Кіріспе

HFE генімен байланысты тұқым қуалайтын гемохроматоз (HHC) – тамақтан алынған темірдің ішекте шамадан тыс сіңірілуімен сипатталатын және денедегі темірдің жалпы қорының патологиялық түрде артуына әкелетін генетикалық ауру. Адамдар, көптеген жануарлар сияқты, артық темірді реттеу механизміне ие емес, оны тек терлеу немесе етеккір сияқты әртүрлі жолдармен шектеулі мөлшерде жоғалтады. Артық темір тіндер мен мүшелерде жиналып, олардың қалыпты жұмысын бұзады. Ең осал мүшелер: бауыр, жүрек, бүйрек, тері, буындар, жыныс бездері, қалқанша безі және гипофиз; пациенттерде цирроз, полиартропатия, гипогонадизм, жүрек жеткіліксіздігі немесе қант диабеті дамуы мүмкін. Тұқым қуалайтын гемохроматоздың бес түрі бар: 1, 2 (2А, 2В), 3, 4 – барлығы мутацияланған гендерден туындайды. 1-түрлі тұқым қуалайтын гемохроматоз ең көп кездесетін түрі және HFE генімен байланысты ерекшеленеді. Бұл ауру Солтүстік Еуропалық текті адамдардың, әсіресе кельттердің арасында жиі кездеседі. Ауру аутосомдық рецессивті тип бойынша мұраға беріледі, яғни ауруды дамыту үшін әр жасушада мутацияланған геннің екі көшірмесі болуы керек. Көп жағдайда, егер адамда осы аутосомдық рецессивті жағдай болса, оның ата-анасы генді тасымалдаушы болады. Тасымалдаушылар мутацияланған геннің бір көшірмесін алып, аурудың белгілері мен симптомдарын көрсетпейді, сондықтан оларды тасымалдаушылар деп атайды. Ауру жұқтырған ата-аналар баласына мутацияланған геннің бір көшірмесін беріп, оның ауруға шалдығуына себеп болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда тасымалдаушыларда да белгілі бір факторлардың әсерінен темірдің артық жиналуы мүмкін. Бірақ көбінесе олар өмір бойы симптомсыз болады, егер басқа генетикалық немесе қоршаған орта факторлары олардың денесінде темірдің шамадан тыс жиналуына себеп болмаса. Қазіргі кезде цирроз, қола түсті тері және қант диабетінің классикалық үштігі ертерек диагностиканың арқасында сирек кездеседі. Симптомдар: Шаршау Әлсіздік Буындардың ауыруы (негізінен тізе және қол) Құрсақ астындағы ауыру Қола немесе сұрғылт тері түсі (осы себепті ауруды алғаш рет сипаттаған Арманд Труссо 1865 жылы «қола диабеті» деп атады) Бауыр фиброзы немесе циррозы (гепатоклеткалық карцинома қаупі жоғары): Бауыр ауруының алдында бауырдың дисфункциясының белгілері болуы керек, оның ішінде бауырға тән ферменттердің сарысуда жоғарылауы, саусақтардың домалануы, лейконихия, астериксис, гепатомегалия, ладонь эритемасы және паук наэви. Цирроз сонымен қатар сарғаюмен (терінің сарғаюы) және асцитпен бірге дамуы мүмкін. 2-типті қант диабеті: HH пациенттерінде бауыр ауруына байланысты инсулинге төзімділік және темір жинақталуынан панкреатикалық зақымданудан инсулин секрециясының нашарлауы байқалады. Эректильді дисфункция және гипогонадизм, нәтижесінде либидо төмендеуі, аменорея Жүрек жеткіліксіздігі, жүрек ырғағының бұзылуы немесе перикардит Қолдардың артриті (әсіресе екінші және үшінші метакарпофалангельдік буындар), сондай-ақ тізе және иық буындары Салмақ жоғалту Сирек кездесетін белгілер: Ес жоғалту Шаштың түсуі Спленомегалия Бүйрек жеткіліксіздігі Құлақтың нашар естуі Дис кинезиялар, Паркинсон синдромының белгілері Барлық эндокриндік органдардың дисфункциясы: Паратгормон безі (гипокальциемияға әкеледі) Гипофиз безі: екіншілік гипотиреоз, екіншілік гипогонадизм Бүйрек үсті безі Сидерофильді микроорганизмдер тудырған инфекциялық ауруларға сезімталдықтың жоғарылауы: Теңіз өнімдерін жеуден немесе жарадан туындаған инфекциялар Listeria monocytogenes Yersinia enterocolica Salmonella enterica (Typhimurium серотипі) Klebsiella pneumoniae Escherichia coli Rhizopus arrhizus Mucor түрлері Aspergillus fumigatus Цитомегаловирус Гепатит B вирусы Гепатит C вирусы Тұқым қуалайтын гемохроматоз (HH немесе HHC) кезінде еркектер әдетте 40-50 жасқа жеткеннен кейін, ал әйелдер бірнеше он жылдықтан кейін, менопауза кезінде диагноз алады. Клиникалық аурудың ауырлығы айтарлықтай өзгереді. Зерттеулерге сәйкес, гемохроматозбен және гепатит немесе алкогольдік бауыр ауруы сияқты басқа бауыр ауруларымен азаптанған пациенттерде бауыр ауруы тек бір ауруға шалдыққандарға қарағанда нашарлайды. Сонымен қатар, жасөспірімдерде кездесетін алғашқы гемохроматоздың (гемохроматоздың 2-түрі) темірдің артық жиналуының салдарымен бірдей.

Аяқ мүшелер зақымданады

Темір бауырда, бүйректе және жүректе сақталады. Гемохроматоздың бұл органдарға ұзақ мерзімді әсері ауыр болуы мүмкін, тіпті емделмеген жағдайда өлімге әкелуі мүмкін. Бауыр темірді негізгі сақтау орны болғандықтан және уақыт өте келе табиғи түрде артық темірді жинақтайды, темірдің артық жүктемесі оны зақымдауы мүмкін. Токсиндер қанда жиналып, бауыр энцефалопатиясының қаупінің артуына байланысты психикалық функцияға әсер етуі мүмкін. Бұл факторлардың жиынтығы бауыр қатерлі ісігіне шағу қаупін үштен бір адамға дейін арттырады. Егер жүректегі артық темір оның жеткілікті мөлшерде қан айналымын қамтамасыз ету қабілетіне кедерлес келтірсе, онда жүрек жеткіліксіздігі (өлімге әкелуі мүмкін) сияқты бірқатар проблемалар туындауы мүмкін. Гемохроматозды емдеу және артық темір қорын азайту арқылы бұл жағдайды қалпына келтіруге болады. Аритмия немесе жүрек ырғағының бұзылуы жүрек қағу, кеудеде ауырсыну және бас қызылуына себеп болуы мүмкін, және кейде өмірге қауіпті болуы мүмкін. Бұл жағдайды емдеу арқылы көбінесе қалпына келтіруге болады. Бүйрек те темірді сақтайды және денедегі қант метаболизмінің маңызды механизміне қатысады. Диабет денедегі қан қантының (глюкоза) пайдалануын әсер етеді, ал диабет ересектердегі жаңа соқырлықтың басты себебі болып табылады және бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Гемохроматоз циррозға және оның асқынуларына, соның ішінде асқазаннан (асқазан варикозы) және ішекten (ішек варикозы) қан кетуге, сондай-ақ іш қуысында сұйықтық жиналуға (асцит) әкелуі мүмкін. Гемохроматозбен ауыратын науқастарда перидонталь аурудың ауырлығы жоғары трансферрин қанықтығымен байланысты.

Генетика

Азық-түліктегі темірдің сіңірілуін реттеу күрделі және толыққанды түсінуге қол жеткізілмеген. Тұқым қуалайтын гемохроматозға жауапты жақсы сипатталған гендердің бірі – 6-шы хромосомадағы HFE, ол жоғары темір жүктемесі кезінде гепцидин экспрессиясын индукциялайтын трансмембраналық белокты кодтайды. HFE генінің үш жиі кездесетін генетикалық варианты бар: rs1799945, c.187C>G, p.His63Asp (H63D); rs1800562, c.845G>A, p.Cys282Tyr (C282Y); rs1800730, c.193A>T, p.Ser65Cys (S65C). H63D, C282Y және S65C (кіші аллель жиіліктері) үшін бүкіл әлемдік таралу көрсеткіштері тиісінше 10%, 3% және 1% құрайды. C282Y аллелі – HFE-дегі 845 нуклеотидте гуаниннен аденинге болатын нүктелік мутация, нәтижесінде цистеин қалдығы 282-ші позицияда тирозин аминқышқылымен алмасады. Кез келген аллельдің екеуі болған жағдайда, кез келген аллельдің гетерозиготтары клиникалық темір жүктемесін дамытуы мүмкін. Бұл оларды гемохроматоз бойынша құрамына енетін гетерозиготалар етеді және денеде артық темірдің жиналу қаупіне ұшыратады. C282Y генетикалық вариантының гомозиготы клиникалық темір жиналуына жауапты ең көп таралған генотип болып табылады, бірақ C282Y/H63D варианттарының гетерозиготы, яғни құрама гетерозиготалар, клиникалық түрде көрінетін темірдің артық жүктелуіне әкеледі. Гомозиготалардағы клиникалық аурудың фенотипінің экспрессиясының ықтималдығы туралы көптеген пікірлер бар. HFE C282Y бойынша гомозиготалық еркектердің көпшілігі орта жасқа келгенде темірдің жиналуының кем дегенде бір белгісін көрсетеді. Тиісті генетикалық варианттары бар адамдарда темірдің артық жүктелуі ешқашан дамымауы мүмкін. Фенотиптік экспрессия C282Y гомозиготаларының 70%-ында байқалады, ал 10%-дан аспайтыны ауыр темір жүктемесі мен органдардың зақымдануына ұшырайды. H63D варианты – тек гендік полиморфизм, және басқа өзгерістер болмаса, оның клиникалық маңызы болмауы мүмкін. 2014 жылғы зерттеуде H63D гомозиготы орташа ферритин деңгейінің жоғарылауымен байланысты болды, бірақ оның тек 6,7%-ында бақылау кезінде темірдің артық жүктелуі анықталды. H63D түрінің бір көшірмесі бар адамдар (гетерозиготалық тасымалдаушылар) үшін бұл генотип клиникалық көрініс тудыруы өте сирек, темірдің артық жүктелуінің болжамды қаупі жоқ. Сонымен қатар, 2020 жылғы екі зерттеуде гомозиготалық немесе гетерозиготалық H63D түрінің жиілігі этникалық жағынан сәйкес келетін бақылау тобымен салыстырғанда элиталық төзімділік атлеттерде едәуір жоғары екені және ер атлеттерде жоғары V̇O2max көрсеткішімен байланысты екені анықталды. Жүрекке бейім генотипті әрбір науқас темірді әртүрлі жылдамдықпен жинақтайды, бұл темірдің түсу мөлшеріне, генетикалық варианттың нақты сипатына және бауырға басқа да зиянды факторлардың, мысалы, алкоголь және вирустық инфекциялардың болуына байланысты. Осылайша, бауыр мен басқа да органдардың зардап шегу дәрежесі өте өзгермелі және осы факторларға, қоса ауруларға, сондай-ақ аурудың көріністері зерттелген жасқа байланысты. Аномальді темірді реттейтін гендері бар адамдар денедегі темірдің деңгейінің артуына жауап ретінде темірді сіңіруді азайта алмайды. Осылайша, денедегі темір қоры артады. Олардың көбеюімен бастапқыда ферритин түрінде сақталған темір органдарға гемосидерин түрінде жиналады, ал бұл тіндерге улы әсер етеді, кем дегенде ішінара тотықтырғыш стресс тудырады. Темір – прооксидант. Осылайша, гемохроматоз басқа "прооксидантты" аурулармен, мысалы, Уилсон ауруы, созылмалы марганецпен улану және далматин итіндегі гиперурикемиялық синдроммен ұқсас симптомдарды бөліседі. Соңғысы да "бронздану" құбылысын бастан өткереді.

Диагностика

Гемохроматоз диагнозы көбінесе әдеттегі қан тексерулеріндегі жоғары сарысудағы бауыр ферменттерінің деңгейі, трансферриннің қанықтығының жоғарылауы немесе жоғары сарысудағы ферритин анықталған кезде қойылады. Буындардың қаттылығымен қатар артропатия, диабет немесе шаршаңқылық – пациент шағымдарының бірі болуы мүмкін.

Қанды тексеру

Гемохроматозды анықтау үшін сарысу ферритині және аш қарындағы трансферриннің қанықтығы жиі қолданылады. Трансферрин темірге байланып, қанда темір тасымалын қамтамасыз етеді. Ферритинді өлшеу денедегі темір қорының шамамен мөлшерін береді. Аш қарындағы трансферриннің қанықтығы 45%-дан жоғары болса және сарысудағы ферритин еркектерде 250 мкг/л, ал әйелдерде 200 мкг/л-ден асса, онда гемохроматозды одан әрі зерттеу үшін шекті мән деп есептеледі. Басқа деректер бойынша, еркектер үшін норма 12 300 нг/мл, ал әйелдер үшін 12 150 нг/мл құрайды. Аш қарындағы трансферриннің қанықтығы HH-ны анықтау үшін тиімдірек тест болып табылады. Трансферриннің 62%-дан жоғары қанықтығы HFE геніндегі мутациялар бойынша гомозиготталықты көрсетеді. Ферритин – бауыр синтездейтін белок, ол жасушалар мен тіндерде темірді сақтаудың негізгі түрі. Ферритинді өлшеу бүкіл денедегі темір қорының шамамен мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді, бірақ ол көптеген жағдайларда, әсіресе қабыну жағдайларында жоғарылайды. Сарысу ферритинінің жоғарылау себептерінің мысалдары: инфекция, созылмалы алкогольге тәуелділік (көбінесе күніне >20 г), бауыр аурулары, қатерлі ісік, порфирия, гемофагоциттік лимфогистиоцитоз, гипертиреоз, семіздік, метаболикалық синдром, қант диабеті, көптеген қан құюлар, темір препараттарын тым көп қабылдау, ацерулоплазминемия, атрансферринемия, гиперферритиннемиялық катаракта синдромы және басқа да жағдайлар. Қабынуға қарсы күйлер ферритиннің жоғарылауының 90%-ға дейін жауапты.

Басқа бейнелеу

Клиникалық тұрғыдан алғанда, ауру симптомсыз өтуі мүмкін, бірақ ерекше радиологиялық белгілер диагнозды анықтауға көмектеседі. Зақымдалған органдарда, әсіресе бауыр мен ұйқы безінде темірдің жиналуы КТ суретінде өзгерістерге және МРТ-де сигналдың төмендеуіне алып келеді. Гемохроматоздық артропатия дегенеративті остеоартрит және хондрокальцинозды қамтиды. Артропатияның таралуы ерекше, бірақ тек оған тән емес, көбінесе қолдың екінші және үшінші метакарпофалангалдық буындарына әсер етеді. Сондықтан артропатия гемохроматоз диагнозын қоюға бастапқы себеп болуы мүмкін.

Функционалдық сынақ

Тарихи мәліметтерге сүйене отырып, дәрігер мүшелердің жұмысындағы бұзылыстарды бақылау үшін нақты тесттерді қарастыруы мүмкін, мысалы, жүрек жеткіліксіздігі үшін эхокардиограмма, ал гемохроматоздық диабеті бар пациенттер үшін қандағы глюкоза деңгейін қадағалау.

Скрининг

Гемохроматоздың стандартты диагностикалық шаралары – трансферриннің қанықтығы және ферритин тестілері – әдеттегі медициналық тексеруге кірмейді. Егер науқастың ата-анасы, баласы немесе туысы гемохроматозбен ауырса, осы ауруға скрининг жасау ұсынылады. Жалпы халықты тұқым қуалайтын гемохроматозға жүйелі тексеруден өткізу әдетте жасалмайды. АҚШ Алдын алу қызметтері жұмыс тобы және басқа да ұйымдар жаппай генетикалық скринингті бағалап, тұқым қуалайтын гемохроматозға жалпы халықты генетикалық скринингтен өткізуге қарсы ұсыным жасады, себебі клиникалық маңызы бар темірдің артық жиналуымен диагнозы қойылмаған науқасты табу мүмкіндігі 1000-нан бірден кем. Темірдің артық жиналуымен емдеудің, трансфузиялық темірдің артық жиналуымен ауыратын науқастардың өмірін сақтап қалуға жеткілікті дәлелдер бар болғанымен, тұқым қуалайтын гемохроматоздың белгісіз тасымалдаушыларын венесекция (флеботомия) арқылы емдеудің ешқандай клиникалық пайдасы жоқ екенін клиникалық зерттеулер көрсеткен жоқ. Соңғы кезде пациенттерге темірдің артық жиналуын анықтау үшін сарысу ферритинін маркер ретінде пайдаланып скрининг жасау ұсынылуда. Егер сарысу ферритині 1000 нг/мл-ден жоғары болса, темірдің артық жиналуы болуы мүмкін.

Флеботомия

Ерте диагностика маңызды, себебі темірдің жинақталуының кейінгі салдары мерзімді флеботомиялар (венадан қан алу арқылы) арқылы, қан тапсыру көлемімен шамалас мөлшерде толығымен алдын алуға болады. Флеботомия (немесе қан қою) әдетте ферритин деңгейі 50 мкг/л немесе одан төмен болғанға дейін апта сайын немесе екі апта сайын жасалады. Темірдің қайта жинақталуын болдырмау үшін, еркектерге әдетте 3-4 айда бір рет, ал әйелдерге жылына екі рет флеботомия жасалады, осылайша сарысудағы ферритин деңгейін 50-100 мкг/л аралығында ұстап тұруға болады.

Темір келациялау терапиясы

Егер венаны кесу мүмкін болмаса, дефероксамин (немесе дефериоксамин), деферазирокс және деферипрон сияқты темір байланыстырғыштарды ұзақ мерзімді қолдану пайдалы. Дефероксамин – темірмен байланысатын қосылыс, ал дефероксамин арқылы болатын шығарылуды С витамині күшейтеді. Балаға қаупі бар болғандықтан, жүктілік кезінде немесе бала емізу кезінде қолдануға болмайды.

Органдардың зақымдануы

Органдар зақымдануын емдеу (диуретиктер және АӨФ ингибиторлары арқылы жүрек жеткіліксіздігі). Бауыр жеткіліксіздігі бар пациенттерге бауыр трансплантациясы жасау.

Келатталатын полимерлер

Тұқым қуалайтын гемохроматозды емдеудің жаңа эксперименталды тәсілі – полимерлі хелаторлармен поддерживті терапия. Бұл полимерлер немесе бөлшектердің жүйелік биологиялық қолжетімділігі жоқ немесе өте төмен, және олар Fe2+ және Fe3+ иондарымен асқазан-ішек трактісінде (АІТ) тұрақты кешендер құруға арналған, осылайша осы иондардың сіңірілуін және олардың ұзақ мерзімді жинақталуын шектейді. Бұл әдіс кіші молекулалық хелаторларға қарағанда тиімділігі шектеулі болғанымен, субхроникалық зерттеулерде дерлік ешқандай жанама әсері байқалмайды. Бауыр ауруы немесе диабеті жоқ пациенттердің өмір сүру деңгейі жалпы халыққа ұқсас.

Эпидемиология

Гемохроматоз – Солтүстік Еуропа халқында ең көп кездесетін тұқым қуалайтын генетикалық аурулардың бірі, кездесу жиілігі 1:200. Аурудың өту деңгейі әртүрлі, осы демографиялық топтың шамамен 1/10 бөлігі темір метаболизмін реттейтін гендердің бірінде мутацияны алып жүреді. АҚШ-та C282Y және H63D мутацияларының жиілігі тиісінше 5,4% және 13,5% құрайды. Ал әлем бойынша C282Y және H63D мутацияларының жиілігі тиісінше 1,9% және 8,1% шамасында, сондықтан H63D аллеліндегі мутациялар C282Y аллеліне қарағанда жиірек кездеседі. Басқа популяцияларда генетикалық мутацияның және клиникалық аурудың таралуы төмен. Бұл АҚШ-тағы ең көп кездесетін генетикалық ауру, испан тілді емес ақ нәсілді халық арасында кездесу жиілігі 1:300. Ауру ер адамдарда 2-3 есе жиірек кездеседі. Генетикалық зерттеулер гемохроматоздың алғашқы мутациясы бір адамда пайда болғанын, мүмкін кельт тегінде болғанын, және 60-70 ұрпақ бұрын өмір сүргенін көрсетеді. Сол кезде диетадағы темірдің қазіргіден аз болуы мүмкін болғандықтан, мутант аллельдің болуы қандағы темірдің жоғары деңгейін сақтап, эволюциялық артықшылықты қамтамасыз еткен болуы мүмкін. C282Y вариантының таралуы әртүрлі елдерде байқалды. HFE-ге байланысты емес гемохроматоз, гемохроматоздың 2, 3, 4 және 5 түрлері бар. Ауруды алғаш рет 1865 жылы Арман Труссо терісінің қола түсті пигментациясымен жүретін пациенттердегі диабет туралы есепте сипаттаған. Екі жылдан кейін Перлс тіндердегі темірді талдаудың алғашқы практикалық әдісін әзірледі. Труссо диабетті темірдің жиналуымен байланыстырмаса да, панкреасқа темірдің енуі эндокриндік функцияны бұзып, диабетке әкелуі мүмкін екенін 1890 жылы Фридрих Даниэль фон Реклингхаузен атап өткен. 1935 жылы ағылшын геронтологы Джозеф Шелдон гемохроматоз жағдайларын сипаттады, бұл аурудың атауын белгіледі және оның егжей-тегжейлі монографиясын жариялады. Қазіргі заманауи молекулалық техникалардың болмауына қарамастан, ол гемохроматоз ауруын метаболизмнің туа біткен қатесі ретінде сипаттайтын дәл қорытындыларға келді, мұнда бұл тұқым қуалайтын бұзылыс темірдің сіңуін арттырып, темірдің жиналуына байланысты тіндерге зақым келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, ол алкоголь, есірткі және басқа факторлар ауруға ықпал етеді деген теорияларды жоққа шығарды. 1935-1955 жылдар аралығындағы клиникалық жағдайлар сериясы гемохроматоздың бұрын ойылғаннан гөрі жиі кездесетінін көрсетті. Осы кезеңде басқа зерттеушілер гемохроматозбен ауыратын адамдарда темірдің сіңуінде генетикалық фактор маңызды рөл атқаратынын көрсететін қосымша дәлелдер ұсынды. Дегенмен, алкогольді ішу гемохроматоз кезінде бауыр зақымдану қаупін арттыратыны белгілі. Бұл тұжырым темірдің артық метаболизмі гемохроматоз ауруының негізгі себебі деген тұжырыммен сәйкес келеді. 1996 жылы Feder және авторлар HFE генін анықтады, ол негізгі гистокомпатибильдік кешен (MHC) гені болып табылады. Олар HFE геніндегі қате мутация (C282Y) үшін пациенттердің 83% гомозигота екенін анықтады. Соңында бірнеше топ гемохроматозбен ауыратын пациенттердің сериясы бойынша нәтижелерін жариялады, онда C282Y мутациясының шамамен 85-90% жағдайларда кездесетіні анықталды. Бұл жаңалық клиникалық медицинаны және бауыр ауруларын бағалауды жақсартты.