Кіріспе

Құс түрі
Түрлер қорабы
| сурет = Pharomachrus mocinno Monteverde 05.jpg
| сурет тізімі = Коста-Рикадағы Монтевердедегі еркек
| сурет2 = Жарқыраған Кетзал әйел.jpg
| сурет2 тізімі = Савегредегі ұядағы аналық, Коста-Рика
| мәртебе = NT
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебе сілтемесі =
| мәртебе2 = CITES A1
| мәртебе2 жүйесі = CITES
| мәртебе2 сілтемесі =
| туыс = Pharomachrus
| түрі = mocinno
| авторы = de la Llave, 1832
Бұл Pharomachrus туысына жататын бес түрдің бірі, көбінесе кветзал деп аталады. Кетзал әдетте жарқыраған кветзалға қатысты қолданылады, бірақ ол Pharomachrus және Euptilotis туыстарындағы барлық түрлерге де қолданылуы мүмкін. Кейбір ғалымдар қыртысты кветзалдың жарқыраған кветзалға өте жақын туыс екенін айтады және олардың екеуі жарқыраған кветзалдың кіші түрі немесе супертүр құрайды деп санайды. Кетзал тобы Анды тауларында пайда болған деп есептеледі, ал жарқыраған кветзал ең жас түр болып табылады. Mocinno деген атау оның ұстазы, биолог Хосе Мариано М. Мосиньоның латыншаланған есімі.

Сипаттама

Керемет кветсал – ең ірі трогон. Керемет кветсалдың денесі жасыл (жасыл алтыннан көк күлгінге дейін шағылысатын) және төменгі кеудесі мен ішкі жағы қызыл. Жарыққа байланысты кветсалдың қауырсыны әртүрлі түстерде жылтылдайды: жасыл, кобальт, лайм, сары және ультрамарин түстерінде. Олардың жасыл жоғарғы қауырсындары құйрығын жасырады, ал көбейтілу кезеңіндегі еркектерде бұл қауырсындар дененің қалған бөлігінен ұзын болып келеді, әсіресе әдемі болады. Кветсалдың қауырсыны жасыл түсті болғанымен, шындығында олардың түсі меланин пигментінің арқасында қоңыр болып табылады. Олардың әні – толық дыбысты, жұмсақ, біркелкі үлгідегі әуенді ноталардың жиынтығы, көбінесе өте әуенді: кью, кови, кью, к’лу, килу.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр ылғалды өсімдіктердің арасында, биік таулардағы тым ылғалды жаңбырлы ормандарда мекендейді. Кетсаль үш-төрт ай бойы (шілде-қазан) төменгі таулық жаңбырлы ормандардағы көбейетін жерлерінен Тынық мұхитының беткейлеріндегі тауалды жаңбырлы ормандарға көшіп, содан кейін континенттік бөліністен Атлант мұхитының беткейлеріне өтеді. Кетсальдың жұптасу аймақтарындағы саны жеміс беретін түрлердің жалпы санымен байланысты, алайда кетсальдың саны мен жеміс беретін Лавр тұқымдас түрлердің саны арасындағы байланыс шамалы ғана.

Мінез-құлық

Жарықтай жарқыраған кветсалдар жыртқыштардан жасыру үшін көбінесе ұялшақ және тыныш мінез-құлық көрсетеді. Керісінше, олар көбейтілу маусымында өте дауысты болады және олардың мінез-құлқы жұптасуға шақыру және жұптастарды тартуға бағытталған. Олардың белгілі жыртқыштарына әсем бүркіт, алтын бүркіт және басқа да бүркіттер мен сұрғындар (ересектерде), сондай-ақ жасыл токан, қоңыр қарға, ұзын құйрықты тышқан, батпақ суыры және кинкажу (ұяларда немесе жұмыртқаларда) жатады. Жарқыраған кветсал бұлтты ормандарда маңызды экологиялық рөл атқарады, кем дегенде 32 түрлі ағаштардың тұқымын таратуға көмектеседі. Ересектер балапандарға қарағанда көбірек жеміс жейді, ал балапандар негізінен жәндіктермен және аздаған жемістермен қоректенеді. Кетцалдар бұтақтардың ұштарынан жемістерді таңдап алу үшін "аспаздық" және "тоқтау" әдістерін пайдаланады. Кетсал үшін ұя орнын таңдаудағы ең маңызды факторлардың бірі – ағаштың шіру және ыдырау деңгейі. Олар көбінесе бұрынғы ұяларын қайта пайдаланады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін, екі ата-ана да балапандарға күтім жасайды, оларды жидектер мен авокадо сияқты толық жемістермен екінші күнінен бастап тамақтандырады. Дегенмен, балапандар негізінен жәндіктермен, кесірткелермен, құрлы қабықтармен және кішкентай бақалармен қоректенеді.

Қорғау мәртебесі

Халық санының өсу динамикасы түрлі субпопуляцияларда әртүрлі, бірақ көбінесе азайып барады, дегенмен кейбір популяциялар өсуі мүмкін немесе кем дегенде тұрақты. IUCN Қызыл тізімінде «қатерге жақын» санатында тіркелген, шамамен 20 000–49 999 жеке құс бар екендігі естілетін. Оның ең үлкен қауіптері – орманды кесу, орман фрагментациясы және егіс жерлерін ашу салдарынан мекендеу ортасының жоғалуы. Жарқыраған кветзалдың мекендейтін орны – бұлтты орман әлемдегі ең қауіпті экожүйелердің бірі, бірақ бұл түр бірнеше қорғалатын аумақтарда кездеседі және құсқаралар мен экотүристер үшін ізделіс нысаны болып табылады. Мезоамерикалық билеушілер мен жоғары ранкті ақсүйектер кветзал қауырсынынан жасалған тағдар киіп, оларды Кетсалькоатльмен байланыстырған. Майя және ацтектердің қылмыстық заңдарында кветзалды өлтіруге тыйым салынғандықтан, құсты жай ғана ұстап, ұзын құйрық қауырсындарын жұлып алып, қайта босатқан. Әртүрлі мезоамерикалық тілдерде «кветзал» сөзі «қымбатты», «қасиетті» немесе «патша», «жауынгер», «әмір» деген мағынаны да білдіреді. Майя жырларының бірінде, Киче (K'iche') майясының әміршісі Текун Уман испандық конкистадор Педро де Альварадомен шайқасқанда, жарқыраған кветзал оны сүйреп жүргендігі айтылады. Тек садақ пен жебесімен қаруланған Текун, Альварадоның атын алғашқы соққыда мүгедек қыла алды. Альварадоға екінші ат беріліп, Текунға қарсы шабуыл жасады, оның кеудесін найзамен тесіп өтті. Сол кезде бір кветзал төмен ұшып келіп, Текунның денесіне қонды және оның қанымен кеудесін бояды. Осы кезде бұрын толығымен жасыл болған түрдің кеудесіне ерекше қызыл қауырсын пайда болды. Сонымен қатар, сол күнден бастап испандықтар басып алғанға дейін ән салған кветзал, енді үнсіз қалды; ол тек жер толығымен азат болғанда ғана қайтадан ән салады.