATP-ны пайдалану өте көп энергияны қажет етеді, бұл оттегі тасымалдаушы ақуыздар үшін ерекше жағдай. Басқа оттегі тасымалдаушы ақуыздардың металл протездік тобымен диссоциация тұрақтылығы өте төмен болады және бұл топтар тығыз байланысады. Ал ванабиндердің диссоциация тұрақтылығы орташа деңгейде және ванадиймен тығыз байланыспайды. Ең маңыздысы, осы орташа диссоциация тұрақтылығының арқасында ванадий көбінесе вакуолалар ішінде еркін күйде, кез келген ақуыздардан бөлініп жүзеді. Бұл басқа оттегі тасымалдаушы ақуыздардан мүлдем өзгеше. Тағы бір мүмкін функциясы – ванабинді құрайтын организмдер хлорлы қосылыстардың, мысалы хлорофиллдегі магнийдің ядросын бөліп алып, оны ванадий орталығымен алмастырып, жарық энергиясын жинау кешендері арқылы энергияны қосып алуы мүмкін. Бұл процесті құрттардың қоқысынан табылған Rhodopseudomonas palustris бактериясы фотоавтотрофтық метаболизмі кезінде жасайды деп есептеледі. Осы ақпарат негізінде, керогеннің хлорофиллге ванабин арқылы бекінетін фотоавтотрофты бактериялардың қызметінің нәтижесі болуы мүмкін деген гипотеза жасауға болады.

Ванабиндер оттегі тасымалдаушы емес

Вандийдің оттегі тасымалдауға қатысты ең сенімді дәлелі – көптеген асцидиялар мен туникаттардың қанында гемоцианин болуы, ол барлық оттегі тасымалын жүзеге асыруға қабілетті деп есептеуге болады. Асцидиялар мен туникаттарда ванабиндер мен ванадийдің оттегі тасымалдау үшін қолданылуы күмәнді. Бұл организмдердің ванадийді жинауының тағы бір гипотезалық себебі – өздерін жеңісшілерге, паразиттерге және микроорганизмдерге уытты ету.

Тарих

Неміс химигі Мартин Хенце 1911 жылы асцидиялардың ішінде ванадийді ашты.