Шуберттің "Өлім мен қыз" скрипкалық квартеті

Кіріспе

1824 жылы Шуберттің скрипкалық квартет үшін жазған шығармасы. Франц Шуберттің "камералық музыка репертуарының тіректерінің бірі" деп аталатын D минор, D 810 нөміріндегі ("Өлім мен қыз") скрипкалық квартеті, композитор ауыр сырқаттан кейін және өлімі жақын екенін сезінгеннен соң 1824 жылы жазылған. Ол екінші бөлімінің тақырыбымен аталған, бұл тақырыпты Шуберт 1817 жылы жазған сол аттас әннен алған. Бірақ, Уолтер Уилсон Коббеттің жазуынша, квартеттің барлық төрт бөлімі де "өлім биі" деген үстем идеяның ықпалымен біртұтасқа біріктірілген. Квартет алғаш рет 1826 жылы жеке үйлердің бірінде орындалды және Шуберттің қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен 1831 жылға дейін жарияланбады.

Құрамы

1823 және 1824 жылдар Шуберт үшін ауыр жылдар болды. 1823 жылдың көп бөлігінде ол ауырып, кейбір ғалымдар бұл үшінші сатыдағы сифилис салдарынан болды деп санайды, және мамыр айында ауруханаға жатқызуға тура келді. Ол сондай-ақ ақшасыз қалды: ол Диабеллимен бірнеше шығармаларды жариялау туралы тиімсіз келісімге келді және іс жүзінде еш төлем алмады; сондай-ақ, оның соңғы операсы – «Фиеррабрас» сәтсіз аяқталды. Досына жазған хатында ол былай деп жазды:

Дегенмен, денсаулығының нашарлауына, кедейлікке және депрессияға қарамастан, Шуберт Веналық қоғамның сүйіктісіне айналған әуенді, жеңіл және жылы музыкасын жазуын жалғастырды: «Die schöne Müllerin» ән циклі, скрипка төрттігі, контрабас, кларнет, валторна және фаготқа арналған октет, 20-дан астам ән және фортепианоға арналған көптеген жеңіл шығармалар. 1820 жылдан кейін Шуберт, жас кезінде айналысқан, скрипка төрттігі түріне қайта оралды. Ол 1820 жылы бір бөлімді «Квартетсацты» және 1824 жылы «Розамунде» квартетін жазды, ол сәтсіз аяқталған пьесаға жазған аралық музыкадан алынған тақырыбын пайдаланды. Бұл квартеттер оның алғашқы тыраздарынан үлкен қадам. Тіпті Шуберт мұны мойындады; 1824 жылдың шілдесінде ол інісі Фердинандқа өзінің ертерек квартеттері туралы: «Сен менің квартеттерімнен гөрі басқа квартеттерге көбірек назар аударғаның жөн, себебі оларда ештеңе жоқ» деп жазды. Ерте квартеттерде әуенді көбінесе бірінші скрипка орындайды, ал басқа аспаптар қолдаушы рөл атқарады; ал кейінгі квартеттерде партиялар жазуы әлдеқайда жетілген, әр аспап өзінің ерекше мінезін және айқындылығын әкеледі, бұл күрделі және біріктірілген дыбыстық құрылымды құрайды. Сонымен қатар, кейінгі квартеттер құрылымдық тұрғыдан да біріктірілген, мотивтер, гармониялар және дыбыстық құрылымдар бүкіл туындыны байланыстыратын тәсілмен қайталанады. Бірақ осы техникалық жетістіктерден басқа, Шуберт осы кейінгі туындыларында квартетті өзінің өнер құралына айналдырды. «Ол енді тапсырыс бойынша, тәжірибелік зерттеу үшін немесе отбасылық шеңбер үшін квартеттер жазуды тоқтатты», - деп жазады Уолтер Уилсон Коббет. «Тәуелсіз суретші үшін, скрипка төрттігі енді оның ішкі күресін әлемге жеткізу құралына айналды». Музыка тарихшысы Гомер Ульрихтің айтуынша, Шуберт лирикалық, романтикалық, тартымды және драмалық, хаостық және депрессивті арасындағы өмірді бастан өткерді. Скрипка төрттігі Шубертке «өзінің лирикалық тақырыптарын драмалық өрнекке деген сезімімен, ең экстремалды дыбыстық контрасттарды ұсынатын формада үйлестіруге» мүмкіндік берді. Шуберт «D минор» квартетін 1824 жылдың наурыз айында, «A минор» Розамунде квартетін аяқтағаннан кейін бірнеше апта ішінде жазды. Ол, көрінеу, квартеттердің үш томдық жинағын жариялауды жоспарлаған; бірақ «Розамунде» бір жыл ішінде жарық көрді, ал «D минор» квартеті Диабелли арқылы 1831 жылы, Шуберт қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң ғана жарық көрді. Ол алғаш рет 1826 жылдың қаңтарында Карл және Франц Хакердің Венадағы үйінде, әуесқой скрипкашылардың үйінде орындалды, бұл кезде Шуберт альт партиясын орындаған болуы мүмкін.

Yet, despite his bad health, poverty and depression, Schubert continued to turn out the tuneful, light and gemütlich music that made him the toast of Viennese society: the song cycle Die schöne Müllerin, the octet for string quartet, contrabass, clarinet, horn and bassoon, more than 20 songs, and numerous light pieces for piano. After 1820, Schubert returned to the string quartet form, which he had last visited as a teenager. He wrote the one movement Quartettsatz in 1820, and the Rosamunde quartet in 1824 using a theme from the incidental music that he wrote for a play that failed. These quartets are a huge step forward from his initial attempts. Even Schubert recognized this fact; in July 1824, he wrote to his brother Ferdinand of his earlier quartets, "it would be better if you stuck to other quartets than mine, for there is nothing in them " There are several qualities that set these mature quartets apart from Schubert's earlier attempts. In the early quartets, it is primarily the first violin that carries the melody, with the other instruments playing supporting roles; in the later quartets, the part writing is much more advanced, and each instrument brings its own character and presence, for a more complex and integrated texture. Also, the later quartets are structurally much more integrated, with motifs, harmonies, and textures recurring in a way that ties the entire work together. But beyond these technical improvements, Schubert in these later works made the quartet medium his own. "He had now ceased to write quartets to order, for experimental study, or for the home circle", writes Walter Willson Cobbett. "To the independent artist the string quartet had now also become a vehicle for conveying to the world his inner struggles." For Schubert, who lived a life suspended between the lyrical, romantic, charming and the dramatic, chaotic, and depressive, the string quartet offered a medium "to reconcile his essentially lyric themes with his feeling for dramatic utterance within a form that provided the possibility of extreme color contrasts", writes music historian Homer Ulrich. Schubert wrote the D minor quartet in March 1824, within weeks of completing the A minor Rosamunde quartet. He apparently planned to publish a three set volume of quartets; but the Rosamunde was published within a year, while the D minor quartet was only published in 1831, three years after Schubert's death, by Diabelli. It was first played in January 1826 at the Vienna home of Karl and Franz Hacker, amateur violinists, apparently with Schubert on the viola.

Бірінші бөлім: Аллегро

14 өлшемді кіріспеде Шуберт бүкіл шығарманы қамтитын элементтерді орнатады. Квартет фортиссимо ойналатын унисондық D нотасымен және триплет мотивін белгілейтін триплет фигурасымен басталады. Фортиссимоның үш жарым өлшемі кенеттен pianissimo хоралға ауысады, бұл шығарма бойында болатын көптеген көңіл-күйдің күшті ауысуларының біріншісі. Кіріспеден кейін Шуберт бірінші тақырыпты ұсынады: хорал мотивінің жалғасы, бірақ триплет мотиві төменгі дауыстарда тынышсыз, үздіксіз ағынмен толқынады. Триплет мотиві өздігінен байланыстыратын тақырыпқа айналады, бұл F мажордағы екінші тақырыпқа жетелейді. Екінші тақырып он алтылық ноталармен сүйемелдеуде қайталанады. Он алтылық ноталық бөлім түрлі тональностьтар арқылы модуляцияланады, соңында А мажорға орналасады, онда екінші скрипканың екінші тақырыбының қайталануына сүйемелдеу ретінде жалғасады. Экспозиция екінші тақырыптың өзгеруімен аяқталады, бұл жолы А минорындағы күшті жарылысқа ұшырайды. Даму екінші тақырыптың екі түріне: әуенді, тыныш нұсқасына және күшті инверсияланған формасына назар аударады. Бұл бөлім әлсіреп бара жатқан серпіліс пен фортиссимо арасында ауытқиды. Дамудың соңына қарай Шуберт алғашқы тақырыптың триплет мотивін қайта енгізеді, бұл репризаға жетелейді. Мұнда ашылу тақырыптары әртүрлі варианттармен қайта оралады. Музыка екінші тақырыпты жеңілдету үшін D мажорға өтеді, содан кейін D минорына қайта оралады. Кіріспедегі хоралға ұқсас хор кодаға апарады. Бірақ хорда да, кернеу басылмайды, себебі тыныштықты күйрететін кенеттен фортепиано естіледі. Ашылу тақырыбы жылдам темппен ойналатын, өмірдің кенеттен қайта жандануы сияқты қайта оралады, кульминацияға дейін өседі, ол кенеттен үзіліп, бастапқы баяу темппен ойналатын триплет мотиві шығарманың соңына дейін сөнеді.

Екінші бөлім: Andante con moto

Екінші бөлім – Шуберттің "Жалған" әнінен алынған тақырып және бес вариация. Тақырып G минорындағы сіресіндей марш сияқты, G мажорлық акордымен аяқталады. Бүкіл бөлім бойында Шуберт 24 такттық тақырыптың негізгі гармониялық және фразалық құрылымынан жаңылмайды. Бірақ әр вариация терең түрлі эмоцияны білдіреді. Бірінші вариацияда, екінші скрипка мен альттағы үштіктерді еске түсіретін пульстік үштіктермен ойналатын, тақырыптың үстінен әуелі скрипканың лириктік әуені ағып өтеді. Екінші вариацияда виолончель тақырыпты көтереді, ал бірінші скрипка пульстік рөлді ойнайды – бұл жолы он алтыншы ноталармен. Екі жеңіл вариациядан кейін үшінші вариация туындының жалпы "Дауыл мен құштарлық" сипатына оралады: жылдам фортиссимо фигурасы кенеттен фортеға айналады; скрипка тақырыптың вариантын жоғары регистрде орындайды, ал ішкі дауыстар жылдамдықты сақтайды. Төртінші вариация тағы да лирикалық, екінші скрипка мен виолончель мелодияны ұзын скрипкалық әуенмен үштіктерде жеткізеді. Бұл – G мажордағы жалғыз вариация. Бесінші вариацияда екінші скрипка тақырыпты иеленсе, бірінші скрипка он алтыншы ноталық арпеджио мотивін орындайды, ал виолончель бастағы үштіктерді шертеді. Вариация пианиссимодан фортиссимоға дейін өседі, содан кейін қайтадан баяулап, қарқынын төмендетіп, ақырында тақырыптың қайталануына оралады – бұл жолы G мажорда.