Кіріспе

Англиядағы үлкен үй немесе сарайлы үй, Ұлыбритания.

Ағылшын ауыл үйі – ағылшын ауылдағы үлкен үй немесе сарай. Мұндай үйлер көбінесе қалада да үйі бар жеке адамдарға тиесілі болған. Бұл оларға қала мен ауылда уақыт өткізуге мүмкіндік берді, сондықтан олар үшін бұл термин қала мен ауылды ажыратуды білдірді. Алайда, бұл термин 1832 жылғы реформалық заңға дейін Британияның ауылдық жерлерін билеген жер иелерінің толық уақытты тұратын үйлерін де қамтиды. Көбінесе, округтердің ресми істері осы ауыл үйлерінде шешілетін, олардың функционалдық алдыңғылары – елордалық үйлер. Көптеген ішкі және сыртқы қызметкерлермен ауыл үйлері көптеген ауылдық қауымдар үшін жұмыс орны ретінде маңызды болды. 1870 жылдардағы ауыл шаруашылығының дағдарысына дейін, ауыл үйлері орталық болған егістіктер өз иелеріне табыс әкелді. Алайда, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басы дәстүрлі ағылшын ауылдық өмір салтының соңғы кезеңі болды. Салықтың артуы және Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары жүздеген үйлердің бұзылуына әкелді; қалғандары аман қалу үшін бейімделуге мәжбүр болды. Шато немесе Шлосс бекіністі немесе бекініссіз болуы мүмкін, ал Ансицке ұқсас ауыл үйі әдетте бекініссіз болады. Егер бекінілген болса, ол қамал деп аталады, бірақ "қамал" деген атпен барлық ғимараттар қамал емес (мысалы, Гэмпширдегі Хайклэр қамалы).

Англияның әсем үйлері

"Қасқыр үй" термині пікірталас тудырады және тарихшылар мен басқа да ғалымдар оны қолданбайды. Ел үйін сипаттау ретінде бұл термин алғаш рет Фелисия Хеманстың "Англияның үйлері" атты өлеңінде қолданылды, ол 1827 жылы Blackwood's Magazine журналында жарияланды. 20-шы ғасырда бұл термин Ноэль Ковардтың әні арқылы танымал болды, ал қазіргі қолданыста көбінесе белгілі бір уақытта келушілерге есігін ашатын ел үйін білдіреді. Англияда "ел үйі" және "қасқыр үй" терминдері кейде шатастырады және бір-бірімен алмастырылып қолданылады; алайда, Букингемширдегі Аскотт сияқты көптеген ел үйлері әулеттік көрініс бермеу үшін және ландшафтқа үйлесу үшін арнайы жобаланды, ал Кейдлстон Холл және Холкхэм Холл сияқты ірі үйлер ландшафтқа басымдық ету үшін "қуат ошақтары" ретінде салынды және әрине "қасқыр" және әсерлі болуы тиіс болды. Өзінің "Тарихи үйлер: қасқыр үйлердегі әңгімелер" атты кітабында автор және журналист Роберт Харлинг он тоғыз "қасқыр үйді" сипаттаған; олардың мөлшері кең Бленхайм сарайы мен Говард қамалынан бастап, кішкентай Эбберстон залына дейін, ал архитектурасы Хэтфилд үйінің жакобтық ренессансынан бастап Сезинкоттың ерекшелігіне дейін жетеді. Кітаптағы қасқыр үйлер жинағына Джордж IV-тің Брайтон қаласындағы сарайы, Корольдік павильон да кіреді.

Эволюция

Англияның ауыл үйлері соңғы бес жүз жылда дамып келді. Осыған дейін үлкен үйлер көбінесе бекінілген болып салынған, иелерінің феодалдық дәрежесін, өз иеліктерінің де-факто билеушілері екенін көрсететін. Тудор дәуірінде елдегі тұрақтылықтың арқасында бекініссіз алғашқы алып үйлер бой көтерді. Генрих VIII-нің монастырларды таратуы көптеген бұрынғы шіркеу мүліктерін патшаның жақындарына берді, олар оларды жеке ауыл үйлеріне айналдырды. Вобурн аббаттығы, Форд аббаттығы және аббат немесе монастырь деген сөздері бар көптеген иеліктер осы кезеңде жеке үйлерге айналды. Үйлердің атауларында олардың тегін немесе маңыздылығын көрсету үшін сарай, қамал, сот, зал, сарай, саябақ, үй, әулет және орын сияқты сөздер қолданылды. Елизавета I билігінің екінші жартысында және оның ізбасары Джеймс I тұсында алғашқы сәулетшілер жобалаған үйлер пайда болды. Бургли үйі, Лонглит үйі және Хатфилд үйі монархты қонаққа шақыру мақсатымен салынған керемет үйлердің ең танымал мысалдары. Карл I билік құрған кезде Иниго Джонс және оның палладиандық стилі ағылшын үй сәулетінің түрін толығымен өзгертті, бұрынғы қамалдар мен бекінілген үйлерге сілтеме ретінде пайдаланылатын мұнаралар мен қақпалар мүлдем жойылды. Палладиан стилі, бароккомен қысқа үзіліске ұшырап, 18 ғасырдың екінші жартысына дейін басым болды, содан кейін ежелгі грек стилінің ықпалымен Роберт Адам сияқты сәулетшілер ұсынған неоклассицизмге айналды. Англияның ең танымал ауыл үйлерінің кейбіреулері салыстырмалы түрде қысқа мерзімде, бір ғана сәулетшінің/дизайнердің жұмысы болды: Монтакью үйі, Чатсворт үйі және Бленхейм сарайы осыған мысал. Соңғы екеуі герцогтік сарайлар болса, Монтакью үйі, Елизавета I патшайымына арналған Роллдердің басшысымен салынған, келесі 400 жыл бойы оның ұрпақтары иеленді. Олар 20 ғасырдың басында қаржысы таусылды. Дегенмен, ағылшын ауыл үйлерінің көпшілігі, әр түрлі уақытта джентльмендер мен пэрлерге тиесілі болды, бір немесе бірнеше стильдің эволюциясы болып табылады, әртүрлі стильдегі қасбеттері мен қанаттары, көбінесе жергілікті сәулетші немесе геодезист түсіндіргендей, жоғары сәулет пен практикалық қажеттіліктердің арасында үйлесімді. Сомерсеттегі Бримптон д'Эверси осыған мысал, архитектуралық тұрғыдан біріктірілген, көптеген кезеңдердің үйі, оның жұмсақ, жергілікті Хам Хилл тасын пайдалану арқасында. Модалы Уильям Кент Роушем үйін қайта жобалады, бірақ оны иесінің он екі баласына орын беру үшін тез және күрт өзгертті. Ақын Джон Драйденнің отбасының үйі - Канонс Эшби, сәулет эволюциясының тағы бір мысалы: Тюдор дәуірінде ауланың айналасында кеңейтілген ортағасырлық шаруа үйі, Стюарт дәуірінде әсем гипстен жасалған төбелер, содан кейін 18 ғасырда грузин стиліндегі қасбеттер қосылды. Бұл стильдер мен модалардың керемет үйлесімсіздігі, бірақ біртілдікпен үйлеседі. Мұндай үйлерді ағылшын ауыл үйі деп атауға болады. Англияның ең сәнді үйлерінің бірі - Уилтон Хаус, осыған ұқсас; бірақ, Канонс Эшбиде Драйдендер жергілікті сәулетшілерді жұмысқа алған болса, Уилтонда Пемброктың күшті графтары сол кездегі ең үздік сәулетшілерді жұмысқа алды: алдымен Холбейн, 150 жылдан кейін Иниго Джонс, содан кейін Уайт, содан кейін Чемберс. Әрқайсысы әртүрлі сәулет стилін қолданды, көрінеу келесі бұрыштың айналасындағы қанаттың дизайны туралы білмейтін. Бұл әртүрлі "жақсартулар", сол кезде жиі сынға алынған, бүгінде ағылшын ауыл үйлерін ерекшелендіретін қасиеттер болып табылады.

Өлшемі мен түрлері

Жазбаша түрде алып сарайлар мен салыстырмалы түрде шағын ел үйлерін ажыратуға арналған терминдер жоқ; «қамал», «үй», «сарай» сияқты сипаттамалық атаулар нақты белгі бермейді және көбінесе мұндай ғимарат орналасқан жермен тарихи байланысы болғандықтан ғана қолданылады. Сондықтан, түсіндіру немесе қарапайымдылық үшін Ұлыбританияның ел үйлерін олардың салыну себептеріне қарай жіктеуге болады.

Электр станциялары

Үлкен үйлер – елдегі ең ірі жеке үйлер, тіпті сарайлар деуге болады. Оларды елдегі ең ықпалды адамдар салған, олардың мақсаты – иелерінің билігін немесе билікке ұмтылысын көрсету болған. Тюдор дәуірінде патшалар мен дәулеттілердің дәстүрлі қамалдарының орнына қоршауы жоқ немесе нашар қоршалған үлкен үйлер бой көтерді. Мысалы, Хэмптон Корт сарайы мен Бергли үйі сияқты алып үйлер салынды, және бұл үрдіс 18-ғасырға дейін жалғасты, Говард сарайы, Кедлстон залы және Холкэм залы оның жарқын мысалдары. Мұндай құрылыс 17-ғасырдың соңынан 18-ғасырдың ортасына дейін өркендеді. Бұл үйлер көбінесе сол заманғы ең сәнді архитектуралық стильде бір көрнекті сәулетшінің жобасымен толығымен салынып немесе қайта жаңартылды. Көбінесе оларда барокко стилінде безендірілген әсем пәтерлер жиынтығы болды, олар әдетте ең құрметті қонақтарды қабылдауға және иесінің беделін нығайтуға арналған. Бұл ағылшын ел үйлерінің ортақ ерекшелігі – олар белгілі бір салтанат пен әсемдікпен өмір сүруге арналған еді. Әдетте, отбасы жеке өмір сүру үшін шағын бөлмелер жиынтығына ие болды, бұл үй шаруашылығында тұратын көптеген адамдардан уақтап тұруға мүмкіндік берді. Бұл үйлер әрқашан Лондон үйіне балама ретінде салынды. 18 және 19 ғасырларда ағылшын қоғамының жоғарғы топтары үшін ел үйі апта соңында демалуға, аң аулауға және теңдестерімен елді басқаруға арналған орын болды. Кейбір үйлерде қойылымдар қойылатын жеке театрлар да болды. Алайда, бұл ел үйі тек аздаған бақытты адамдар үшін ғана емес, ол өз әлемінің орталығы болды, өзінің иелігіндегі жүздеген адамдарға жұмыс берді. Бұрынғы дәуірлерде мемлекеттік жәрдемақы мүлдем болмаған кезде, иелікте жұмыс істейтіндер ең бақыттылардың қатарында болды, олар тұрақты жұмыспен және жалға берілмейтін баспанамен қамтамасыз етілді. Бұл санаттағы адамдардың ең жоғары деңгейінде ел үйінің ішкі қызметкерлері тұрды. 20 ғасырға дейінгі замандастарынан айырмашылығы, олар жақсы төсек-орындарда ұйықтады, сапалы киім киді, күніне үш рет дұрыс тамақтанды және аз ғана жалақы алды. Көптеген адамдардың нашар тамақтанудан немесе дәрі-дәрмек жетіспеуден қайтыс болған заманда, ұзақ жұмыс уақыты төленетін ақыға лайық құн болды. Аристократияның тек аристократияның ішінде үйлену және мүмкіндігі болған жағдайда жалғыз мұрагерге үйлену әдетінің салдарынан көптеген ел үйлерінің иелері бірнеше ел үйлеріне ие болды және әрқайсысына маусымға қарай баратын: Шотландияда – тояқты ату, Англияда – фазан ату және түлкі аулау. Мысалы, Розебери графына Шотландияда Далмени үйі, Букингемширде Ментмор мұнарасы және Эпсом маңында жарыс маусымына арналған тағы бір үй болды. Көптеген адамдар үшін 1914 жылы бірте-бірте төмендеуді бастаған осы өмір салты 20 ғасырдың соңына дейін жалғасты, ал кейбіреулері үшін бүгінге дейін жалғасуда.

Кішігірім ауыл үйлері

Ұлыбританиядағы ауыл үйлерінің екінші санатына помещиктер немесе жер иелері кіретін. Мұндай үйлер көбінесе ортағасырлық зал үйлерінен қалыптасқан, қажеттілікке қарай бөлмелер қосылған, немесе жергілікті, аса таныс емес сәулетшілермен арнайы салынған. "Билік үйлерінен" кішідірек және саны жағынан көп болатын бұл үйлер өз иеліктерінің орталығы саналды, бірақ көбінесе иесінің жалғыз тұрақты мекені болатын. Дегенмен, "билік үйінің" немесе шағын поместьенің иесі болсын, ағылшын ауыл үйлерінің тұрғындары әртүрлі деңгейде билеуші топ ретінде танылды – ұлттық үкіметте жоғары саяси ықпал мен билікке ие болу арқылы немесе лорд/депутат лейтенант, судьялар немесе кейде дін қызметкерлері сияқты лауазымдарда өз аймақтарын басқару арқылы. "Ауыл үйі жұмбағы" 1920-1930 жылдары ағылшын детективтік әдебиетіндегі танымал жанр болды; оқиғалар әдетте помещиктердің үйінде өріліп, қар барысынан немесе басқа да себептерден уақытша оқшауланған жағдайда, демалыс күндері жиналған қонақтардың арасындағы кісі өлтірумен байланысты болатын.

Викториялық үйлер

XVIII ғасырдағы өнеркәсіптік революциядан кейін, жаңадан бай болған өнеркәсіпшілер мен банкирлер өз байлықтары мен талғамдарын көрсету үшін үшінші санаттағы ел үйлері салынды. 1850 жылдары ағылшын экономикасы гүлденген кезде, жаңа сарайлар 19 ғасырда кең таралған жаңғыртушылық архитектуралық стильдердің бірінде салынды. Бұл жаңа үйлерді салғандар Еуропадағы саяси тұрақсыздықтан пайдаланып, архитектуралық ескерткіштерді сақтау бойынша үлкен саудаға мүмкіндік жасады. Соңғы құлдырау Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірден басталды. Үлкен үйлерді күтіп ұстауға қажетті штаттың көптеген мүшелері соғысқа кетіп, қайтып оралмады, оқ-дәрі зауыттарында жұмыс істеуге кетті немесе соғысқа барғандардың орнын басқа жұмыс орындарында толтырды. Соғыстан оралғандардың көпшілігі ауылды тастап, қалаларда жақсы жалақылы жұмыс іздеді. Көптеген ел үйлері үшін соңғы соққы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тиді; соғыс кезінде тартып алынған үйлер иелеріне жарамсыз күйде қайтарылды. Көптеген жер иелері мұрагерлерін жоғалтқандықтан, егер бұл алдыңғы соғыста болмаса, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандықтан, қазір салықтың жоғары мөлшерін төлеп отырды, ал ауыл шаруашылығынан түсетін табыс азайды. Сондықтан көптеген үй иелері үйдің иелігіндегі заттарды аукционға салып, үйді бұзып, тасын, каминдерін және панельдерін сатуға мәжбүр болды. Осылайша Ұлыбританияның көптеген көрнекті үйлері құлдырады. Осы баяу құлдырауға қарамастан, ел үйі әлеуметтік шаралар мен бедел үшін аса қажет болды, сондықтан 1917 жылы Фарехам виконты Ли өзінің Чекерс ел үйін премьер-министрге, егер ол өзінің үйі болмаса, пайдалану үшін ұлтқа сыйлады. Чекерс бүгінгі күнге дейін сол қажеттілікті қанағаттандырып келеді, сондай-ақ Шевенинг үйі мен Дорнивуд та, Жоғары Мамандандырылған Министрлердің пайдалануы үшін сыйға тартылды.

Бүгін

Бүгінде көптеген ауыл үйлері қонақүйлерге, мектептерге, ауруханаларға және мұражайларға айналды, ал басқалары сақталған қираған күйінде қалды. Бірақ 20-ғасырдың басынан 1970-жылдардың басына дейін жүздеген ауыл үйлері бұзылды. Бұзылудан аман қалған үйлер қазір көбінесе I немесе II дәрежелі тарихи маңызы бар ғимараттар ретінде тіркелген, олардың қалпына келтіру және қайта құру жұмыстарына шектеулер қойылған. Дегенмен, мұндай жұмыс әдетте өте қымбат. Кейбір үйлердің меншігі немесе басқаруы жеке трастқа, ең әйгілісі Чатсвортқа берілсе де, басқа үйлер өнер туындылары мен жиһаздарын "Қабылдау орнына" (Acceptance in Lieu) схемасы арқылы түрлі ұлттық немесе жергілікті мұражайларға берді, бірақ оларды ғимаратта көрнекі орында сақтады. Бұл бұрынғы иелеріне салық төлеудің орнына өнер туындыларын сатудан туындаған табысқа теңестіруге мүмкіндік береді. Мысалы, Хоутон-холлдегі гобелендер мен жиһаздар қазір Виктория және Альберт мұражайына тиесілі. Сонымен қатар, көбірек ауыл үйлері тойлар мен азаматтық рәсімдер өткізуге лицензия алады. Табыстың тағы бір көзі – үйді кештер өткізуге, фильм түсіруге немесе корпоративтік іс-шараларға арналған орын ретінде пайдалану. Көптеген ауыл үйлері жұртшылыққа ашық және осы арқылы табыс табады, бірақ олар әлі де тұрғын үйлер болып қалады, кейде олардың бастапқы иелерінің ұрпақтарында. 20-ғасырдың басында ауыл үйінде тұратын және жұмыс істейтіндердің өмір салты BBC телеарнасының "Эдвардтық ауыл үйі" бағдарламасында Шотландиядағы Мандерстон үйінде қайта жаңғыртылды. Ауылдық үйлердегі өмірді көрсететін тағы бір телесериал – ITV-ның "Даунтън абби" (Downton Abbey) сериалы.