Кіріспе

Чисуиктегі нео-палладиан вилла, Лондон

Чисуик үйі – Лондонның Чисуик ауданындағы нео-палладиан стиліндегі вилла. Батыс Лондондағы нео-палладиан сәулетінің "ғажайып" үлгісі саналатын бұл үйді Ричард Бойл, 3-ші Берлингтон графы (1694–1753) жобалап, салған және 1729 жылы аяқтаған. Үй мен бақ кең аумақты алып жатыр. Бақты негізінен сәулетші және ландшафт дизайнері Уильям Кент жасаған, ол ағылшын ландшафт бағының ең алғашқы үлгілерінің бірі. 1753 жылы 3-ші Берлингтон графының, ал 1754 жылы оның соңғы тірі қалған қызы Шарлотта Бойлдің және 1758 жылы оның жесірінің қайтыс болуынан кейін, мүлік Шарлоттаның күйеуі Уильям Кавендишке өтті. 1764 жылы Уильям қайтыс болғаннан кейін вилла оның және Шарлоттаның жетім қалған жас ұлы Уильям Кавендишке, Девонширдің 5-ші герцогына тиесілі болды. Оның әйелі, Джорджиана Спенсер, 1774 жылы үйленген сән және саясаттағы белгілі және даулы тұлға, үйді көп жылдар бойы демалыс орны және вигтердің бекінісі ретінде пайдаланды; 1806 жылы осы жерде Чарльз Джеймс Фокс қайтыс болды. Премьер-министр Джордж Кэннинг 1827 жылы Джон Уайт қанатындағы бір бөлмеде көз жұмды. 19 ғасырда үйдің жағдайы нашарлап, Кавендиш отбасы оны жалға берді. 1892 жылдан бастап ол психикалық аурухана, Чисуик емханасы ретінде пайдаланылды. 1929 жылы Девонширдің 9-шы герцогы Чисуик үйін Миддлсекс округі кеңесіне сатты, ол өрт сөндіру станциясына айналды. Вилла Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зақымданып, 1944 жылы V-2 зымыраны екі қанаттың біреуіне нұқсан келтірді, екеуі де 1956 жылы бұзылды. Бүгінде үй І санаттағы мұражай ретінде тіркелген және оны «Ағылшын мұрасы» қорғап, күтіп ұстайды.

Ерте тарихы (шамамен 1610-1682)

Chiswick үйі – сэр Эдвард Уордурға тиесілі, және мүмкін оның әкесі салған, Якобин стиліндегі үй. Ол төрт жағы ашық алаңның төңірегіне салынған. Үй өте кең болған: 1664 жылғы отын салығының тізімінде 33 пештің бар екені тіркелген. Бірінші ағылшын азамат соғысы кезінде Тернхэм Грин шайқасында (1641) бұл үй Роялистердің оңтүстік жағында орналасқан. 1682 жылы үйді Чарльз Бойл, 3-ші Дунгарван виконты сатып алды.

Бойльдер отбасы (16821758)

Якоб стиліндегі үйді Бойль отбасы Лондонның орталық бөлігіндегі үйлері – Берлингтон Хаустан жазғы демалыс орны ретінде пайдаланды. 1725 жылы болған өрттен кейін Ричард Бойл, 3-ші Берлингтон графы (Лорд Берлингтон), сол кездегі отбасы басшысы, ескі Чизвик үйінің батысында жаңа "вилла" салуға шешім қабылдады. 1719 жылы Италияға сапар жасаған кезде Берлингтон Палладиандық сәулет өнеріне қызығушылық танытты. Ол римдік қираған орындарды жақыннан қарастырмады және Италиядағы нысандарда егжей-тегжейлі суреттер салған жоқ; ол классикалық дәстүрді түсіндірушілер ретінде Палладио мен Скамоцциге сүйенді. Оның шабыт көзінің тағы бірі – Иниго Джонс пен оның шәкірті Джон Веббке тиесілі болған, соның ішінде Палладионың өзі салған суреттер болды. Говард Колвиннің айтуынша, "Берлингтонның миссиясы – Витрувий сипаттаған, сақталған қалдықтарымен мысал келтірілген және Палладио, Скамоцци мен Джонс қолданған римдік сәулеттің канондарын Август Англиясына қайта орнату болды". Өзі дарынды әуесқой сәулетші және (Хорас Уолполтың сөзімен) "Өнердің Аполлоны" болған Берлингтон вилланы Уильям Кенттің көмегімен жобалады, ол бақтарды жобалауда да жетекші рөл атқарды. Берлингтон вилланы өзінің өнер жинағын, онда "Еуропадағы ең үздік картиналар" бар деп есептелген, және оның таңдаулы жиһаздарын орналастыруға жеткілікті кеңістікпен салды, олардың бір бөлігі 1714 жылы Еуропаға жасаған алғашқы саяхатында сатып алынған. Вилланың құрылысы 1726 және 1729 жылдар аралығында жүргізілді. 1753 жылы Берлингтонның қайтысынан кейін, оның әйелі леди Дороти Савилл және 1748 жылы Девонширдің 4-ші герцогы Уильям Кавендишке үйленген қызы Шарлотта үйді мұраға алды. Шарлотта 1754 жылдың желтоқсанында, ал леди Берлингтон 1758 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Осы шақтарда архитектор-жобалаушы Джон Доноуэлл Берлингтонның үйінің бірнеше суретін жасады.

Кавендиштер отбасы (17581929)

1758 жылы леди Берлингтон қайтыс болғаннан кейін вилла мен бақтар Кавендиш отбасына өтті. Уильям Кавендиш 1764 жылы қайтыс болып, мүлікті ұлы Вильямға, Девонширдің 5-ші герцогына қалдырды. 1774 жылы Вильям Девонширдің герцогинясы, леди Джорджиана Спенсерге үйленді, ол Чизвикке уақыт өткізуді ұнататын, оны өзінің "жердегі жұмағы" деп атады. Ол жиі виг партиясының мүшелерін бақта шай ішуге шақыратын. 1788 жылы Кавендиштер отбасы Якобин стиліндегі үйді бұзып, виллаға екі қанатты қосу үшін архитектор Джон Уайтты жалдады, осылайша тұрғын үйдің көлемін арттырды. Герцогиня 1774 жылы архитектор Джеймс Уайт жобалаған Классикалық көпірдің салынуына жауапты болды.

1862 және 1892 жылдар аралығында вилла Кавендиш отбасымен бірнеше жалға алушыларға жалға берілді, олардың ішінде 1867 жылы Сазерленд герцогинясы, 1870 жылдары Уэльс принці және 1881-1892 жылдар аралығында архитектор Уильям Бурджестің демеушісі болған Джон Крайтон Стюарт, Буттың 3-маркизі болды.

Чизвик ауруханасы (18921928)

1892 жылдан бастап Девонширдің 9-шы герцогы вилланы дәрігерлер Томас Сеймур мен Чарльз Молесворт Тукке (Томас Харрингтон Туктің ұлдары) жалға берді. Олар оны 1928 жылға дейін әулетті ерлер мен әйелдерге арналған Chiswick Asylum психиатриялық клиникасы ретінде пайдаланды. Клиника өз науқастарындағы салыстырмалы мейірімділікпен мақталып келді. 1950 жылдары клиника ретінде пайдаланылған үйдің қанаттары бұзылып, қазірде осы мақсаттағы пайдалануының іздері тек мұрағатта сақталған құжаттарда ғана кездеседі. 1897 жылы Виктория патшайымның Алмаз мерейтойына орай өткен тойларда бас қақпадағы екі сфинкс Грин-паркке көшірілді және олар қайтарылмады.

Мемлекеттік меншік (1929 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Девонширдің 9-шы герцогы 1929 жылы Чизвик үйін Миддлсекс округі кеңесіне сатты, сатып алу бағасының бір бөлігі мемлекеттік жарналар есебінен, оның ішінде король Георг V-нің үлесімен төленді, сондай-ақ үй зақымдалды. Чизвикке жасалған бомбалау салдарынан болған діріл Жоғарғы Трибуналдағы гипстің құлауына әкеп соқты, ал 1944 жылдың 8 қыркүйегінде V-2 зымыраны екі қанаттың біреуіне зақым келтірді. Қанаттар 1956 жылы алынып тасталды. Үй Құрылыс министрлігінің, кейіннен Англия мұрасының қамқорлығына өтті. 2005 жылы Хаунслоу кеңесі мен Англия мұрасы вилла мен бақтардың басқаруын біріктіру мақсатында Chiswick House and Gardens Trust құрды. Траст 2010 жылдың шілдесінде, қалпына келтіру жұмыстары аяқталғаннан кейін вилла мен бақтарды басқаруды өз міндетіне алды. 2007 жылы бақтарды қалпына келтіру үшін Heritage Lottery Fund гранты басқа көздерден түскен шамамен 4 миллион фунт стерлингпен толықтырылды. Бақ жұртшылыққа күн шығудан күн батуға дейін ақысыз ашық.

Вилла ғимараты

Чизуик үйі – Лорд Берлингтонның Римдік бақта орналасқан, Ренессанс стилінде емес, Римдік вилла құруға жасаған әрекеті. Chiswick Villa 16 ғасыр итальяндық архитекторлары Андреа Палладио мен оның көмекшісі Винченцо Скамоццидің бірнеше ғимараттарынан шабыт алды. Үйдің Палладионың Виченцаға жақын орналасқан Villa Capra “La Rotonda” үйінен тікелей шабыт алғаны жиі айтылады, себебі архитектор Колен Кэмпбелл Лорд Берлингтонға Villa Capra үлгісінде вилланың жобасын ұсынған еді. Алайда, бұл анық әсер еткенмен, Лорд Берлингтон бұл жобаны қабылдамады; кейіннен ол Кенттегі Мереворт қасарасында қолданылды. Лорд Берлингтонның Чизуиктегі кітапхана тізімі оның тек Андреа Палладионың ықпалымен шектелмегенін көрсетеді. Ол Себастьяно Серлио мен Леон Баттиста Альберти сияқты итальяндық Ренессанс дәуірінің белгілі архитекторларының кітаптарына ие болды, ал кітапханасында француз архитекторлары, мүсіншілері, суретшілері мен архитектура теоретиктері – Жан Котелл, Филиберт де л’Орме, Абрахам Боссе, Жан Булан, Соломон де Каус, Роланд Фреарт де Шамбре, Хью Самбин, Антуан Дегодец және Джон Джеймстің Клод Перроның «Бес ордер туралы трактат» аудармасы бар еді. Палладионың жұмысы Чизуикке әсер еткен-етпегеніне қарамастан, Ренессанс архитекторлары Лорд Берлингтонға жоспарлары мен жоғалған римдік ғимараттарды қайта құру арқылы маңызды ықпал етті; олардың көпшілігі жарияланбаған және аз танымал болған, Берлингтон екінші Гранд-турда сатып алып, оның кабинеті ретінде қызмет еткен Көк барқыт бөлмесіне орналастырды. Бұл реконструкциялар Берлингтон вилласындағы көптеген геометриялық пішіндердің көзі болды, соның ішінде сегізбұрышты, шеңберді және тікбұрышты (абсиспен) пайдалану. Палладио қайта жаңартып, Чизуикте пайдаланған ең ықпалды ғимарат Диоклетианның монументалды Рим моншалары болуы мүмкін: бұл ғимаратқа сілтемелер Domeed Hall, Gallery, Library және Link бөлмелерінде кездеседі. Берлингтонның римдік көздерді пайдаланғанын вилланың тік үйінді күмбезінде де көруге болады, ол Римдегі Пантеоннан алынған. Алайда, күмбездің сегізбұрышты пішіні, Жоғарғы Трибунал, Төменгі Трибунал және Чизуиктегі жертөле Винченцо Скамоццидің Виченцаға жақын орналасқан Rocca Pisana үйінен болуы мүмкін. Берлингтон сегізбұрышты таңдау кезінде Ренессанс архитекторлары Себастьяно Серлионың (1475–1554) суреттеріне немесе ежелгі Рим ғимараттарына (мысалы, Лорд Берлингтон Диоклетиан сарайындағы сегізбұрышты кесене Андреа Палладионың суреттеріне ие болды, қазіргі Хорватиядағы Сплит) әсер етуі мүмкін. Вилланың кірпішпен салынған қасбеті Портленд тасымен, аздаған мөлшерде штукатурмен қапталған. Джон Босонның шеберлігімен салынған алты бағаналы портиктегі нәзік оюлы Коринфтік бас қалашықтар Римдегі Кастор мен Поллюкс ғибадатханасынан алынған. Кірме есіктің, шығып тұрған тұғырының және «V» мойындысы бар рустицирленген вермикуляция (туфқа ұқсайды) Траян бағанасының негізінен алынған. Вилланың екі жағына қарай созылып жатқан шарлы финиалдармен қоршалған қабырғаның қысқа бөліктері ортағасырлық (немесе римдік) бекіністі қала қабырғаларының символы болды және оларды Палладионың Венециядағы Сан-Джорджо-Маджоре шіркеуінде және Иниго Джонс (1573–1652) қолданғаннан шабыт алды. (Палладио 1570 жылы I quattro libri dell'architettura-да қабырғалардың қоршалған бөліктерімен Вилла Фоскаридің ағаш кескіндерін шығарды, бірақ олар ешқашан салынбады). Бұл байланысты нығайту үшін қабырғаның осы бөліктерінің алдына Палладио мен Джонстың екі толық ұзындықтағы мүсіндері орналастырылған. Палладионың ықпалы вилланың жалпы кубикалық нысанында да сезіледі, оның орталық залы мен басқа бөлмелері осіне қарай шығады. Вилланың көлемі 21 м x 21 м x 35 м, 11 м. Оның ішінде 3 метрлік, 5 метрлік және 5 метрлік, 6 метрлік, 8 метрлік бөлмелер бар. Күмбездің ұшынан жертөле түбіне дейінгі арақашықтық 21 метрді құрайды, бұл бүкіл үйіндіге керемет, көрінбейтін текшеге сәйкес келеді. Алайда, Чизуиктегі сәндік карниз қазіргі заманғы көзден, Джеймс Гиббстің Лондонның Сент-Мартин шіркеуіндегі карнизінен алынған. Құптал залға апаратын портикте Рим императоры Августтың бюсі орналасқан. Августты 18 ғасырдың басындағы ағылшын аристократиясының көпшілігі барлық Рим императорларының ішіндегі ең ұлысы деп санады (алғашқы грузин дәуірі Август дәуірі деп аталды). Император Августпен бұл байланыс Чизуик бағында египетшілденген сфинкстер (символикалық түрде «Храмның» алдыңғы және артқы жағын күзететін), обелискилер мен тас арландар арқылы нығайтылды. Лорд Берлингтон және оның замандастары Августтың Египетті басып алып, Египеттік заттарды Римге әкеліп, орнатқанын білді. Римнің ықпалы Чизуикте Берлингтонның мүсіндерді стратегиялық түрде орналастыруы арқылы көрінеді, соның ішінде Боргезе гладиаторы, Венес де’ Медичи, қасқыр (Римнің құрылтайшылары Ромул мен Рем туралы ностальгиялық естеліктерді ояту үшін), ешкі (Август императорының туған шаңырағы – Тарақан шошасының символы) және вилланың арт жағында орналасқан қабан (үлкен қабан ауының символы). Вилланың ішінде Римдік құдайша Венераға көптеген сілтемелер бар, өйткені ол Тройядан қашқан және Римді бірге құрған Энейдің анасы. Вилланың алдында Терминге қатысты бірнеше «терм» мүсіндері орналасқан, олар қашықтық және кеңістік құдайы Терминустан алынған. Олар шекаралық белгілер ретінде қолданылады, белгілі аралықта орналасқан қоршауда орналасқан. Вилланың арт жағында Грек құдайы Гермес, саяхатшылардың қамқоршысынан алынған «герм» мүсіндері орналасқан; олар Лорд Берлингтонның бағын баруды қалайтын барлық адамдарға құлшыныс білдіретін тұлғалар. (Лорд Берлингтонның Чизуиктегі бағы Лондон виллаларының ең көп талданғаны болды. Кіруге шағын ақы төленді). Үй салынған кезде Джон, Лорд Гервей оны «Сағатқа ілуге тым үлкен, тұруға тым кішкентай» деп сипаттады. Джон Клерк оны «Ыңғайлыдан гөрі қызықты» деп сипаттады, ал Хорас Уолпол оны «әдемі үлгі» деп атады. Вилланың мақсатының бірі сурет галереясы болуы мүмкін, себебі тізімдерде Лорд Берлингтонның өмірінде Чизуик үйінде 167-ден астам картина ілінгендігі көрсетілген, олардың көпшілігі оның Еуропа бойынша екі Гранд-турда сатып алынған.

Бау-бақшалар

Чизуиктегі бақтар ежелгі Рим бақтарын, мысалы Тиволидегі император Адрианның Вилла Адрианасын қайта жасай беруге жасалған әрекет болды. 1720 жылдардан бастап Берлингтон мен Кент жаңа үлгілермен тәжірибе жасады, оларға «Ха-ха», классикалық бақ ғимараттары, мүсіндер, тоғайлар, египеттік заттардың имитациясы, боулинг алаңдары, ирек жолдар, каскадтар және су нысандары сияқты элементтер енгізілді. Уильям Кент жобалаған және бастапқыда үш белгісіз римдік джентльмендердің ежелгі мүсіндерін көрсеткен «Экседра» деп аталатын тікұшақ тәрізді театр салынды. Үйдің арт жағындағы газон 1745 жылға дейін жасалып, Уильям Кент жобалаған тас жерлеу урналарымен кезектесетін Ливанның қарағай ағаштары отырғызылды. Урналар мен Ливанның қарағайларының арасында күн шығысына қарап тұрған үш сфинкс орналасқан. 1727 жыл шамасында Болло бұлағын кеңейту арқылы көл жасалды. Артық топырақ Уильям Кенттің каскадының артына үйіліп, адамдар бақтарды және жақын жердегі Темза өзенін тамашалай алатын биік жол құрылды. 1621 жылы Челсидегі Бофорт үйінде (Сэр Ханс Слоанның үйі) Иниго Джонс жасаған қақпаны Лорд Берлингтон сатып алып, алып тастады және 1738 жылы Чизуиктегі бақтарда қайта орнатты. Апельсин ағашы бағының артындағы Классикалық көпір 1774 жылы Джеймс Уайаттың жобасымен Джорджиана Спенсер үшін салынды. Көшет бағы 1682 жылы негізі қаланды. Оның меншігі бірнеше рет ауысып, бақ тозып кетті. 2005 жылы ол Чизуик үйінің көшет бағы қоғамдық жобасының жергілікті еріктілерімен қалпына келтірілді. 2009 жылы көшет бағы Чизуик үйі мен бақтары қорына берілді; Ұлттық лотерея мұра қоры қалпына келтіру жұмыстарына және айналасындағы ғимараттарды қайта жаңартуға грант берді.

Фримасондық

Чизвик үйі франкмасондықпен байланысты. Жоғары қабаттағы бірнеше бөлмелердің пропорциялары франкмасондық үшін маңызды библиялық ғимараттармен байланысты маңызға ие. Лорд Берлингтонның маңызды масон екендігі 1736 жылғы «Масонның қалталық серігі» кітабында және Джеймс Андерсонның 1723 жылғы «Еркін масондардың конституциялары» поэмасында, масондық тарихындағы көрнекті тұлғалардың қатарымен байланысты ретінде көрсетілген. Пат Роджерс (Джейн Кларктың бастапқы зерттеулеріне сүйене отырып) Чизвик үйінің «Royal Arch Freemasonry» деп аталатын, жер аударылған еврейлердің қайғысын басуға арналған герметикалық араласуға негізделген символдық ғибадатхана болғанын айтты. 1729 жылы вилла салынғаннан кейін, Берлингтон көптеген басқа ғимараттар үшін де масондық сәулетшілерге шабыт берді, мысалы, Норфолк графтығындағы Хокхэм залында Томас Кок, Лестердің 1-ші графы, Гудвуд үйінде Чарльз Леннокс, Ричмондтың 2-ші герцогы және колонналары үшін «Мысыр залы» деп аталған Мансион үйі.

Құрметті қонақтар

Лорд Берлингтонның өмірінде үйде тұрған немесе қонақ болған адамдар туралы көп мәлімет болмаса да, тарихы бойында осы үйге көптеген маңызды адамдар келгені жазылған. Олардың арасында Еуропалық «Ағарту дәуірінің» көрнекті өкілдері – философтар Вольтер (1694–1778) және Жан Жак Руссо (1712–1778); болашақ АҚШ президенттері Джон Адамс (1735–1826) және Томас Джефферсон (1743–1826); Бенджамин Франклин (1706–1790); неміс пейзаж суретшісі Герман фон Пюклер-Мускау принці; итальян мемлекет қайраткері Джузеппе Гарибальди (1807–1882); Ресей императорлары Николай I (1796–1855) және Александр I (1777–1825); Парсы патшасы; королева Виктория (1819–1901) және Саксен-Кобургтың Альберт принці кірді.

Оқиғалар

Бақтарды қайта жаңартудан бері, әр жыл сайын Чизуик үйінің бақтарында маусымдық түрлі шаралар ұйымдастырылып келеді, олардың ішінде камелия көрмесі, қоршалған бақшада ашық есік күндері, цирк пен шамшырақ фестивалі бар.